\IfFileExists{/home/natror/latex/texguru/dzienniczek/Dzienniczek_TeXnika.tex}
{% at Natror's
  \def\NOplaincaptionNO{}%
  \documentclass[11pt, golden]{pmlectionis}
  \XeTeXthree
}
{% not at Natror's
 \documentclass[11pt]{article}
 \usepackage{polski}
 \usepackage[utf8x]{inputenc}
 \usepackage[T1]{fontenc}
 \usepackage[margin=1in]{geometry}
 \usepackage{url}
 \usepackage{tikz}


\def\strutdepth{\dp\strutbox}%

\def\marginalmark % based on
% \incmd\marginalstar\ of \TB.
{\strut\vadjust{\kern-\strutdepth
    % Here |\specialstar| is a~box of height zero and depth |\strutdepth|, and it puts an
    % asterisk in the left margin:
    \vtop to \strutdepth{%
      \baselineskip\strutdepth
      \vss
      \hbox to 1\leftskip{%
        \hss $\rightarrow$%^^A\rule{0,5em}{\fontdimen8\font}
        \enspace}
      \null}}%
}

\let\dy\dywiz

}% of if not Natror's

\usepackage{natbib}
 \usepackage{pgflibraryarrows}
 \usepackage{pgflibraryshapes}




\makeatletter
\def\timenow{\@tempcnta\time
  \@tempcntb\@tempcnta
  \divide\@tempcntb60
  \ifnum10>\@tempcntb0\fi\number\@tempcntb
  \multiply\@tempcntb60
  \advance\@tempcnta-\@tempcntb
  :\ifnum10>\@tempcnta0\fi\number\@tempcnta}
\makeatother

\unless\ifdefined\ac \let\ac\relax\fi

\catcode`\_=12

\unless\ifdefined\smiley
  \def\smiley#1 {}%
\fi

\unless\ifdefined\mathindent
\newskip\mathindent
\fi


\def\resizegraphics#1#2#3{% % \changes{v0.94}{2008/10/4}{\cs{includegraphics}
  % works well in \XeTeX\ so I~remove the complicated version
  % with \cs{XeTeXpicfile}}
  \resizebox{#1}{#2}{%
    \includegraphics{#3}}}


\newcommand*\flowtoptobottom{%
  \def\FlowDirection{,yscale=-1}%
  \def\gmsouth{north}%
  \def\gmnorth{south}}
\newcommand*\flowbottomtotop{%
  \def\FlowDirection{}%
  \def\gmsouth{south}%
  \def\gmnorth{north}}

\def\dbarrex#1-#2;{\tikz[baseline,thick] \draw[#1-#2] (0,0.1) -- (0.7,0.1);}

\newenvironment{dataflow}{\begin{tikzpicture}[rounded
    corners=2pt,x=11pt,y=11pt,thick,>=angle 60,yscale=-1]%
    \def\gmsouth{north} \def\gmnorth{south}%
    \newenvironment{dfltables}{%
      \begin{scope}[very thick]
        \tikzstyle{every node}=[draw,anchor=west]}% of dfltables begin
      {\end{scope}}% of dfltables end
    \newenvironment{dflqueeries}{%
      \begin{scope}[very thin,anchor=west]
        \tikzstyle{every node}=[draw]}% of dflqueeries begin
    {\end{scope}}% of dflqueeries end
  %
  \newcommand*\dflarrow[3]{\def\GMArrowPointsTo{->}%
    \def\GMArrowPointsFrom{>-}%
    \def\GMDelete{x-}%
    \def\GMHowArrowPoints{##2}%
    \ifx\GMArrowPointsTo\GMHowArrowPoints%
    \draw[->,shorten >=1pt] (##1.\gmnorth) .. controls +(up:19pt) and +(down:19pt) ..
    ([yshift=-5pt] ##3.\gmsouth) -- (##3.\gmsouth);\fi%
    \ifx\GMArrowPointsFrom\GMHowArrowPoints%
    % \draw[>-] (##1.north) -- ++(0,3pt);
    \draw[>-,shorten <=1pt] (##1.\gmnorth) .. controls +(up:19pt) and
    +(down:19pt) .. (##3.\gmsouth);\fi%
  \ifx\GMDelete\GMHowArrowPoints%
  \draw[open diamond-,shorten >=1pt,shorten <=1pt] (##1.\gmnorth) .. controls +(up:19pt) and
    +(down:19pt) .. (##3.\gmsouth);\fi%
  }%
  }% of begin part
  {\end{tikzpicture}}% of {dataflow}

\newenvironment{entitydiagram}[1][]{%
  \begin{tikzpicture}[thick,rounded corners=2pt,shorten >=1pt,shorten <=1pt,x=11pt,y=11pt#1]%
    \def\dbharrow##1 ##2 ##3 ##4;{\draw[##2-##3] (##1.east) -- (##4.west);}%
    \def\dbvarrow##1 ##2 ##3 ##4;{\draw[##2-##3] (##1.south) -- (##4.north);}%
    \newdimen\bigunit \bigunit=132pt\relax\let\bu=\bigunit%
    \newdimen\xbu\relax\newdimen\ybu\relax%
    \tikzstyle{every node}=[thin,draw]}%
  {\end{tikzpicture}}

\def\figurename{Ilustr.}

\begin{document}

\title{Krótka instrukcja anotacji w~\ac{NKJP}} \author{Grzegorz
  Murzynowski \\\url{natror@o2.pl}\and Adam Przepiórkowski \\
  \url{adamp@ipipan.waw.pl} }
% \date{\today~(godz.~\timenow)}
\date{wersja  1.0\\ \today\ (godz. \timenow)}
\maketitle


\section{Wstęp}
\label{sec:wstep}

Niniejszy dokument jest krótką instrukcją ręcznej wielopoziomowej
anotacji wybranego podkorpusu w~projekcie Narodowy Korpus Języka
Polskiego. % wydobywania informacji walencyjnych z~korpusów, którym
% kieruję\footnote{Projekt MNiSW numer 3\,T11C\,003\,28
% \emph{Automatyczna ekstrakcja wiedzy lingwistycznej z dużego korpusu
%   języka polskiego}}.

Staraliśmy się, by ta instrukcja zawierała najważniejsze informacje,
lecz by nie była zbyt długa.  Dlatego być może brakuje w~niej pewnych
istotnych informacji.  Bardzo prosimy o~przesyłanie pytań,
wątpliwości i~uwag, które mogą się przyczynić do zwiększenia precyzji
instrukcji na listę dyskusyjną Anotatorni:
\begin{center}
\url{anot@bach.ipipan.waw.pl}
\end{center}


\section{Obsługa programu}
\label{sec:technikalia}

\subsection{Połączenie z programem}
\label{sec:poczenie-z-programem}

Do anotacji tekstów 
% zastąpiłem »składniowej«, żeby nie mylić z~poziomem anotacji
% „syntactic annotation”.
służy system Anotatornia, z~którego korzysta
się za pomocą przeglądarki internetowej.  W~zasadzie każda
przeglądarka powinna się do tego nadawać, ale system był intensywnie
testowany z~przeglądarką Firefox, więc bardzo prosimy o~używanie
właśnie jej.  Można ją pobrać z~adresu:
\url{http://www.mozilla-europe.org/pl/products/firefox/}\,.

\textsc{Uwaga}: w~przeglądarce powinna być włączona obsługa JavaScriptu.
W~wypadku Firefoksa oznacza to, że powinna być zaznaczona opcja
,,\textsf{Włącz obsługę języka JavaScript}'' w~menu: \textsf{Edycja}
$\rightarrow$ \textsf{Preferencje} $\rightarrow$ (zakładka)
\textsf{Treść}.

Aby korzystać z~programu należy się połączyć z~adresem:
\begin{center}
  \url{http://chopin.ipipan.waw.pl:8003/}
\end{center}
(Anotatornia produkcyjna\footnote{Czyż nie piękne określenie? Takie
  socjalistyczne, w~stylu wczesnego Gomółki: „Anotacji
  morfoskładniowej ozimej wykunaliiiźmy 153 koma 7 kwintala na hektar…”. Ale tak
  się mówi.}) lub, do ćwiczeń i~wprawek,
\begin{center}
  \url{http://chopin.ipipan.waw.pl:8004/}
\end{center}
który różni się od poprzedniego tylko ostatnią cyfrą: 3 — Anotatornia
produkcyjna, 4 — Anotatornia ćwiczebno\dy testowa (dla lepszego
odróżnienia wersyj ta ostatnia podświetla swoją deskrypcję na
czerwono). 

Anotatornia pod adresem …8004 ma służyć użytkownikom Anotatorni do
ćwiczeń, zwłaszcza przed rozpoczęciem anotacji na poziomie nie
udostępnionym do tej pory (a~także do testowania rzeczy nowo
zaimplementowanych). Zawiera te same dane co wersja produkcyjna, ale
prawie na pewno transze w~wersji ćwiczebnej będą przydzielane w~innej
kolejności niż w~produkcyjnej.


Nowi Anotatorzy otrzymują
\texttt{Login} i~\texttt{Hasło} ode mnie (AP).  Anotatorki, które
brały udział w~testach, zachowują swój login i~hasło z~ostatnich
testów (tych pod adresem …8006).
\texttt{Login} i~\texttt{Hasło} są te same w~wersji produkcyjnej
i~ćwiczebnej.


\subsection{Transze}
\label{sec:transze}

% Zdania do anotacji są podzielone na transze po 100 zdań.
Tekst do anotacji jest podzielony na akapity, które zostały
pogrupowane w~transze po 10 akapitów.
Działalność
Anotatorki zaczyna się więc od pobrania transzy.  W~tym celu należy kliknąć:
\textsf{[pobierz transzę]}\footnote{O~ile pojawia się także napis
  \textsf{[prośba o odebranie transzy]}, należy go ignorować.
  Operacja ta dotyczy sytuacji, gdy Anotatorka z~przyczyn losowych nie
jest w~stanie dokończyć rozpoczętej transzy.}.

System pozwoli na czterokrotne powtórzenie tej operacji, a~więc możliwe
jest pracowanie jednocześnie na pięciu transzach, ale odradzam
korzystanie z~tej opcji: proponuję pracować na jednej, dokończyć ją,
a~dopiero potem pobrać następną.

Po przydzieleniu transzy pojawi się jej numer i~napis \textsf{[pokaż]}.
Kliknięcie tego napisu spowoduje wyświetlenie listy akapitów
z~informacjami o~ich statusie \pauza na początku dla
każdego akapitu tym statusem będzie \textsf{Anotuj}.  W~wyniku
kliknięcia \textsf{Anotuj} dany akapit zostaje udostępniony do anotacji.

Po oznakowaniu i~zatwierdzeniu akapitu,  akapit ten zostaje przesunięty na koniec listy.
Natomiast akapity, w~których wystąpiły rozbieżności anotacji,
umieszczane są na początku listy \pauza sytuacja ta jest sygnalizowana
odpowiednim komunikatem.  W~takim wypadku należy wrócić do danego akapitu,
porównać swoją anotację z~anotacją drugiej Anotatorki i~dokonać
odpowiednich zmian lub uprzeć się przy swoim zdaniu.  W~takiej
sytuacji bardzo proszę o~wyjaśnianie swojej decyzji w~komentarzu.

\textsc{Uwaga}: w~wypadku konfliktu nie należy ślepo akceptować decyzji drugiej
Anotatorki, lecz należy się dobrze zastanowić nad właściwą anotacją!

Miejsce, w~którym wystąpiła rozbieżność, jest podświetlone na żółto,
przy czym anotacja partnerki nie jest widoczna.

% \medskip
% Jedna z~anotatorek pisze:
% \begin{quote}
% Transza 2, akapity 16–20

% Nie wiem, czy jest to błąd programu czy coś, czego nie udało mi się
% rozszyfrować. Ale na transzy 2 akapity 16–20 (podział na zdania)
% według programu powinny być zatwierdzone przez Izę, inaczej nie
% będę mogła przejść na poziom morfosyntaktyczny. Tymczasem Iza transzy
% 2 nie ma. I~tu pytanie — czy po prostu te same akapity powtarzają się
% na różnych transzach. Czy jest to jakiś błąd programu?
% \end{quote}

Akapity powtarzają się w~\emph{różnych} transzach, mianowicie każdy
w~dokładnie dwóch. Żadne dwie Anotatorki nie mają transzy o~tym samym
numerze.  Informacja, kto drugi ma dany akapit i~w~której transzy,
pojawia się na stronie anotacji akapitu, w~drugim nawiasie między
kropkowanymi liniami (patrz ilustracja~\ref{zrzute}).

\begin{figure}[!htb]
  \resizegraphics{\textwidth}{!}{anotuj-crop.png}
\caption{Fragment strony anotacji. Zwróćcie uwagę na informacje
  o~wyświetlanym akapicie: jest to akapit nr \textbf{1}, z~transzy
  \textbf{tr.~3}; jego drugą instancję ma \textbf{czelan} w~transzy
  \textbf{tr.~1}; akapit ten jest \textbf{dop}uszczony na poziomie
  \textbf{seg}mentacji i~niedostępny do anotacji na poziomach granic
  zdania (\textbf{sn: –}) i~morfoskładniowym (\textbf{ms:
    –}). \textbf{lewdorota} to login aktualnej Anotatorki.\label{zrzute}}
\end{figure}



\medskip

Na stronie z~listą transz przy każdej transzy 
znajduje się informacja w~rodzaju:
\begin{quote}
  7 (10 ak., w tym [6, 0, 0] zak. i [1, 0, 0] ocz. — anotuj [3, 6, 6]) [pokaż]
\end{quote}

»7« to numer transzy. »10« — liczba akapitów w~transzy, zwykle równa
właśnie 10, ale dla końcowych transz danego etapu wlewania danych może
być mniejsza. »[6, 0, 0] zak.« — 6 akapitów zakończonych na poziomie
segmentacji i~żadnych zakończonych na poziomach granic zdań
i~morfoskładni. »[1, 0, 0] ocz.« — 1 akapit oczekuje na partnerkę na
poziomie segmentacji, na poziomach granic zdań i~morfoskładni nic nie
czeka. »anotuj [3, 6, 6]« — obecnie masz w~tej transzy 3 akapity do
ujednoznacznienia segmentacji, 6 do oznaczenia granic zdań i~tyleż do
anotacji morfoskładniowej. »[przejdź]« jest hiperłączem do tej
transzy, po kliknięciu w~nie Anotatornia wyświetli listę akapitów tej
transzy.

Może też pojawić się informacja o~tym, że są akapity do poprawki,
w~postaci napisu »2 do poprawki« — »2« jest tutaj liczbą akapitów,
które należy poprawić (a~nie numerem akapitu!). Akapity do poprawki
będą wyświetlone (po przejściu do listy akapitów danej transzy)
jako pierwsze.


\subsection{Poziomy anotacji}
Anotacja jest podzielona na poziomy: segmentacyjny, granic zdania,
morfosyntaktyczny \pauza te działają w~obecnej wersji, oraz, docelowo,
sensów słów, słów składniowych, bytów nazwanych i~składniowy.

Anotacja na poziomie głębszym jest możliwa po uzgodnieniu anotacji obu
Anotatorek na wszystkich poziomach płytszych (zgodnie z~grafem na ilustr.~\ref{grafpo}). 

Stan anotacji akapitu jest wyświetlony poniżej treści akapitu,
w~postaci tekstu w~rodzaju:
$$ \hbox{\catcode`\|=12 seg:dop | sn:− | ms:− | wsen:− | synw:− | nen:− | syn:−}$$
gdzie (po lewej stronie dwukropka):
\begin{itemize}
\item [„seg”] oznacza poziom \textbf{seg}mentacji,
\item [„sn”] (\textbf se\textbf ntences) \pauza poziom granic zdań,
\item [„ms”] \pauza poziom \textbf morfo\textbf składniowy,
\item [„wsd”] (\textbf word \textbf{s}ense \textbf disambiguation) \pauza poziom sensów słów,
\item [„synw”] (\textbf{syn}tactic \textbf words) \pauza poziom słów składniowych,
\item [„nen”] (\textbf named \textbf{en}tities) \pauza poziom bytów nazwanych,
\item [„syn”] (\textbf{syn}tactic) \pauza poziom anotacji składniowej,
\end{itemize}
zaś po prawej stronie dwukropka może pojawić się:
\begin{itemize}
\item [„$-$”] \pauza akapit nie dopuszczony do anotacji na tym poziomie,
\item [„dop”] \pauza  akapit \marginalmark dopuszczony na tym poziomie,
\item [„zatw”] \pauza zatwierdzony (ale jeszcze nie uzgodniony z~partnerką),
\item [„dopo”] \pauza do \marginalmark poprawki: próba uzgodnienia z~partnerką
  wykazała rozbieżności; akapit taki należy obejrzeć jeszcze raz
  i~zmienić anotację w~miejscach podświetlonych na żółto \pauza tak
  Anotatornia wskazuje miejsce rozbieżności \pauza lub uprzeć się przy
  swoim zdaniu i~ponownie zatwierdzić akapit na tym poziomie,
\item [„popo”] \pauza po poprawce, tj. Ty naniosłaś poprawkę
  i~zatwierdziłaś ponownie, ale partnerka jeszcze nie,
\item [„doos”] \pauza po próbie drugiego uzgodnienia anotacji
  rozbieżności pozostały, akapit przechodzi pod sąd Superanotatora,
\item [„zwer”] \pauza zweryfikowany \pauza anotacja na tym poziomie
  pomyślnie przeszła uzgodnienie z~anotacją partnerki,
\item [„osa”] \pauza osądz\textbf any \pauza Superanotator zaczął
  zajmować się tym akapitem, ale jeszcze nie zatwierdził swoich rozstrzygnięć,
\item [„oso”] \pauza osądz\textbf ony \pauza akapit został na tym
  poziomie zaanotowany przez Superanotatora.
\end{itemize}

Statusy oznaczone strzałką wskazują, że powinnaś coś z~tym akapitem
zrobić. Zresztą, na liście akapitów danej transzy przy akapitach
z~takimi statusami pojawia się rozkaźnik „Anotuj!” lub „Popraw!”.

Zatwierdzenia anotacji na danym poziomie dokonuje się przez kliknięcie
przycisku z~oznaczeniem poziomu i~checkmarkiem, umieszczonego u~góry
ekranu, po prawej, poniżej treści akapitu.

W~momencie kliknięcia tego przycisku Anotatornia przede wszystkim
sprawdzi, czy na danym poziomie zostało oznaczone/wybrane wszystko, co
powinno zostać oznaczone/wybrane, i~być może wyrazi zdziwienie, np. na
poziomie granic zdania tym, że nie wszystkie kropki oznaczono jako
kończące zdanie. Jeżeli Anotatorka jest pewna swego, niech ponownie
naciśnie przycisk zatwierdzenia zdania. Jeżeli nie jest pewna — niech
przejrzy anotację i~ewentualnie poprawi, po czym zatwierdzi.

Jeżeli anotacja akapitu na danym poziomie przejdzie wstępny test braku
błędów, Anotatornia sprawdza, czy akapit na tym poziomie został już
zaanotowany przez Twoją partnerkę. Jeśli nie, akapit otrzymuje status
„zatwierdzony” i~czeka, aż zaanotuje go partnerka, do tego czasu Ty
możesz zmieniać jego anotację. Jeżeli akapit został już zaanotowany
przez partnerkę, Anotatornia sprawdza zgodność obydwu anotacji na
danym poziomie. W~razie stwierdzenia niezgodności kieruje akapit do
poprawki, a~w~przypadku zgodności anotacji \pauza uznaje go za
zweryfikowany na tym poziomie, i~udostępnia go do anotacji na kolejnym
poziomie (o~ile jest kolejny poziom).

%[obrazek poziomów anotacji]
\begin{figure}[!tbh]
  \def\poz#1 #2;{\strut\textbf{#1} #2}
  \centering  
  \begin{dataflow}
    % \begin{dfltables}
    %   \node (b305) at (2.5,0) {\table{Daty_OdDo}};
    %   \node (b304) at ([xshift=3pt] b305.east) {\table{Data_poprzednia}};
    %   \node (b205) at (19.5,0) {\table{Bilans słownik}};
    %   \node (b210) at ([xshift=3pt] b205.east) {\table{Bilans Theta}};
    %   \node (b307) at (27.5,-3) {\table{HURT_SYNTETYKA_KMN}};
    %   \node (b311) at (27.5,9) {\table{Bilans wstępnie zgrupowany}};
    %   \node (b318) at (17,21) {\table{B nalzob średnie}};
    % \end{dfltables}
    
    \begin{dflqueeries}
      \node (seg) at (9,0) {\poz seg segmentation;};
      \node (sn) at (0, 4) {\poz sn sentences' boundaries;};
      \node (ms) at (14,4) {\poz ms morphosyntax;};
      \node (synw) at (7, 8) {\poz synw syntactic words;};
      \node (wsd) at (19,8) {\poz wsd word sense disambiguation;};
      \node (nen) at (3,12) {\poz nen named entities;};
      \node (syn) at (14,12) {\poz syn syntactic annotation;};
      % \node (b3055) at (0,6) {\table{Daty_skrajne}};
      % \node (b310) at (27.5,6) {\table{Bilans grupuj wstępnie}\hyperlink{b310*}{${}^{*}$}};
      % \node (b312) at (0,13) {\table{B rzis -poprz}};
      % \node (b313) at (10,14) {\table{B końcowe}};
      % \node (b314) at (0,17) {\table{B końcowe U}};
      % \node (b315) at (7,21) {\table{B końcowe sum}};
      % \node (b316) at (22.5,15) {\table{B nalzob za okres}};
      % \node (b317) at (17,18) {\table{B nalzob średnie dołącz}\hyperlink{b316**}{${}^{**}$}};
      % \node (b319) at (0,26) {\table{Bilans zgrupowany za okres left}};
      % \node (b320) at ([xshift=3pt] b319.east) {\table{Bilans zgrupowany za okres
      %     right}};
      % \node[anchor=center] (b321) at ([shift={(0.136363636,4)}] b319.east) {\table{Bilans zgrupowany za okres}};
    \end{dflqueeries}
    
    \dflarrow{seg}{->}{sn}
    \dflarrow{seg}{->}{ms}
    \dflarrow{sn}{->}{synw}
    \dflarrow{ms}{->}{synw}
    \dflarrow{ms}{->}{wsd}
    \dflarrow{synw}{->}{nen}
    \dflarrow{synw}{->}{syn}
    % \dflarrow{b310}{>-}{b311}
  \end{dataflow}

\smallskip
  
  \caption{Porządek poziomów anotacji. Podajemy angielskie deskrypcje
    poziomów dla lepszego wyjaśnienia ich oznaczeń
    skrótowych. Strzałki pokazują zależność, a~zatem także porządek
    dopuszczania. Zwróćcie uwagę na to, że sn można anotować
    niezależnie od ms, oraz synw (docelowo, obecnie jeszcze nie
    działa) niezależnie od wsd (który ma zadziałać na dniach). wsd
    jest także niezależny od sn.\label{grafpo}}

\end{figure}



\subsubsection{Oglądanie poziomów anotacji}
Anotatornia, jeśli nie zaznaczono inaczej, wyświetla ten poziom
anotacji (te poziomy), które w~danym akapicie trzeba aktualnie
anotować. 

Uwaga. Gdy akapit czeka na danym poziomie na anotację partnerki
(pierwszą lub poprawkową), poziom ten domyślnie nie jest
wyświetlany. Możesz jednak go wyświetlić, 
klikając odpowiednie pola wyboru na górze strony, tuż poniżej
fioletowego paska, i~zatwierdzając przyciskiem  »Poziomy anotacji«.

(Wówczas możesz też zmienić swoją anotację na tym poziomie.)

Taki specjalny wybór poziomów anotacji obowiązuje do następnej zmiany
i~wylogowanie się nie zmienia go. % Może to być użyteczne np. wówczas,
% gdy ktoś przyjmie taki tryb pracy, w~którym anotuje najpier wszystkie
% akapity na danym poziomie, a~następnie 

Dla akapitu zakończonego Anotatornia domyślnie wyświetla poziom(y)
ustalone do wyświetlania w~danej wersji programu (2009/05/19
są to segmentacja, granice zdań i~morfoskładnia), ich wybór można
zmienić jak wyżej.

\subsubsection{Poziom segmentacyjny}
Pierwszym poziomem anotacji jest poziom segmentacyjny, na którym
Anotatorka ma za zadanie wybrać jeden z~wariantów podziału tekstu na
segmenty, np. spomiędzy »gdzieś adv« i~»gdzie qub, ś być
aglt:sg:sec:imperf:nwok«. Spodziewamy się, że potrzeba rozstrzygania
niejednoznaczności segmentacyjnej będzie zachodziła rzadko (w~jednej
z~wersji testowych był jeden taki akapit na ok. 300 wszystkich).

Warianty segmentacyjne danego wyboru są podświetlone różnymi
odcieniami seledynu. Aby wybrać jeden z~wariantów, należy kliknąć
radioguzik „wybierz tę segm.” któregokolwiek jego tokenu, bądź „odrzuć
tę segm.” tokenu wariantu, który chcesz odrzucić. Kliknięcie spowoduje
dokonanie i~zatwierdzenie wyboru, co powinno natychmiast uwidocznić
się jako oznaczenie odrzuconego wariantu tłem fioletowym. Podjętą
decyzję można zmienić: po kliknięciu w~[zmień] znowu pojawi się zestaw
radioguzików.

W~momencie zatwierdzenia anotacji na tym poziomie Anotatornia
sprawdza, czy ujednoznaczniono wszystkie niejednoznaczności
segmentacyjne (może się zdarzyć, że w~akapicie występuje
więcej niż jedna) i, jeżeli nie, nie pozwoli zatwierdzić.

W~typowym przypadku, gdy akapit jest jednoznaczny segmentacyjnie,
zostaje on na poziomie segmentacji oznaczony jako zweryfikowany
automatycznie (w~ramach wlewania danych do bazy) i~powyższe omija
Anotatorkę.

\subsubsection{Dodawanie wariantu segmentacyjnego}
Anotator sam z~siebie nie ma możliwości utworzenia nowego
wariantu segmentacyjnego, może jednak zgłosić takie żądanie (prośbę),
którą Anotatornia przekaże osobom uprawnionym do jej rozpatrzenia
(Superanotatorowi lub Audytorowi):

U~dołu strony anotacji akapitu znajduje się link »Zgłoś prośbę o~nową
segmentację«. Jego kliknięcie spowoduje wyświetlenie formularzyka,
w~którym należy wpisać co jest (»orth-y, które chcesz
podzielić/połączyć…«), co ma być (»proponowany podział/połączenie…«),
i~ewentualnie dlaczego (»opis«).

\textsc{Uwaga}: formularzyk jest kasztoczuły (case
sensitive), na co uczulamy, bo zdarzyło się w~testach, że Anotatorka
wpisywała „myśmy” i~„my śmy”, gdy w~akapicie było „Myśmy” (wówczas
Anotatornia powiedziała, że nie widzi takiego tokenu w~akapicie).

Superanotator (lub Audytor) widzi zgłoszoną prośbę, gdy tylko się
zaloguje do Anotatorni, i~może ją spełnić lub odrzucić. Spełnienie
prośby skutkuje utworzeniem takiego wariantu segmentacyjnego dla
\emph{wszystkich} tokenów o~podanym orth-u (lub układów tokenów
w~przypadku łączenia).


\subsubsection{Poziom granic zdania}
Na tym poziomie zadaniem Anotatorki jest oznaczenie pewnych tokenów
jako kończących zdania. W~typowym przypadku tokenem kończącym zdanie
będzie zapewne znak interpunkcyjny: kropka, pytajnik lub wykrzyknik. 

Anotatornia umożliwia oznaczanie granic zdań w~dwóch miejscach:
w~treści akapitu powtórzonej w~postaci ciągu hiperłącz, tuż poniżej
górnego, nieruchomego panelu (segmenty w~ramkach barwy fuksji, po
najechaniu myszą tło robi się seledynowe), lub w~liście tokenów
podanej w~postaci długiej kolumny.

Jeżeli Anotatorka woli oznaczać granice zdań w~powtórzonej treści
akapitu, wystarczy, że kliknie w~hiperłącze żądanego tokenu,
a~zostanie on uznany przez Anotatornię za koniec zdania, co objawi się
dodaniem na jego końcu pełnego kwadracika. Kliknięcie tokenu
uznanego za koniec zdania, tj. zaopatrzonego w~kwadracik na końcu,
spowoduje uznanie go za nie kończący zdania, co objawi się usunięciem
kwadracika.
 
Oznaczenie tokenu jako kończącego zdanie jest widoczne także na
długiej liście: u~dołu pola takiego tokenu pojawia się linia
z~kwadracików i~oznaczenie „(k.z.)”. 

Anotatorka może wedle kaprysu bądź uznania oznaczać końce zdania także
na długiej liście tokenów, klikając link [tnij za mną] lub [nie tnij
za mną], który zmieni końcozdaniowy status tokenu.

Ostatni token każdego  akapitu został automatycznie oznaczony jako
kończący zdanie, co w~szczególnych przypadkach może wymagać zmiany.

Jeżeli granice zdań w~akapicie zostały zweryfikowane, to pojawią się
w~postaci kwadratów w~treści zdania wyświetlanej w~górnym, nieruchomym
panelu (a~ich zmiana przez Anotatora nie będzie możliwa).


\subsection{Poziom morfoskładniowy}
% Następnym po granicach zdania poziomem anotacji jest poziom
% morfoskładniowy. 

Dane wejściowe Anotatorni są z~założenia niezdezambiguowane i~zadaniem
Anotatorki na tym poziomie anotacji jest właśnie dezambiguacja
morfoskładniowa wszystkich tokenów, z~wyjątkiem tokenów
interpunkcyjnych, które z~założenia mają tylko jedną interpretację
morfoskładniową, „interp”. 

W~polu tokenu, który ma zostać zdezambiguowany, znajdują się dwa
linki: [dezambiguuj!] i~[dodaj]. Kliknięcie pierwszego z~nich
spowoduje dodanie do
listy proponowanych interpretacji morfosyntaktycznych
radioguziki, które umożliwią wybór jednej z~interpretacyj. Link [dodaj] wyświetla
zestaw pól dla dodania interpretacji morfoskładniowej: pole lewe dla
lematu (formy hasłowej), pole prawe dla tagu. 

Pole tagu wyposażono w~mechanizm autouzupełniania, który pozwala
zarówno wpisywać tag „z~głowy”, jak i~tworzyć go przez wybór kolejnych
jego członów z~listy podpowiedzi: jeżeli coś wpiszesz (i~zaczekasz chwilę), poniżej
pola tagu rozwinie się lista podpowiedzi zgodnych z~tagsetem, po której możesz
poruszać się kursorami, a~wybierasz tabulatorem lub klawiszem
Enter. Jeżeli nic nie jest wpisane i~chcesz listę dostępnych klas
gramatycznych, wystarczy, że naciśniesz kursor w~dół ($\downarrow$).
Kursor w~dół rozwija listę podpowiedzi także w~trakcie tworzenia tagu,
kiedy wybrałaś kolejny człon tagu.

Przy tokenie zdezambiguowanym zamiast [dezambiguuj!] wyświetla się
link [wybierz], na wypadek, gdybyś chciała zmienić swoją decyzję — co
możesz uczynić aż do momentu weryfikacji akapitu.


Tagi podane do wyboru są z~założenia zgodne z~Tagsetem \ac{NKJP}. Tagi
tworzone przez Anotatorki są sprawdzane pod kątem zgodności z~tymże
Tagsetem. Zgodnie z~zaleceniem AP „poniższe ograniczenia i~zależności
są mniej twarde, ale idealnie by było, gdyby próba stworzenia tagów
niezgodnych z~nimi była lekko szykanowana:”

ger $\rightarrow$ number = sg

num $\rightarrow$ number = pl
 
[trzecie ograniczenie?]

\noindent „Lekkie szykanowanie” polega na tym, że na liście
autouzupełnienia pojawia się tylko wartość preferowana, jednak nie
zostanie zgłoszony błąd i~tag zostanie zatwierdzony, jeśli Anotatorka
ręcznie wpisze wartość „szykanowaną”  (czyli »pl« dla ger lub »sg« dla
num). W~tym ostatnim przypadku autouzupełnianie podpowiada dalsze
części tagu z~wartością „szykanowaną”.

Pozostałe ograniczenia zbiorów wartości poszczególnych atrybutów,
określone jako „twarde”, są przestrzegane rygorystycznie, tj. np. tag
»pant:imperf« (który można by wpisać tylko ręcznie) nie zostanie
zatwierdzony, ale wygeneruje komunikat o~konieczności poprawki.

Tworzyciel tagów sprawdza także, jeżeli proponowaną klasą gramatyczną
jest »siebie«, czy proponowanym lematem jest »siebie« (małymi
literami) i~odmawia zatwierdzenia tagu, gdy nie jest (w~szczególności
dla »Siebie« z~wielkiej litery).


\section{Zgłaszanie błędów}

Jak większość produktów działalności ludzkiej% \footnote{Z~wyjątkiem orzeczeń
% papieża Kościoła katolickiego w~sprawach wiary i~moralności ex
% cathedra \smiley( ;-).}
, także Anotatornia zawiera pewne
niezamierzone niedoskonałości, zwane błędami. Jeżeli użytkownik
napotka taki błąd, zwłaszcza gdy uniemożliwiający pracę, powinien go
zgłosić na trackerze 
\[\hbox{\url{http://chopin.ipipan.waw.pl:8008/Anotatornia}}\]
z zaznaczeniem kto (login), o~której godzinie i~który
akapit(transza, akapit_transzy).

Dane te bardzo się przydają zwłaszcza przy naszych ulubionych błędach
„We are sorry but something went wrong”. »akapit(transza,
akapit_transzy)« jest to trójka numerów, ostatnie dwa w~nawiasie,
wyświetlana tuż przed treścią akapitu (patrz zrzut ekranu). Przydatny
jest zwłaszcza ostatni w~nawiasie, jest to bowiem id instancji akapitu
anotowanej/oglądanej przez tego użytkownika.

Wszystko to daje się wygrzebać z~logu, więc niepodanie tych danych nie
jest krytyczne, ale wydatnie by przyśpieszyło rozdeptywanie pluskwy
\smiley( :-).

\section{Nieoczywistości — z~trackera}

\def\pyt{\par\medskip\noindent\textsc{Pytanie:}\enspace\ignorespaces}
\def\odp{\par\noindent\textsc{Odpowiedź:}\enspace\ignorespaces}

\pyt Czy wylogowanie się  w~trakcie anotacji, tzn. bez zatwierdzenia
akapitu, spowoduje utratę wprowadzonych zmian? — pytają Anotatorki co
najmniej w~dwóch bilecikach ślednika.

\odp Nie, nie spowoduje. Wszystkie zmiany są na bieżąco zapisywane
w~bazie danych i~Anotatornia przechowa je między logowaniami. Co
prawda nie zapamięta, który akapit był ostatnio „na tapecie”%  — możemy
% to ewentualnie dołożyć, jeśli sobie Anotatorki życzą
.

\pyt Po wciśnięciu »wybierz«, zniknął całkowicie cały wiersz z lematem
i~charakterystyką morfosynt. oraz klawiszki »wybierz«
i~»dodaj«. Zostało tylko zapisane kursywą (czyli segment) »Jeśli«. Tak
powinno być?

\odp Jest to przykład błędu, i~bardzo dobrze, że został
zgłoszony. Proszę i~nalegam, żeby zgłaszać \emph{wszelkie}
nieprawidłowości i~nieoczekiwane zachowania Anotatorni. Natomiast
w~pewnych przypadkach można poradzić sobie samej, np. klikając
»odśwież stronę« (w~Firefoxie także Ctrl-R). Zresztą widzę po logu
i~stanie bazy, że w~tym wypadku Anotatorka poradziła sobie znakomicie,
zanim poprawiłem ten błąd (bo zaanotowała akapit).


\medskip
— Ponownie zgłaszam kwestię…

\odp Proszę raczej spojrzeć na status tego bileciku, w~którym sprawa
została zgłoszona po raz pierwszy, i~ewentualnie dopisywać komentarze
do owego pierwszego bileciku w~danej sprawie — który powinien pozostać
jedyny. 

Zresztą, zgodnie z~„dobrą praktyką morską”, zanim samemu się zgłosi
jakiś błąd, wypada przejrzeć błędy już zgłoszone, czy taki już się nie
pojawił, i~ewentualnie dopisać swoje „trzy grosze” do już istniejącego
bileciku. 


\end{document}


\subsection{Akapit}
\label{sec:zdanie}

Anotacja akapitu polega na zaznaczeniu w~nim podstawowych grup
składniowych zgodnie z~wytycznymi w~\S\ref{sec:ling} lub na odrzuceniu
zdania (bez żadnej anotacji).

\subsubsection{Odrzucenie zdania}
\label{sec:odrzucenie-zdania}

Są dwa główne powody odrzucenia zdania:
\begin{enumerate}
\item zdanie jest rażąco nieakceptowalne,
\item zdanie nie jest zdaniem prostym (w~sensie podręcznika
  \citealt[str.\,45]{sal:swi:98}) lub jego centrum nie jest jednym
  z~interesujących nas czasowników.
\end{enumerate}

Aby odrzucić zdanie, należy kliknąć \textsf{odrzuć}, lecz najpierw
należy wpisać komentarz, klikając \textsf{komentarz przy odrzuceniu}.
Należy wybrać przyczynę odrzucenia:
\begin{enumerate}
\item \textsf{złe gr. zdania} w~wypadku pierwszym, lub
\item \textsf{zła klas. czasown.} w~wypadku drugim,
\end{enumerate}
oraz wpisać komentarz w~większym okienku.  Jeżli zdanie zostało
odrzucone z~drugiego powodu, wystarczy tu wpisać formę hasłową
czasownika, który jest centrum danego zdania prostego, lub informację
,,zdanie złożone'', jeżeli nie jest to zdanie proste.

Rażąca nieakceptowalność zdania rozumiana tu jest przede wszystkim
jako ewidentna pomyłka redakcyjna, np. zdanie ucięte w~środku na
skrócie \emph{ul.}, w~którym kropka po skrócie od \emph{ulicy} została
w~automatycznym przetwarzaniu błędnie potraktowana jako kończąca zdanie.  Nie
należy z~tego powodu odrzucać zdań, które są niezgodne z~kulturą
języka, ale prawdopodobnie w~takiej właśnie postaci zostały mniej lub
bardziej świadomie wypowiedziane lub napisane.  Opisujemy uzus, a~nie
zalecenia preskryptywne!

Po odrzuceniu, zdanie zostanie umieszczone na końcu listy
i~zaklasyfikowane jako: \textsf{(za.$-$)}.  Możliwy jest powrót do
anotacji tego zdania \pauza wystarczy kliknąć \textsf{Oglądaj}.


\subsubsection{Anotacja zdania}
\label{sec:anotacja-zdania}

Każde zdanie podzielone jest na segmenty, zgodnie z~zasadami
stosowanymi w~Korpusie IPI PAN (zob.~np.~\citealt{prze:04c}), każdy
w~osobnym wierszu.

Należy wprowadzić dwa typy anotacji: morfosyntaktyczną i~syntaktyczną.
Po zakończeniu i~zatwierdzeniu anotacji, zdanie zostanie umieszczone
na końcu listy i~zaklasyfikowane jako: \textsf{(za.$+$)}.  Możliwy
jest powrót do anotacji tego zdania \pauza wystarczy kliknąć
\textsf{Oglądaj}.

\paragraph{Anotacja syntaktyczna}

Zdecydowanie najważniejsza jest anotacja syntaktyczna.  Polega na
podzieleniu zdania na grupy składniowe, według zasad wyjaśnionych
w~\S\ref{sec:ling}.

Główną operacją jest tu oznaczenie ciągu segmentów jako grupy
składniowej.  Aby to uczynić, należy:
\begin{enumerate}
\item zlokalizować pierwszy i~ostatni segment grupy (nie wliczając
  w~to interpunkcji i~czasownikowego centrum zdania),
\item przeciągnąć napis \textsf{chwyć} przy pierwszym segmencie
  grupy do napisu \textsf{upuść} przy ostatnim segmencie grupy, tj.:
  \begin{itemize}
  \item kliknąć (i~nie puszczać!) myszką napis \textsf{chwyć},
    używając prawego przycisku\footnote{Jeżeli odpowiedni segment
      i~jego napis \textsf{upuść} znajdują się poniżej krawędzi
      strony, można stronę przewinąć albo strzałką w~dół na
      klawiaturze, albo pokrętłem w~myszce \pauza cały czas trzymając
      wciśnięty odpowiedni przycisk!},
  \item trzymając cały czas wciśnięty odpowiedni przycisk, przejechać do
    napisu \textsf{upuść} przy ostatnim segmencie grupy,
  \item zwolnić przycisk,
  \end{itemize}
\item wybrać typ grupy w~okienku, w~którym pojawia się napis
  \textsf{wyb. typ},
\item jeżeli zachodzi taka potrzeba, zmodyfikować informację
  o~elemencie głównym (lub elementach głównych) danej grupy.
\end{enumerate}

Operację tę należy powtarzać, aż wszystkie segmenty \pauza z~wyjątkiem
centrum czasownikowego całego zdania i~ew. interpunkcji \pauza
znajdują się w~obrębie jakiejś grupy.



\paragraph{Anotacja morfosyntaktyczna}
\label{sec:anot-morf}

Są tylko trzy sytuacje, w~których należy zmieniać anotację
morfosyntaktyczną danego segmentu:
\begin{enumerate}
\item system o~to wyraźnie prosi,
\item nieprawidłowo oznakowany jest segment, który jest elementem
  głównym (składniowym i/lub semantycznym) jakiejś grupy,
\item nieprawidłowo oznakowany jest ten czasownik, który jest centrum
  całego zdania.
\end{enumerate}

System zwykle prosi o~potwierdzenie znakowania form na
\emph{-nie/-cie}, np. \emph{pytanie}, \emph{oświetlenie} itp., co do
których nie jest pewien, czy są to formy gerundialne, czy
rzeczownikowe.  Prośba taka wyraża się wyświetleniem kilku możliwych
interpretacji danego segmentu (a~nie tylko jednego, jak zwykle).
Należy wtedy wybrać tę właściwą lub, jeżeli już zaznaczona jest
właściwa, nacisnąć \textsf{Zatwierdź}.  W~wypadku wątpliwości, czy
dana forma to gerundium, czy rzeczownik, należy wybrać rzeczownik
(arbitralnie, dla ustalenia uwagi).

Pozostałe dwie sytuacje są znacznie ważniejsze: należy zapewnić, by
prawidłowa była anotacja morfosyntaktyczna wszystkich elementów
głównych (tj. tych, które w~opisie wcześniej znakowanej grupy
pojawiają się jako wartości \textsf{head}, \textsf{synh} lub
\textsf{semh}), oraz czasownikowego elementu głównego (centrum) całego
zdania.  W~wypadkach wątpliwych należy się tu posłużyć znanym
dokumentem \citealt{prz:etal:04b}, załączonym do niniejszej
instrukcji.




\section{Kwestie lingwistyczne}
\label{sec:ling}

\subsection{Definicja zadania}
\label{sec:definicja-zadania}

Celem niniejszej pracy jest przygotowanie zbioru zdań do testowania
jakości słownika walencyjnego, przy czym testowanych jest tylko 12
czasowników, więc do anotacji zostały losowo wybrane zdanie z~tymi 12
czasownikami: % \textsc{chcieć}, \textsc{przemawiać},
% \textsc{przypominać}, \textsc{przystępować}, \textsc{stawiać},
% \textsc{stwierdzać}, \textsc{ustalić}, \textsc{usłyszeć},
% \textsc{wstrzymać}, \textsc{zabrać}, \textsc{zauważyć},
% \textsc{zgłosić}.
\textsc{chcieć},
\textsc{mieć},
\textsc{musieć},
\textsc{przypominać},
\textsc{stawiać},
\textsc{stwierdzać},
\textsc{ustalić},
\textsc{usłyszeć},
\textsc{wstrzymać},
\textsc{zabrać},
\textsc{zauważyć},
\textsc{zgłosić}.


Zdania zostały wylosowane w~sposób nie całkiem inteligentny, przez co
niektóre zdania należy odrzucić bez jakiejkolwiek anotacji: są to
zdania złożone\footnote{Definicje zdań złożonych i~prostych można
  znaleźć w~\citealt[str.\,43--45]{sal:swi:98}.} (z~centrum
spójnikowym, w~tym z~centrum spójnikowym nieciągłym typu
\emph{jeżeli\ldots, to\ldots}) oraz te zdania proste (z~centrum
czasownikowym), w~których centrum czasownikowym jest czasownik inny od
wymienionych powyżej\footnote{Zdanie takie zostało wybrane dlatego, że
  jeden z~powyższych 12 czasowników znajduje się gdzieś głębiej
  w~strukturze zdania, zapewne w~zdaniu podrzędnym.}.  A~więc
interesują nas tylko zdania proste z~niekontrowersyjnym centrum
będącym formą jednego z~powyższych 12 czasowników.

Zadanie polega na oznaczeniu w~takich zdaniach maksymalnych grup
składniowych, a~więc takich grup składniowych, które nie są częścią
większej grupy (nie licząc całego zdania).  Poza anotacją pozostawiamy
centrum zdania \pauza formę czasownikową, być może z~oddzielonym
aglutynantem (typu \emph{śmy}, \emph{em} itd.), z~negacją \emph{nie}
i~formami ,,posiłkowymi'' typu \emph{będę} czy \emph{niech}.

Na przykład w~zdaniu:
\begin{itemize}
\item \emph{Chcieliśmy więc, by opłaty te były doliczone do czynszu.}
\end{itemize}
występują następujące segmenty: \emph{Chcieli}, \emph{śmy},
\emph{więc}, \emph{,} (przecinek),  \emph{by}, \emph{opłaty}, \emph{te},
\emph{były}, \emph{doliczone}, \emph{do}, \emph{czynszu} oraz \emph{.}
(kropka).  Centrum zdania to \emph{Chcieliśmy}, więc oba segmenty
\emph{Chcieli} i~\emph{śmy} pozostawiamy poza anotacją.  Obok tego
centrum występują dwie grupy: \emph{więc} oraz grupa zdaniowa \emph{by
opłaty te były doliczone do czynszu}.

Nie interesuje nas wewnętrzna struktura takich grup, z~wyjątkiem
informacji o~ich elementach głównych.


\subsection{Typy grup}
\label{sec:typy-grup}

\ifdefined\skr\let\skr\relax\fi
\newcommand{\skr}[1]{\textbf{#1}}
\newcommand{\termin}[1]{}
\newcommand{\str}[1]{str.\,#1}

Zdefiniowane są następujące typy grup\footnote{Uwaga: Anotatorki
  znające definicję \emph{grupy} w~podręczniku \citealt{sal:swi:98}
  powinny ją natychmiast zapomnieć!  W~szczególności grupy w~rozumieniu niniejszej
  instrukcji nie muszą składać się z~dokładnie dwóch segmentów (liczba
segmentów w~grupie jest dowolna dodatnia).  To co poniższa
charakterystyka grup ma wspólnego ze ,,Składnią niebieską'', to
określanie typu grupy na podstawie jej struktury wewnętrznej, a~nie
kontekstu.}:
\begin{center}
    \begin{tabular}{ll}
      \skr{NG} & grupa\termin{grupa!nominalna} nominalna \\
      \skr{NumG} & grupa\termin{grupa!liczebnikowa} liczebnikowa \\
      \skr{AdjG} & grupa\termin{grupa!przymiotnikowa} przymiotnikowa \\
      \skr{PrepNG} & grupa\termin{grupa!przyimkowo-nominalna} przyimkowo-nominalna \\
      \skr{PrepAdjG} & grupa\termin{grupa!przyimkowo-przymiotnikowa} przyimkowo-przymiotnikowa \\
      \skr{PrepNumG} & grupa\termin{grupa!przyimkowo-liczebnikowa} przyimkowo-liczebnikowa \\
      \skr{AdvG} & grupa\termin{grupa!przysłówkowa} przysłówkowa \\
      \skr{InfG} & grupa\termin{grupa!bezokolicznikowa} bezokolicznikowa \\
      \skr{CG} & zdanie podrzędne\termin{zdanie podrzędne!typu \textsc{że}, \textsc{żeby}} typu \textsc{że}, \textsc{żeby} itp. \\
      \skr{KG} & zdanie podrzędne\termin{zdanie podrzędne!pytajne} pytajne \\
      \skr{sie} & forma\termin{grupa!sie} \emph{się} \\
      \skr{ORG} & grupa \emph{oratio recta} (mowa niezależna) \\
      \skr{DisG} & grupa poza strukturą zdania
    \end{tabular}
\end{center}

Grupy są zdefiniowane na podstawie ich wewnętrznej budowy.  Na
przykład konstrukcja \emph{na stole} jest zawsze grupą przyimkową
(ściślej: przyimkowo-nominalną, tj. \skr{PrepNG}), nawet jeżeli
występuje w~pozycji zarezerwowanej (wydawałoby się) dla fraz
rzeczownikowych, jak w: \emph{Na stole byłoby niezłym miejscem na ten
  wazon}.

Najprostszym typem grupy jest \skr{sie} \pauza jest nią segment
\emph{się}, o~ile nie jest on częścią większej grupy.  Inne segmenty,
które można by sensownie lematyzować do \textsc{się}, np.~\emph{sobie}
czy \emph{siebie}, nie należą do grupy \skr{sie}; \emph{siebie},
\emph{sobą samym} itp. są grupami rzeczownikowymi \skr{NG}.  Więcej 

Grupy \skr{NG}, \skr{NumG}, \skr{AdjG}, \skr{AdvG} i~\skr{InfG}
rozumiane są tradycyjnie, tj. jako grupy o~centrach składniowych,
odpowiednio, rzeczownikowych (\textsf{subst} lub \textsf{ger}),
liczebnikowych\footnote{Liczebniki rozumiemy tu jak w~podręczniku
  \citealt{sal:swi:98}, tj. jako liczebniki główne (i~zbiorowe), bez
  tzw.~liczebników porządkowych, krotnych itp.} (\textsf{num}),
przymiotnikowych (\textsf{adj}), przysłówkowych (\textsf{adv},
ew. \textsf{qub}) i~bezokolicznikowych (\textsf{inf}).  Grupy
przyimkowe rozbijamy na trzy typy grup, w~zależności od podrzędnika
przyimka: \skr{PrepNG} (np. \emph{za domem}), \skr{PrepAdjG}
(np. \emph{za miłego}, jak w~zdaniu \emph{Uważam go za miłego.})
i~\skr{PrepNumG} (np. \emph{za siedmioma górami}).

Dwa typy grup zdaniowych\footnote{Zakładam, że nie wystąpią
  tzw.~\emph{free relatives}, np. \emph{Kto pyta} w~zdaniu \emph{Kto
    pyta nie błądzi}.  Proszę o~sygnał, gdyby takie wolne zdania
  względne jednak wystąpiły w~zdaniach do zanotowania.} to \skr{CG}
i~\skr{KG}; różnią się tym, że początkiem grupy pierwszego typu jest
spójnik podrzędny, zaś grupy drugiego typu zaczynają się od zaimka
pytajnego (być może poprzedzonego przyimkiem, np. zdanie podrzędne w:
\emph{Zastanawiam się, z~kim zatańczyć.}).

Kolejny typ to \skr{ORG} \pauza \emph{oratio recta} (mowa niezależna),
np. \emph{pij mleko} w~zdaniach:
\begin{itemize}
\item ,,Pij mleko'' \pauza powiedział.
\item Przypominam, pij mleko.
\item A~on odrzekł: pij mleko.
\end{itemize}


Specjalnym typem składniowym jest \skr{DisG}, oznaczający fragmenty
tekstu, których funkcje należałoby opisywać na poziomie analizy
dyskursu, a~które wydają się nie mieć istotnego znaczenia dla
wydobywania\termin{wydobywanie informacji!walencyjnych} informacji
walencyjnych.  Jako grupy typu \skr{DisG} należałoby zaznaczyć
typowe tzw.~\emph{człony inne}\termin{człon inny} w~sensie pracy
\citealt[\str{41--42}]{swid:96}, a~więc każdy taki składnik zdania, ,,który nie jest
składniowo związany i~o~który nie sposób z~sensem spytać'' (\str{41}).




\subsection{Elementy główne}
\label{sec:elementy-gowne}

Każda grupa ma dwa elementy główne: składniowe (oznaczane w~systemie
jako \textsf{synh} od ang.~\emph{syntactic head}) i~semantyczne
(\textsf{semh}, od \emph{semantic head}), przy czym nie jest wyjątkiem, że
oba te elementy główne to ten sam segment (oznaczany wtedy czasami
jako \textsf{head}).  Intuicja stojąca za takim rozróżnieniem została
przedstawiona w~punkcie 2 artykułu \citealt{prze:07} (dostępnego ze
strony \url{http://nlp.ipipan.waw.pl/~adamp/Papers/2007-cicling/}).

Centrum składniowe danej grupy to segment definiujący podstawowe
własności dystrybucyjne danej grupy, a~więc na przykład forma
rzeczownikowa \emph{stół} w~grupie nominalnej \emph{biały stół}, forma
przyimkowa \emph{na} w~grupie przyimkowej \emph{na białym stole}, czy
forma liczebnikowa \emph{pięciu} w~grupie liczebnikowej \emph{pięciu
  białych stołach}.  Pojęcie elementu głównego składniowego w~zasadzie
pokrywa się z~pojęciem nadrzędnika w~pracy \citealt{sal:swi:98}.

Bardziej rozmyte jest pojęcie centrum semantycznego\termin{element
  główny!semantyczny|(}: jest to ten segment
grupy, który najlepiej definiuje znaczenie danej
grupy.  Na przykład
w~grupach: \emph{wysoki student}, \emph{najwyższy ze studentów}
i~\emph{pięciu wysokich studentów}, centrami semantycznymi są formy
rzeczownika \textsc{student}, choć grupy te różnią się centrami
składniowymi: w~pierwszym wypadku jest to segment \emph{student}
(\emph{wysoki student} to grupa rzeczownikowa), w~drugim \pauza
segment \emph{najwyższy} (grupa przymiotnikowa, tzw. elektywna),
a~w~trzecim \pauza segment \emph{pięciu} (grupa liczebnikowa).

W~wypadku grup bezokolicznikowych \skr{InfG} i~grupy \skr{sie},
centrum składniowe grupy jest zawsze tożsame z~jej centrum semantycznym.

W~wypadku grup rzeczownikowych \skr{NG} centrum składniowe zwykle
pokrywa się z~centrum semantycznym; wyjątkiem mogą być grupy z~rzeczownikami
wyrażającymi liczebność (np.~\emph{tuzin koni}, \emph{piątka
  gangsterów}, czy też \emph{tysiąc długopisów}, o~ile \emph{tysiąc} oznaczony
jest jako rzeczownik) \pauza w~takich wypadkach rzeczownik oznaczający
liczebność jest nadal centrum składniowym, lecz centrum semantyczne to
element główny (semantyczny) podrzędnika takiego rzeczownika.
Np.~w~grupie \emph{tuzin koni} centrum składniowe to \emph{tuzin},
a~centrum semantyczne to \emph{koni}.

Podobnie dla grup przymiotnikowych \skr{AdjG}: centrum składniowe jest
zwykle tożsame z~centrum semantycznym, z~wyjątkiem fraz elektywnych
typu \emph{największy z~tych pięciu studentów}, gdzie elementem
głównym składniowym byłaby forma przymiotnikowa \emph{największy}, zaś
elementem głównym semantycznym \pauza segment będący centrum
semantycznym podrzędnika, a~więc w~tym wypadku byłby to segment \emph{studentów}.

W~wypadku fraz przyimkowych \skr{PrepNG}, \skr{PrepNumG}
i~\skr{PrepAdjG}, centrum składniowym jest zawsze przyimek, a~centrum
semantycznym \pauza ten segment, który jest centrum semantycznym
podrzędnika przyimka (tj.~łączącej się z~nim grupy rzeczownikowej,
liczebnikowej lub przymiotnikowej).

W~wypadku grup zdaniowych \skr{CG} i~\skr{KG} elementem głównym
semantycznym jest centrum czasownikowe danego zdania podrzędnego,
a~elementem głównym składniowym \pauza wprowadzający zdanie spójnik
podrzędny lub zaimek pytajny.  Jeżeli w~takiej grupie zdaniowej nie
występuje centrum czasownikowe, jak na przykład w: \emph{Powiedział,
  że tak!}, jako centrum semantyczne oznaczamy centrum składniowe
(a~więc w~tym wypadku spójnik \emph{że}).

Trudniej jest konsekwentnie zdefiniować centra grupy typu \skr{DisG}.
Jeżeli taka ,,nie związana składniowo'' grupa jest także grupą
w~sensie którejś z~grup powyższych, to stosujemy do niej takie same
zasady oznaczania elementów głównych.  Na przykład w~zdaniu: \emph{Ten
  przykład jest, że tak powiem, beznadziejny}, ciąg \emph{że tak
  powiem} jest wtrąceniem, a~więc grupą \skr{DisG}, ale ma strukturę
grupy zdaniowej typu \skr{CG}, więc jej elementem centrum składniowe
to \emph{że}, a~semantyczne \pauza \emph{powiem}.  Czasami jednak
określenie elementu głównego może być trudne, jak np. w~wypadku
wtrąceń współrzędnie złożonych \pauza wtedy można pozostawić taką
grupę bez informacji o~elementach głównych.

Nigdy elementów głównych nie będzie miała natomiast grupa typu
\skr{ORG}.



\subsection{Grupy współrzędnie złożone}
\label{sec:grupy-wsporzdn-zoone}

Jak już pisałem, jeżeli całe zdanie jest współrzędnie złożone, to je
odrzucamy.  Może się jednak zdarzyć, że zdanie nie jest współrzędnie
złożone, lecz występują w~nim (maksymalne) grupy współrzędnie złożone,
np.:
\begin{enumerate}
\item Pachniał \emph{wiatr i morze}.
\item \emph{Andrzej i Amelia} milczeli.
\item Chcę, \emph{by Janek przyszedł oraz żeby został jak najdłużej}.
\item \emph{Wina i~pięć świń} dajcie!
\item Czekam \emph{na Marię, na Tomka i~na Janka}.
\end{enumerate}

W~takich wypadkach postępujemy następująco:
\begin{itemize}
\item jako grupę zaznaczamy całą konstrukcję współrzędnie złożoną
  (część zapisana kursywą w~przykładach powyżej),
\item jako jej elementy główne podajemy elementy główne tego składnika
  konstrukcji współrzędnej, który znajduje się najbliżej głównego
  czasownika w~zdaniu.
\end{itemize}

A~więc, w~powyższych przykładach, jako elementy główne oznaczone zostaną:
\begin{enumerate}
\item \emph{wiatr} (synt. i~sem.),
\item \emph{Amelia} (synt. i~sem.),
\item \emph{by} (synt.) i~\emph{przyszedł} (sem.),
\item \emph{pięć} (synt.) i~\emph{świń} (sem.),
\item \emph{na} (synt.) i~\emph{Marię} (sem.).
\end{enumerate}


\subsection{Nieciągłości}
\label{sec:niecigoci}

Wyróżnimy dwie sytuacje:
\begin{enumerate}
\item W~obrębie jakiejś grupy znajduje się wtrącenie lub inny ciąg,
  który należałoby uznać za \skr{DisG}: w~takim wypadku ten ciąg
  należy zignorować (uznać za część grupy) i~odpowiednio oznakować
  całą grupę.
\item Inne \texttt{:-)}
\end{enumerate}

W~tych innych wypadkach, obejmujących także przeploty, wewnątrz
grupy znajduje się czasownik główny lub grupa, która jest
argumentem lub okolicznikiem czasownika głównego.  W~takim wypadku należy:
\begin{itemize}
\item odpowiednio oznakować tę część grupy nieciągłej, która zawiera
  elementy główne\footnote{Mam nadzieję, że nie wystąpią zdania typu
    \emph{Widziałem pięć wczoraj filmów}, gdzie element główny
    składniowy grupy (\emph{pięć}) jest oddzielony od centrum
    semantycznego grupy (\emph{filmów}).  Gdyby takie sytuacje się
    zdarzały, proszę o~kontakt.},
\item pozostałe części tej grupy oznakować jako \skr{DisG}.
\end{itemize}

Poniższe zdanie ilustruje obie sytuacje:
\begin{itemize}
\item {} [$_{\mathbf{NG}, \mathit{cukrownia}}$ Każda chyba cukrownia]
    [$_{\mathbf{NG}, \mathit{cel}}$ taki cel] [$_{\mathbf{NG},
      \mathit{sobie}}$ sobie] stawia, [$_{\mathbf{DisG},
      \mathit{żeby}, \mathit{doinwestować}}$ żeby po prostu
  doinwestować i~unowocześnić technologię].
\end{itemize}

Przykład sytuacji pierwszej (z~wtrąceniem typu \skr{DisG}) to grupa
\emph{Każda chyba cukrownia} zawierająca wtrącenie \emph{chyba}.
Przykład drugiej sytuacji to grupa rzeczownikowa \emph{taki cel, żeby
  po prostu doinwestować i~unowocześnić technologię} podzielona 
czasownikiem głównym \emph{stawia} i~jego argumentem \emph{sobie}.

\subsection{Centrum czasownikowe}
\label{sec:centrum-czasownikowe}

Jak pisałem powyżej, czasownik będący centrum zdania nie powinien być
włączany do żadnej grupy.  Dotyczy to także segmentów będących częścią
być może analitycznej formy czasownikowej, a~więc:
\begin{itemize}
\item negacji czasownika (\emph{nie}),
\item aglutynantów typu \emph{śmy}, \emph{m},
\item cząstki \emph{by},
\item form ,,posiłkowych'' typu \emph{będę} w~\emph{będę szedł} czy
  \emph{niech} w~\emph{niech przyjdzie}.
\end{itemize}

Z~drugiej strony, osobną grupą jest \emph{się}, nawet jeżeli jest
częścią czasownika zwrotnego.


\section{Kilka przykładów}
\label{sec:kilka-przykadow}

\subsection{Proste przykłady}
\label{sec:proste-przykady}

\begin{itemize}
\item  Chciałbym mieć tak zdolnych studentów jak Adam!
\end{itemize}

W~powyższym zdaniu występuje tylko jedna grupa maksymalna \pauza grupa
bezokolicznikowa \emph{mieć tak zdolnych studentów jak Adam},
o~centrum (składniowym i~semantycznym) \emph{mieć}.  W~skrócie
informację o~tym, jaki jest typ frazy i~jakie ma centrum, będę
zapisywał w~tym punkcie następująco:
\begin{itemize}
\item Chciałbym [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{mieć}}$ mieć tak zdolnych studentów jak Adam]!
\end{itemize}

W~powyższej grupie bezokolicznikowej jest jeden element główny \pauza
jednocześnie składniowy i~semantyczny.  Jeżeli te dwa elementy są
różne, najpierw zapisywany jest pierwszy z~nich, np.:
\begin{itemize}
\item Przypominają, [$_{\mathbf{CG}, \mathit{że}, \mathit{jest}}$ że roaming wewnętrzny jest zabroniony w systemie GSM].
\end{itemize}

Ciągi, o~które nie da się sensownie zapytać, które nie są ani
argumentem, ani okolicznikiem, oznaczamy jako \skr{DisG}:
\begin{itemize}
\item {} [$_{\mathbf{DisG}, \mathit{Ale}}$ Ale] przemawiał [$_{\mathbf{NG}, \mathit{mówca}}$ jeden mówca].
\end{itemize}


O~ile są faktycznie możliwe dwie interpretacje zdanie (i~obie mają
sens, obie są pragmatycznie prawdopodobne), to wybieramy tę, w~której
jest mniejsza liczba grup.  Na przykład:
\begin{itemize}
\item {}
  [$_{\mathbf{NG}, \mathit{Objawy}}$ Objawy BPD] przypomina
  [$_{\mathbf{NG}, \mathit{zespół}}$ w dużym stopniu rzadko obecnie rozpoznawany zespół Wilson-Mikity].
\end{itemize}

W~powyższym zdaniu ciąg \emph{w~dużym stopniu} może zostać uznany za
modyfikator czasownika \emph{przypomina} lub za modyfikator
\emph{rzadko obecnie rozpoznawany} \pauza w~tej drugiej interpretacji
jest częścią większej grupy, więc ostateczna liczba grup w~zdaniu jest
mniejsza. 

Przypominam: grupy \emph{oratio recta} nie mają elementów głównych:
\begin{itemize}
\item
  Przypominam, [$_{\mathbf{ORG}}$ to nie są interpelacje, to są zapytania].
\end{itemize}

Jeszcze kilka różnych przykładów (na podstawie źle oznakowanych zdań
z~okresu rozruchowego):

\begin{itemize}
\item  Chciałbym [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{powrócić}}$ powrócić do
  meritum].
\item {}
  [$_{\mathbf{NG}, \mathit{Ja}}$ Ja] nie chciałem [$_{\mathbf{InfG},
    \mathit{reagować}}$ reagować w~ten sposób].
\item
  Chciałbym [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{zapyatć}}$ zapytać, czy pan
  prezes chce zabrać głos w tej sprawie].
\item {}
  [$_{\mathbf{PrepNG}, \mathit{Na}, \mathit{początku}}$ Na początku]
  chciałem [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{przywitać}}$ się przywitać]. 
\item
  Chcę [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{podkreślić}}$ pokreślić, że ośrodki
  doradztwa rolniczego będą dalej funkcjonować].
\item
  Chcę [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{powiedzieć}}$ powiedzieć, że
  rozważamy różne sprawy].
\item
  Nie chciałbym [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{opowiadać}}$ tu opowiadać
  szczegółowo o tym, jak ten handel ma wyglądać].
\item
  Chcemy [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{realizować}}$ to zadanie
  realizować wspólnie z Ministerstwem Edukacji Narodowej].
\item {}
  [$_{\mathbf{DisG}, \mathit{Czy}}$ Czy] [$_{\mathbf{NG},
    \mathit{rząd}}$ rząd] [$_{\mathbf{DisG}, \mathit{tym}}$ tym samym]
  chce [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{złamać}}$ złamać Europejską Kartę Samorządu Terytorialnego]?
\end{itemize}

\subsection{\emph{się}}
\label{sec:si}

Jako grupa \skr{sie} oznaczane są te segmenty \emph{się}, które mają
jakiś związek z~głównym czasownikiem w~zdaniu, jak w~zdaniach
następujących:
\begin{enumerate}
\item Boję się roześmiać.
\item Myjemy się mleczkiem kosmetycznym.
\item On się bije!
\item Ta książka się dobrze czyta.
\item Tę książkę się dobrze czyta.
\end{enumerate}
W~pierwszym z~tych zdań \emph{się} ,,należy'' jednocześnie do obu
czasowników (haplologia \emph{się}!), ale w~szczególności jest
związane z~czasownikiem głównym \emph{Boję}.  W~ostatnich dwóch
zdaniach \emph{się} nie jest argumentem czasownika ani częścią
czasownika zwrotnego, ale nadal jest \pauza jako część konstrukcji
bezosobowej \pauza związane z~głównym czasownikiem \emph{czyta}.


W~zdaniach, w~których \emph{się} jest częścią większej grupy, nie
oznaczamy \emph{się} jako osobną grupę.  Dotyczy to na przykład zdań
następujących:
\begin{itemize}
\item Chciałbym [$_{\mathbf{InfG}, \mathit{skoncentrować}}$ się
skoncentrować na innej kwestii].
\item {}
[$_{\mathbf{NG}, \mathit{Śmianie}}$ Śmianie się] powoduje
[$_{\mathbf{NG}, \mathit{zmarszczki}}$ zmarszczki].
\item
Powiedział, [$_{\mathbf{CG}, \mathit{żeby}, \mathit{zaśmiał}}$ żebym
się zaśmiał].
\end{itemize}






\nocite{sal:swi:98}
\bibliographystyle{natbib-plutf8}
\bibliography{pl,biblio}

\end{document}

%%% Local Variables: 
%%% coding: utf-8
%%% mode: latex
%%% mode: flyspell
%%% TeX-master: t
%%% ispell-local-dictionary: "polish"
%%% End: 
