<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?oxygen RNGSchema="NKJP_WSI.rng" type="xml"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">

 <teiHeader>
  <fileDesc>
   <titleStmt>
    <title>NKJP word sense inventory</title>
    <respStmt>
     <name xml:id="bansp">Piotr Bański</name>
     <resp>initial XML format</resp>
    </respStmt>
    <respStmt>
     <name xml:id="iwill">Izabela Will</name>
     <resp>creation of this inventory (on the basis of Mirosław Bańko's "Inny słownik języka polskiego"</resp>
    </respStmt>
    <respStmt>
     <name xml:id="rmlodzki">Rafał Młodzki</name>
     <resp>conversion of the inventory to from an OpenOffice document to the current XML format</resp>
    </respStmt>
    <respStmt>
     <name xml:id="adamp">Adam Przepiórkowski</name>
     <resp>current header</resp>
     <resp>project coordinator</resp> 
     <resp>minor corrections</resp> 
    </respStmt>
   </titleStmt>
   <editionStmt>
    <p>First edition of the word sense inventory within the National Corpus of Polish (NKJP).</p>
   </editionStmt>
   <extent>106 headwords</extent>
   <publicationStmt>
    <pubPlace>Warsaw, Poland</pubPlace>
    <address>
     <addrLine xml:lang="pl">Instytut Podstaw Informatyki PAN</addrLine>
     <addrLine xml:lang="pl">ul. Ordona 21</addrLine>
     <addrLine xml:lang="pl">01-237 Warszawa</addrLine>
     <addrLine>Poland</addrLine>
     <addrLine>tel. (+48 22) 8362841, fax (+48 22) 8376564</addrLine>
     <addrLine><email>ipi@ipipan.waw.pl</email></addrLine>
     <addrLine><ref target="http://nkjp.pl/" n="www">http://nkjp.pl/</ref></addrLine>
    </address>
    <publisher>Institute of Computer Science, Polish Academy of Sciences</publisher>
    <distributor>NKJP Consortium</distributor>
    <availability>
     <p>Currently not publicly available.</p>
    </availability>
    <date when="2010-12-31">31 December 2010 (expected publication date of the National Corpus of Polish)</date>
   </publicationStmt>
   <sourceDesc>
    <p>The source of the entries is "Inny słownik języka polskiego" by Mirosław Bańko.  Lexemes were selected and subsenses where grouped into coarser senses by <ref target="#iwill">Izabela Will</ref></p>
   </sourceDesc>
  </fileDesc>
  <encodingDesc>
   <projectDesc>
    <p>See the main corpus header, NKJP_header.xml.</p>
   </projectDesc>
  </encodingDesc>
 <revisionDesc>
  <change who="#adamp" when="2009-08-20">Corrected values of @n with main senses (previously different senses sometimes had the same value of @n).</change>
  <change who="#adamp" when="2009-08-21">Corrected the problem of no white space between the "hi" element and a word starting with a Polish diacritic letter.</change>
  <change who="#adamp" when="2009-08-24">Corrected two typos spotted by Anna Rychert (at wyjsc.1 and zasada.2).</change>
 </revisionDesc>
 </teiHeader>

 <text>
  <body>
   <entry xml:id="zostac">
    <form>
     <orth>zostać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zostac.1">
     <def>ulec (do tworzenia strony biernej)</def>
     <sense n="1">
      <def>Słowa <hi rend="bold">zostać</hi> używamy w połączeniu z imiesłowem biernym dokonanym, aby zaznaczyć, że jakaś osoba lub rzecz uległa czynności lub stanowi nazwanemu przez ten imiesłów. Liczba i rodzaj imiesłowu są takie, jak podmiotu zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed wyjazdem dzieci zostały zbadane przez lekarza.</quote>
       <quote>Zostaliśmy zaproszeni na otwarcie wystawy.</quote>
       <quote>Tamta sprawa nie została jeszcze wyjaśniona.</quote>
       <quote>Testament został sporządzony w obecności świadków.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zostac.2">
     <def>stać się kimś</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">został</hi> kimś, np. prawnikiem, dyrektorem, ojcem lub czyimś przyjacielem, to zaczął być taką osobą, przyjmując jej funkcje lub obowiązki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skończył studia i został lekarzem.</quote>
       <quote>Niewiele trzeba, żeby dziewczyna została matką; dużo więcej, żeby stała się doświadczoną matką.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zostac.3">
     <def>być/trwać w jakimś stanie/miejscu, nie zmienić się</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">została</hi> gdzieś, to nie opuściła tego miejsca ani nie została z niego zabrana.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zostanę w domu, jest fatalna pogoda.</quote>
       <quote>Lekarz powiedział, żebym przez kilka dni została w łóżku.</quote>
       <quote>Nie możesz zostać tu na noc.</quote>
       <quote>W Płocku zostaje na tydzień, a potem wraca do Warszawy.</quote>
       <quote>Parasol niestety został w mieszkaniu.</quote>
       <quote>Oni też musieli wyciągać nogi, by nie zostać w tyle.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">został</hi> w jakiejś sytuacji, zwykle trudnej, to znalazł się w niej, zwłaszcza po czyimś odejściu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po śmierci rodziców została bez grosza.</quote>
       <quote>Nagle zostałam w sytuacji bez wyjścia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">została</hi> w jakimś stanie, to znalazłszy się w nim, nadal w nim trwa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W domu wszystko zostało po dawnemu.</quote>
       <quote>Nie mogłam dłużej zostawać w niepewności, chciałam wiedzieć, czy jestem zdrowa czy nie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zostac.4">
     <def>ostać się z całości</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">została</hi> z jakiejś całości, to nie zniszczyła się, nie zużyła, nie odeszła itp., lecz nadal jest. ; To samo znaczy przestarzałe <hi rend="bold">zostać się</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z naszych oszczędności prawie nic nie zostało.</quote>
       <quote>Z naszej paczki zostałyśmy tylko my dwie.</quote>
       <quote>W butelce zostało trochę wody.</quote>
       <quote>Jarkowi zostało pół roku do ukończenia studiów.</quote>
       <quote>My przeminiemy, a ziemia się zostanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś, co należało do jakiejś osoby lub co ona stworzyła, <hi rend="bold">zostało</hi> po niej, to przetrwało po jej śmierci. ; To samo znaczy przestarzałe <hi rend="bold">zostać się</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po dziadkach został na wsi olbrzymi dom.</quote>
       <quote>Co po nas zostanie? Trochę fotografii.</quote>
       <quote>Został po nim dziennik pisany do ostatnich minut przed śmiercią.</quote>
       <quote>Oddał wszystko, co się zostało po ojcu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">zostało</hi> nam w pamięci, we wspomnieniach, w głowie itp., to zapamiętaliśmy to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Została mu w głowie tajemnicza oberża, którą postanowił uwiecznić w jednej ze swych powieści.</quote>
       <quote>Takie rzeczy zostają w pamięci na zawsze.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="sprawa">
    <form>
     <orth>sprawa</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="sprawa.1">
     <def>coś zajmującego, zdarzenie, sytuacja, zadanie do wykonania, działania,</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Sprawa</hi> to coś, co nas interesuje i czym się zajmujemy, albo coś, czym musimy się zająć, np. ważne zdarzenie, trudna sytuacja lub zadanie do wykonania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bezpieczeństwo kraju to sprawa ogromnej wagi.</quote>
       <quote>Sprawa dymisji szefa UOP przez tydzień budziła wielkie emocje.</quote>
       <quote>Dobry agent powinien załatwiać za aktora wszystkie sprawy finansowe.</quote>
       <quote>Pochłonięte codziennymi sprawami, z trudem znajdujemy trochę czasu na relaks.</quote>
       <quote>Prasa niepotrzebnie rozdmuchała całą sprawę.</quote>
       <quote>Ministerstwo Spraw Zagranicznych</quote>
       <quote>Sprawa zaczęła się komplikować.</quote>
       <quote>Mam sprawę do ciebie. Możemy się spotkać?</quote>
       <quote>To trudna sprawa, nie wiem, czy coś się da zrobić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowo <hi rend="bold">sprawa</hi> odnosimy do wzniosłych celów lub zadań, zwłaszcza społecznych lub narodowych, które ktoś chce realizować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mówił z przejęciem człowieka, który sprawie oddaje swe życie.</quote>
       <quote>Nawet służące miały obowiązek poświęcać się dla sprawy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Sprawa</hi> jakiejś osoby to pewne okoliczności, które jej dotyczą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rozmawiano także o sprawie pułkownika Kwiatkowskiego.</quote>
       <quote>I nagle wybuchła sprawa Oleksego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Działania, decyzje, informacje itp. <hi rend="bold">w sprawie</hi> kogoś lub czegoś to takie, które dotyczą tej osoby lub rzeczy. ; Używane jako przysłówek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pierwszy proces w sprawie śmierci Przemyka odbył się 10 lat temu.</quote>
       <quote>referendum w sprawie dopuszczalności przerywania ciąży</quote>
       <quote>Sejm nie zajął stanowiska w tej sprawie.</quote>
       <quote>Przyszedłem w sprawie swojego syna.</quote>
       <quote>Pan pewnie w sprawie ogłoszenia?</quote>
       <quote>Ja już dwa razy dzwoniłem w tej sprawie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że coś jest czyjąś <hi rend="bold">sprawą</hi>, jeśli sądzimy, że zajęcie się tym należy do tej osoby i inni nie powinni się w to angażować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>A co mnie to obchodzi, to nie moja sprawa.</quote>
       <quote>Co zrobisz z taką fortuną? — Twoja sprawa?</quote>
       <quote>Nie mieszaj się w nie swoje sprawy.</quote>
       <quote>Ten konflikt jest wewnętrzną sprawą Polski.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś jest <hi rend="bold">sprawą</hi> czegoś, np. jakiegoś działania lub jakiejś decyzji, to ma z tym związek, np. zależy od tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Reszta to sprawa szczegółowych ustaleń między powołanymi do tego komisjami.</quote>
       <quote>To nie jest tylko sprawa przekonań.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli coś jest <hi rend="bold">sprawą</hi> jakiegoś czasu, to w tym czasie nastąpi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To sprawa kilku tygodni.</quote>
       <quote>Wkrótce oznajmił, że decyzja jest sprawą godzin, a nie dni.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="sprawa.2">
     <def>postępowanie przed sądem</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Sprawa</hi> sądowa to postępowanie, które toczy się przed sądem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wkrótce do sądu trafią sprawy przeciwko gangsterom aresztowanym pół roku temu.</quote>
       <quote>Wytoczono mu sprawę o przywłaszczenie 240 florenów.</quote>
       <quote>Ona wyraziła zgodę na rozwód i teraz czekam na sprawę.</quote>
       <quote>wyrokowanie w sprawach karnych</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="sam">
    <form>
     <orth>sam</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="sam.1">
     <def>samodzielnie lub z własnej woli; samoczynnie</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">sami</hi>, to robimy to samodzielnie lub z własnej woli. Słowo <hi rend="bold">sam</hi> pełni tu funkcję podmiotu lub jest jego określeniem. ; W zdaniach bezpodmiotowych używa się celownika <hi rend="bold">samemu</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sami nie damy rady.</quote>
       <quote>Sam to zrobiłeś?</quote>
       <quote>Sam skoczył czy został zmuszony — to nie ma znaczenia.</quote>
       <quote>Proszę, niech pani sama się częstuje.</quote>
       <quote>Każdy sam musi decydować o swoim postępowaniu.</quote>
       <quote>Jak samemu zbudować dom.</quote>
       <quote>Żadne namowy nie pomogą, trzeba chcieć samemu rzucić palenie.</quote>
       <quote>Proszę samemu nie próbować.</quote>
       <quote>Gdy dorósł na tyle, by samemu decydować o swym losie, przeniósł się do Wiednia.</quote>
       <quote>Co innego, jak się samemu wszystko zobaczy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">samo</hi> się dzieje, to dzieje się samoczynnie, bez niczyjego udziału. Słowo <hi rend="bold">sam</hi> pełni tu funkcję podmiotu lub jest jego określeniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Włosy same jej się kręcą.</quote>
       <quote>Problem sam się rozwiązał.</quote>
       <quote>Ktoś musiał zrzucić ten wazon. Sam się przecież nie zbił.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś zrobił coś <hi rend="bold">sam z siebie</hi>, to zrobił to z własnej woli. Jeśli coś stało się <hi rend="bold">samo z siebie</hi>, to stało się samoistnie, bez niczyjego udziału.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sama z siebie, bez żadnej zachęty z mojej strony, puszczała się w drogę powrotną szalonym cwałem.</quote>
       <quote>Nic nie dzieje się samo z siebie, wszystko ma jakąś przyczynę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">sam przez się</hi> używamy, aby powiedzieć, że rozpatrujemy coś jako rzecz samoistną, oderwaną od innych rzeczy. ; coś następuje samoistnie, bez niczyjego udziału.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nawet aforyzmy same przez się dobre rażą, gdy są natrętnie aplikowane.</quote>
       <quote>Mniejsze dobro jest gorsze od większego dobra, choć samo przez się budzi naszą aprobatę.</quote>
       <quote>Porównanie ze sztuką Szpotańskiego narzuca się tu samo przez się.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Mówimy, że coś jest zrozumiałe <hi rend="bold">samo przez się</hi> lub że wynika z czegoś <hi rend="bold">samo przez się</hi>, jeśli jest oczywiste i nie wymaga wyjaśnień ani uzasadnień. Mówimy, że coś <hi rend="bold">rozumie się samo przez się</hi>, jeśli jest jasne i nie wymaga dodatkowych objaśnień. W wyrażeniu tym słowo <hi rend="bold">sam</hi> odmienia się przez rodzaje i liczby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dążenie do szczęścia jest samo przez się zrozumiałe.</quote>
       <quote>Prawdy pierwotne to prawdy poznawane przez intuicję, nie wymagające uzasadnienia, gdyż są jasne same przez się.</quote>
       <quote>Z różnic zasadniczych, dzielących 2. pułk ułanów od szwadronu Jaworczyków, wynikało samo przez się, że żywej sympatii między nimi być nie mogło.</quote>
       <quote>To się tłumaczy samo przez się.</quote>
       <quote>W twoim kraju pewne rzeczy są aksjomatem i świętością, która się rozumie sama przez się.</quote>
       <quote>Rozumiało się samo przez się, że powinna to zrobić Adela.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="sam.2">
     <def>nikogo z nami nie ma</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jesteśmy <hi rend="bold">sami</hi>, to nikogo z nami nie ma. ; W zdaniach bezpodmiotowych używa się celownika <hi rend="bold">samemu</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z początku towarzyszyło im parę osób, potem zostali sami.</quote>
       <quote>Sam w domu nie lubię zostawać.</quote>
       <quote>Mieszkała sama z matką.</quote>
       <quote>Nagle zorientował się, że jest sam.</quote>
       <quote>Niech się państwo nie boją, nie zostawimy tu państwa samych.</quote>
       <quote>Myślę o nich, samych w tę noc.</quote>
       <quote>Kto by pomyślał, że przyjdzie mi mieszkać samemu na odludziu.</quote>
       <quote>Smutno żyć człowiekowi samemu.</quote>
       <quote>Jak to jest, kiedy się zostaje na Antarktydzie samemu?</quote>
       <quote>Przecież wie, że nie wolno jej samej daleko odchodzić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś jest z kimś <hi rend="bold">sam na sam</hi>, to nikt inny im nie towarzyszy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Marzyła o tym, by zostać z nim sam na sam.</quote>
       <quote>Poprosił mnie o rozmowę sam na sam.</quote>
       <quote>W 53 minucie Podbrożny był sam na sam z bramkarzem, ale gola nie zdobył.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="sam.3">
     <def>tylko, zupełnie; emfaza rzeczownika</def>
     <sense n="4">
      <def>Słowo <hi rend="bold">sam</hi> łączymy z rzeczownikiem, aby powiedzieć, że coś dotyczy tylko osób, rzeczy lub zjawisk nim oznaczanych i żadnych innych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Król miał same córki, a chciał mieć syna.</quote>
       <quote>Same nieszczęścia ją spotykały.</quote>
       <quote>Przysięgam mówić prawdę, samą prawdę i tylko prawdę.</quote>
       <quote>Same zdolności nie wystarczą, potrzebna jest jeszcze wytrwała praca.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Słowem <hi rend="bold">sam</hi> określamy rzeczownik w wyrażeniu przyimkowym, aby podkreślić zasięg czasowy lub przestrzenny czegoś albo położenie czegoś w przestrzeni lub czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zakwaterowano go w willi nad samym morzem.</quote>
       <quote>zwisające do samej ziemi gałęzie</quote>
       <quote>Chciał, żebym została do samego rana.</quote>
       <quote>W samo południe kończy się procesja.</quote>
       <quote>strzał w samo serce</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowa <hi rend="bold">sam</hi> używamy, aby zwrócić uwagę na określaną nim osobę, rzadziej rzecz. ; W zdaniach bezpodmiotowych używa się celownika <hi rend="bold">samemu</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zamek sanocki był własnością królowej Bony, jakkolwiek sama królowa prawdopodobnie nigdy w Sanoku nie przebywała.</quote>
       <quote>Sam pan sobie przeczy, panie pośle.</quote>
       <quote>Sam jesteś głupi, odczep się.</quote>
       <quote>Sam siebie wpędziłem w tę chorobę.</quote>
       <quote>Mnie samego to zaskoczyło.</quote>
       <quote>Powiedziała to takim tonem, że jej samej zrobiło się przykro.</quote>
       <quote>Słowo jest nośnikiem myśli, ale nie nią samą.</quote>
       <quote>Samo miasto niczym się nie wyróżnia.</quote>
       <quote>Ważne jest, żeby samemu nie ulegać żadnym fikcjom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Słowo <hi rend="bold">sam</hi> łączymy z rzeczownikiem oznaczającym ważną osobę lub inną ważną istotę, aby zwrócić na nią uwagę i podnieść znaczenie tego, o czym mowa. Na rzeczowniku takim kładziemy akcent.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sam król najmiłościwszy miał przybyć z rodziną na uroczystość odsłonięcia ołtarza.</quote>
       <quote>Sam Bóg nam pana zsyła!</quote>
       <quote>Wyglądał, jakby samego diabła zobaczył.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Słowo <hi rend="bold">sam</hi> łączymy też z rzeczownikiem, aby podkreślić, że oznaczana nim rzecz lub sytuacja stanowi wystarczającą przyczynę czyjejś reakcji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sam widok munduru przyprawiał mnie o dreszcze.</quote>
       <quote>Idę spać, bo na samą myśl o balu ogarnia mnie ziewanie.</quote>
       <quote>Ludziska mdleli na samo wspomnienie Tatarów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Mówimy, że ktoś jest gdzieś <hi rend="bold">sam jeden</hi> lub robi coś lub <hi rend="bold">sam jeden</hi>, aby podkreślić, że jest tam zupełnie sam lub robi to samodzielnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stałem na peronie sam jeden i było mi trochę przykro.</quote>
       <quote>Nigdy w to nie uwierzę. Jak mogła sama jedna z tym sobie poradzić.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="raz">
    <form>
     <orth>raz</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="raz.1">
     <def>uderzenie, cios, bat</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś wymierza komuś lub otrzymuje od kogoś <hi rend="bold">razy</hi>, to wymierza mu lub otrzymuje od niego uderzenia, ciosy, baty itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Często tłukł się z chłopakami i odbierał od nich niezliczone razy.</quote>
       <quote>odgłosy zadawanych im razów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>ostro go krytykuje lub sam podlega takiej krytyce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Krytycy teatru rozdzielają czasem razy lub pochwały na oślep.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="raz.2">
     <def>sytuacja, zdarzenie</def>
     <sense n="1">
      <def>Słowem <hi rend="bold">raz</hi> oznaczamy sytuację, w której coś się zdarzyło, często jedną z wielu podobnych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przecież zaraz cię przyuważą! Wpadniesz od jednego razu!</quote>
       <quote>Niech pan przestanie — mówiła w takich razach Anna — ja się boję.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś zdarzyło się pewnego, któregoś, następnego itp. <hi rend="bold">razu</hi>, to zdarzyło się w podanych okolicznościach, np. przy pewnej lub następnej okazji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pewnego razu przyszedł do nas leśniczy z Piszu.</quote>
       <quote>Razu jednego wyszedłem do ogrodu pod wieczór i dojrzałem w moreli złodzieja.</quote>
       <quote>„Jestem zupełnie wytrącony z równowagi” — rzekł mi innego razu Henryk.</quote>
       <quote>Trzeciego razu nie ryzykowali i pojechali samochodem.</quote>
       <quote>Chyba odłożymy to do następnego razu.</quote>
       <quote>Włosy posiwiały mu nieco od ostatniego razu, wtedy miał tylko lekko posrebrzone skronie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli coś miało miejsce za pierwszym, drugim itd., <hi rend="bold">razem</hi>, to miało miejsce, gdy zaistniała pierwsza, druga itd. taka sytuacja.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ten film oglądałam kilkakrotnie, ale dopiero za trzecim razem go przeżyłem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś sytuacja powstaje <hi rend="bold">za każdym razem</hi>, gdy coś się zdarza, to ilekroć się to zdarzy, ta sytuacja powstaje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miałem kilkanaście rewizji, za każdym razem zabierano część mojej biblioteki.</quote>
       <quote>Czy za każdym razem trzeba ci tłumaczyć wszystko od początku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś sytuacja wystąpiła ileś <hi rend="bold">razy</hi>, to licząc jej wystąpienia, możemy wyrazić je daną liczbą. Jeśli jakaś sytuacja wystąpiła <hi rend="bold">raz</hi> w określonym czasie, to więcej się w nim nie powtórzyła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dwa razy na tydzień chodzi na siłownię.</quote>
       <quote>Tyle razy mu się udało, może i teraz się uda.</quote>
       <quote>Ile razy tędy przejeżdżał, zatrzymywał się, aby odwiedzić znajomych.</quote>
       <quote>Dzwoniła do niego po parę razy dziennie.</quote>
       <quote>Widzieliśmy się tylko raz, i to krótko.</quote>
       <quote>Z pracy wylatywał co najmniej raz do roku.</quote>
       <quote>Już raz ten film był wyświetlany.</quote>
       <quote>Spróbujmy jeszcze raz, może się uda.</quote>
       <quote>To trzeba powiedzieć raz a dobrze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">raz</hi> coś się zdarzyło, to zdarzyło się w bliżej nieokreślonym czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miałem raz wykład o literaturze.</quote>
       <quote>Raz przyszło do taty aż czterech kolegów.</quote>
       <quote>Była sobie raz królewna, mieszkała w pięknym pałacu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Słowa <hi rend="bold">razem</hi> używamy w wyrażeniach takich, jak „tym razem”, „innym razem” lub „następnym razem”, aby wskazać jedno z wielu wystąpień jakiejś sytuacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawsze jem pomarańcze z zamkniętymi oczami. Tak było i tym razem.</quote>
       <quote>Innym razem przyjechała naburmuszona i rozsiadła się w fotelu.</quote>
       <quote>Następnym razem, kiedy gosposia weszła i zobaczyła Tadeusza, twarz jej się rozpromieniła.</quote>
       <quote>Poprzednim razem było inaczej.</quote>
       <quote>Ostatnim razem sprawiał wrażenie przygnębionego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli coś zdarzyło się pierwszy <hi rend="bold">raz</hi> lub <hi rend="bold">po raz</hi> pierwszy, to nigdy przedtem się nie zdarzało. Jeśli coś zdarzyło się np. trzeci <hi rend="bold">raz</hi> lub <hi rend="bold">po raz</hi> trzeci, to zdarzyło się przedtem dwa razy. Jeśli coś zdarzyło się ostatni <hi rend="bold">raz</hi> lub <hi rend="bold">po raz</hi> ostatni, to nie powtórzyło się do chwili, w której lub o której mówimy, albo w ogóle się już nie powtórzy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Drugi raz taka okazja się nie zdarzy.</quote>
       <quote>Indianie kolejny raz wywiedli białych w pole.</quote>
       <quote>Susan po raz pierwszy zapłakała.</quote>
       <quote>Po raz dwudziesty piąty rozdano dyplomy laureatom olimpiady polonistycznej.</quote>
       <quote>Po raz kolejny rząd stracił kontrolę nad budżetem państwa.</quote>
       <quote>Kiedy widzieliśmy się ostatni raz?</quote>
       <quote>Żeby mi to było ostatni raz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli coś zdarzało się już <hi rend="bold">nie raz</hi>, to zdarzało się wiele razy. ; To samo znaczy <hi rend="bold">nie raz, nie dwa</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tej rodzinie policja interweniowała już nie raz.</quote>
       <quote>Nie raz powtarzałem, że ministerstwo zajmie w tej sprawie stanowisko.</quote>
       <quote>Pogadamy jeszcze nie raz, nie dwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli coś nie zdarzyło się <hi rend="bold">ani razu</hi>, rzadziej <hi rend="bold">ni razu</hi>, to nie zdarzyło się nigdy, nawet raz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nigdy nie byłem za granicą, ani razu.</quote>
       <quote>O psie nie wspomniał ani razu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli jakaś sytuacja wystąpiła <hi rend="bold">raz czy dwa (razy)</hi> albo <hi rend="bold">raz i drugi</hi>, to liczba jej wystąpień jest niewielka.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Napisałem do niej raz czy dwa, nie odpisała.</quote>
       <quote>Salisz westchnął ciężko raz i drugi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Słowo <hi rend="bold">raz</hi> łączymy z czasownikiem, często w formie imiesłowu biernego lub uprzedniego, aby zwrócić uwagę na konsekwencję w czyimś działaniu lub logiczne i nieodwracalne skutki czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Raz obiecawszy, dotrzymywał słowa.</quote>
       <quote>Raz rozpoczęta rywalizacja trwa bez końca.</quote>
       <quote>Jeśli się już raz zgodził, to nie może się teraz wycofać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli chcemy, aby coś się <hi rend="bold">raz</hi> wreszcie zmieniło, to czekamy na tę zmianę niecierpliwie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Boże mój, oby już raz wyrwać się z tej nędzy!</quote>
       <quote>Żeby już go raz wreszcie złapano.</quote>
       <quote>Niech się to raz skończy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Słowami <hi rend="bold">raz…, raz…</hi> łączymy dwa wyrażenia lub zdania, które mówią o zdarzeniach różnych, występujących na zmianę. ; Podobnie używamy wyrażenia <hi rend="bold">raz…, to znów…</hi> lub <hi rend="bold">raz…, to znowu…</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mamy na scenie formy niespójne, raz kabaret, raz farsa.</quote>
       <quote>Raz mogłem robotę zrobić dokładniej, a raz tylko po wierzchu ogarnąć.</quote>
       <quote>Woda mieni się raz złoto, raz szafirowo, raz błękitnie.</quote>
       <quote>Od czasu do czasu rozlegał się wystrzał, raz z przodu, to znów z tyłu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli coś zostało zrobione <hi rend="bold">raz na zawsze</hi>, to spowodowało zmianę nieodwołalną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przecież powiedziałam lekarzowi raz na zawsze, że nie godzę się na żadną operację.</quote>
       <quote>Chciałam zakończyć ten spór raz na zawsze.</quote>
       <quote>Zapamiętaj to sobie raz na zawsze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli chcemy, aby ktoś <hi rend="bold">na drugi raz</hi> nie powtórzył czegoś złego, co zrobił w pewnych okolicznościach, to chcemy, aby zachował się lepiej, gdy takie okoliczności znów wystąpią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na drugi raz uważaj, co mówisz.</quote>
       <quote>Będzie na drugi raz grzeczniejszy — sapała, chłoszcząc chłopaka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli nie trzeba komuś <hi rend="bold">dwa razy</hi> czegoś mówić, to rozumie on natychmiast, co do niego mówimy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W lot łapał, o co mi chodzi, nie musiałem mu dwa razy tłumaczyć.</quote>
       <quote>Felek nie dał sobie tego dwa razy powtarzać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli coś nastąpi <hi rend="bold">w razie</hi> zaistnienia pewnych okoliczności, to nastąpi, gdy one zaistnieją. ;Jeśli zrobimy coś <hi rend="bold">w razie czego</hi>, to zrobimy to, gdy zajdzie potrzeba, zwłaszcza w trudnej sytuacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W razie jakichkolwiek problemów zapewniona jest wszelka pomoc.</quote>
       <quote>Kilku młodych ludzi ofiarowało się w razie potrzeby podjąć niebezpieczną podróż.</quote>
       <quote>Życzliwi przyjaciele greccy ukryją żonę i synka, w razie gdyby Rzymianie chcieli ich pochwycić.</quote>
       <quote>Ma dobrych sąsiadów, którzy w razie czego przyjdą jej z pomocą.</quote>
       <quote>Ustawiliśmy przy sobie karabiny, żeby w razie czego były pod ręką.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Słowa <hi rend="bold">raz</hi> używamy w następujących wyrażeniach określających okoliczności, w których coś się stało. Jeśli <hi rend="bold">w najgorszym</hi> albo <hi rend="bold">w najlepszym razie</hi> coś będzie miało miejsce, to będzie to najmniej albo najbardziej korzystna sytuacja. ; Jeśli <hi rend="bold">w przeciwnym razie</hi> coś nastąpi, to nastąpi w okolicznościach krańcowo różnych od tych, o których mówimy. ; Jeśli mówimy, że coś <hi rend="bold">w żadnym razie</hi> się nie zdarzy, to podkreślamy, że nie zdarzy się w żadnych okolicznościach. Jeśli mówimy, że coś <hi rend="bold">w żadnym razie</hi> nie jest prawdą, to podkreślamy, że na pewno nią nie jest.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jego zasługi były pomniejszane, a w najlepszym razie przemilczane.</quote>
       <quote>Lekarz powiedział, że mam przed sobą w najlepszym razie pięć lat życia.</quote>
       <quote>U nich zawsze był deser, w najgorszym razie kompot.</quote>
       <quote>To bardzo obciążający zawód i trzeba mieć oparcie w rodzinie. W przeciwnym razie można sobie nie poradzić.</quote>
       <quote>Zanim zrozumiałem, że w żadnym razie nie ustąpi, minęło trochę czasu.</quote>
       <quote>Niech pan w żadnym razie nie zwalnia swoich pracowników.</quote>
       <quote>Nie uważam się w żadnym razie za kogoś lepszego od innych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Wyrażeniem <hi rend="bold">w takim razie</hi> wprowadzamy wniosek wynikający z czegoś, co zostało powiedziane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pan nic nie słyszał? W takim razie musiałem się przesłyszeć.</quote>
       <quote>Ale w takim razie po co było zaczynać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">w każdym razie</hi>, a potocznie też <hi rend="bold">w każdym bądź razie</hi>, używamy, aby wyrazić precyzyjniej to, co zostało powiedziane, lub podsumować to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest najlepszym piłkarzem świata, w każdym razie na pewno nim był.</quote>
       <quote>Paweł czuł, że przenika go zimno, niepokój, czy wstyd, w każdym razie coś nieokreślonego.</quote>
       <quote>Sprawa jest niejasna. Ja w każdym bądź razie jej nie rozumiem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">od razu</hi> coś nastąpiło, to nastąpiło natychmiast po czymś lub jednocześnie z czymś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od razu zauważył, że coś jest nie w porządku.</quote>
       <quote>Kiedy się położyła, od razu poczuła się lepiej.</quote>
       <quote>Nie rozumiał od razu żadnego dowcipu, dopiero, gdy wszyscy zapomnieli, wybuchał śmiechem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def><hi rend="bold">na razie</hi>. Jeśli jakaś sytuacja istnieje <hi rend="bold">na razie</hi> lub <hi rend="bold">jak na razie</hi>, to istnieje w czasie, w którym lub o którym mówimy, lecz może się zmienić. ; Mówimy <hi rend="bold">„na razie”</hi>, gdy żegnamy się z osobą, z którą jesteśmy na ty i którą spodziewamy się wkrótce zobaczyć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na razie wyciek nie stanowi bezpośredniego zagrożenia.</quote>
       <quote>Orkiestra grała na razie spokojne melodie.</quote>
       <quote>Prasa jak na razie milczy na temat ostatnich wydarzeń.</quote>
       <quote>Nie będę czekał na twojego szwagra, na razie, do wieczora.</quote>
       <quote>To cześć, na razie.</quote>
       <quote>Na razie, chłopaki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Mówimy, że coś zdarza się <hi rend="bold">raz po raz</hi> lub <hi rend="bold">raz za razem</hi>, rzadziej <hi rend="bold">raz w raz</hi>, a potocznie <hi rend="bold">co raz</hi> lub <hi rend="bold">co i raz</hi>, jeśli powtarza się w krótkich odstępach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pociemniało i raz po raz zapalały się i gasły błyskawice.</quote>
       <quote>Walili z moździerza raz za razem.</quote>
       <quote>Wędka co raz zahacza mu się o podwodne kamienie.</quote>
       <quote>Musiałem co i raz schodzić do piwnicy i przynosić nowe butelki.</quote>
       <quote>Z łodzi raz w raz wyskakiwali do wody młodzi chłopcy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">raz przy razie</hi> lub <hi rend="bold">raz koło razu</hi>, np. kładziemy farbę, to robimy to gęsto na jakiejś powierzchni, nie opuszczając żadnego miejsca.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obstukiwali każdą deskę, całą podłogę raz przy razie.</quote>
       <quote>Ściany były raz koło razu podziurawione, jakby ktoś do nich strzelał.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz jest <hi rend="bold">w sam raz</hi>, to jest odpowiednia dla kogoś lub dla jakichś celów i ani za słaba, ani za dobra.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trzewiki trochę za duże, ale noga mu urośnie i za trzy miesiące będą w sam raz.</quote>
       <quote>Praca była łatwa, w sam raz dla niego.</quote>
       <quote>Na męża jest w sam raz — mówię do niej.</quote>
       <quote>A idź, idź się puszczać — mówi — do tego jesteś w sam raz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="27">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">jak raz</hi> używamy potocznie dla określenia momentu, w którym zbiegły się dwa zdarzenia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rozzłościła się i cap mnie za włosy, ale jak raz wyszła z furtki mamuśka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="28">
      <def>Jeśli ktoś zrobił coś <hi rend="bold">raz-dwa</hi> lub <hi rend="bold">raz, dwa</hi>, lub <hi rend="bold">raz, dwa, trzy</hi> albo <hi rend="bold">raz-raz</hi>, to zrobił to bardzo szybko.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ojciec raz-dwa poradził sobie z ogniem.</quote>
       <quote>Leć raz, dwa — potem porozmawiamy.</quote>
       <quote>Raz, dwa, trzy i gotowe.</quote>
       <quote>Wypadło na mnie, więc raz-raz pobiegłem do sklepu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="raz.3">
     <def>w określeniach liczby i w mnożeniu.</def>
     <sense n="1">
      <def>Słowa <hi rend="bold">razy</hi> używamy po liczebniku lub zaimku liczebnym, gdy porównujemy dwie wielkości różniące się proporcjonalnie do wskazanej liczby. W konstrukcjach takich słowo <hi rend="bold">razy</hi> jest zwykle zależne od przymiotnika lub przysłówka w stopniu wyższym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gruzja to mały kraj, ponad cztery razy mniejszy od Polski.</quote>
       <quote>Po nasmarowaniu się takim kremem, można przebywać na słońcu kilka razy dłużej niż bez smarowania.</quote>
       <quote>liczba wypadków półtora raza większa niż przed rokiem</quote>
       <quote>Niemiecki robotnik zarabia dwa, trzy razy tyle, ile polski.</quote>
       <quote>Deficyt nauczycieli rośnie: brakuje ich teraz dwa razy tyle, co przed rokiem.</quote>
       <quote>Dwa razy tyle zanieczyszczeń trafia do atmosfery.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowa <hi rend="bold">razy</hi> używamy, aby zaznaczyć, że mnożymy przez siebie dwie liczby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Każde dziecko wie, że dwa razy dwa równa się cztery.</quote>
       <quote>Ile jest trzy razy pięć, razy sześć?</quote>
       <quote>x razy y</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowa <hi rend="bold">„raz”</hi> używamy w znaczeniu, jakie ma słowo „jeden”, gdy odliczamy lub wyliczamy coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Orkiestra walczyka! Raz, dwa, trzy.</quote>
       <quote>Raz, dwa, trzy, cztery — policzył wszystkie.</quote>
       <quote>Proponuję teatr, bo raz, nikt inny tego nie robi, a dwa uważam, że aktorzy polscy są znakomici.</quote>
       <quote>Raz, że płynniejsze, dwa, że szybsze są akcje Norwegów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="panstwo">
    <form>
     <orth>państwo</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="panstwo.1">
     <def>grupa mężczyzn i kobiet</def>
     <sense n="1">
      <def>Słowo <hi rend="bold">państwo</hi> możemy odnieść do grupy mężczyzn i kobiet, w szczególności do męża i żony, których nie znamy lub z którymi łączą nas oficjalne stosunki. ; Używane też w połączeniu z imieniem, nazwiskiem lub tytułem zawodowym, naukowym itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kim są ci państwo na zdjęciu?</quote>
       <quote>Jacyś państwo chcieli zarezerwować pokój.</quote>
       <quote>Dom państwa Watów odwiedzały stale różne znakomitości.</quote>
       <quote>Pięćdziesiątą rocznicę zawarcia związku małżeńskiego obchodzą państwo Sabina i Franciszek Wojdatowie ze Zgierza.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Rozmawiając z osobami różnej płci, z którymi łączą nas oficjalne stosunki, a w szczególności z parą małżeńską, odnosimy do nich słowo <hi rend="bold">państwo</hi>, które powtarzamy za każdym razem, gdy się do nich zwracamy lub gdy coś o nich mówimy. Jeśli w zwrotach takich słowo <hi rend="bold">państwo</hi> pełni funkcję podmiotu, to orzeczenie może wystąpić w 3 osobie lub, mniej oficjalnie, w 2 osobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Będę państwa oczekiwał o ósmej.</quote>
       <quote>Czujcie się państwo jak u siebie w domu.</quote>
       <quote>Drodzy państwo, czyście pomyśleli o swojej przyszłości.</quote>
       <quote>Dzień dobry państwu!</quote>
       <quote>Witamy państwa serdecznie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli do osób różnej płci zwracamy się za pomocą słowa „państwo”, to formy <hi rend="bold">państwa</hi> użyjemy, aby wskazać, że jakaś rzecz lub osoba należy lub odnosi się do tych osób. ; Używane też w połączeniu z imieniem, nazwiskiem lub tytułem zawodowym, naukowym itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znam dobrze syna państwa.</quote>
       <quote>Czy to państwa pies?</quote>
       <quote>Na państwa pytania będą odpowiadali zaproszeni do studia eksperci.</quote>
       <quote>projekt młodych warszawskich architektów, państwa Elżbiety i Rafała Sędziaków</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Państwo młodzi</hi> to pan młody z panną młodą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Państwo młodzi byli zmęczeni podróżą.</quote>
       <quote>Orszak jechał za państwem młodymi.</quote>
       <quote>życzenia dla państwa młodych</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Państwo</hi> to chlebodawcy w stosunku do służby. Słowo przestarzałe. ; właściciele w stosunku do zwierzęcia domowego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Państwo nikogo nie przyjmują.</quote>
       <quote>Powiedz państwu, że samochód czeka!</quote>
       <quote>Dorabiała praniem i sprzątaniem u państwa.</quote>
       <quote>Biedna psina, państwo poszli sobie, a ty sam w domu siedzisz, maluchu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Państwem</hi> nazywamy ironicznie ludzi nowobogackich, którzy uważają się za elitę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Udawali wielkich państwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="panstwo.2">
     <def>kraj</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Państwo</hi> to kraj rozpatrywany jako niezależna organizacja polityczna, mająca swój rząd, ustrój, swoje prawa itd. <hi rend="bold">Państwo policyjne</hi> to państwo, w którym rząd ogranicza swobody obywateli poprzez działania policji, zwłaszcza tajnej. <hi rend="bold">Państwo opiekuńcze</hi> to państwo mające bardzo rozwinięty system opieki socjalnej. <hi rend="bold">Państwo prawa</hi> to państwo, w którym organy władzy przestrzegają prawa. <hi rend="bold">Państwem w państwie</hi> nazywamy instytucję lub organizację, która ma całkowitą niezależność od władz lub dąży do tego, aby ją mieć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rządy w państwie sprawuje sejm i prezydent.</quote>
       <quote>państwa demokratyczne i państwa totalitarne</quote>
       <quote>flaga państwowa</quote>
       <quote>urzędnicy państwowi</quote>
       <quote>administracja państwowa</quote>
       <quote>Cypr stał się państewkiem okrojonym, ale niepodległym.</quote>
       <quote>Armia nie może być państwem w państwie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Państwem</hi> nazywamy władze lub urzędy w państwie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Większość lasów w Polsce należy do państwa.</quote>
       <quote>Po wojnie państwo zabrało im fabrykę.</quote>
       <quote>Państwo powinno zapewnić opiekę bezrobotnym.</quote>
       <quote>przedsiębiorstwo państwowe</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="strona">
    <form>
     <orth>strona</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="strona.1">
     <def>jedna z dwu powierzchni, jedna z dwóch części</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Strona</hi> to jedna z dwu powierzchni kartki papieru w książce, gazecie, czasopiśmie itp., zwykle z numerem wydrukowanym na górze lub na dole. ; Także tekst zamieszczony na jednej stronie. ; kartka książki, gazety lub czasopisma. ; w sieci komputerowej zbiór informacji, zwykle o jakiejś firmie lub organizacji, przedstawionych podobnie jak na stronie gazety, z wykorzystaniem hipertekstu i multimedialnych możliwości komputera.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na stronie tytułowej widnieją nazwiska trzech autorów.</quote>
       <quote>niewielka powieść, raptem sto stron</quote>
       <quote>Otwórzcie książki na stronie dwudziestej.</quote>
       <quote>Jestem tak zajęta, że nawet nie mam czasu przeczytać kilku stron książki.</quote>
       <quote>W budce telefonicznej wisiała książka z powyrywanymi i porwanymi stronami.</quote>
       <quote>Zapraszamy na nasze strony w Internecie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Strona</hi> jakiegoś przedmiotu to jedna z jego powierzchni lub krawędzi. <hi rend="bold">Lewa</hi> albo <hi rend="bold">prawa strona</hi> tkaniny, ubrania, papieru itp. to strona — odpowiednio — spodnia i wewnętrzna albo wierzchnia i zewnętrzna.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obejrzał banknot z jednej i z drugiej strony.</quote>
       <quote>Odwróć kartkę na drugą stronę.</quote>
       <quote>Ogród ze wszystkich stron jest otoczony murem.</quote>
       <quote>Od strony morza las jest niższy i rzadszy.</quote>
       <quote>ciemna strona Księżyca</quote>
       <quote>Była okropnie roztargniona. Kiedyś przyszła do pracy w bluzce włożonej na lewą stronę.</quote>
       <quote>Ubranie wełniane lepiej prasować po lewej stronie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Strona</hi> jakiegoś przedmiotu lub obszaru, który wyobrażamy sobie jako rozdzielony linią, to jedna z dwóch jego części. <hi rend="bold">Tamtą stroną</hi> lub <hi rend="bold">drugą stroną</hi> nazywamy śmierć lub życie pozagrobowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Lewą stronę twarzy miał spuchniętą od bolącego zęba.</quote>
       <quote>Usiedli po obu stronach długiego stołu.</quote>
       <quote>Co mnie podkusiło, żeby jechać lewą stroną drogi?</quote>
       <quote>Mieszkaliśmy po drugiej stronie jeziora, daleko stąd.</quote>
       <quote>Wiele razy przechodziłem w nocy przez mur getta na aryjską stronę.</quote>
       <quote>Już mi pora na tamtą stronę, czuję to.</quote>
       <quote>On już prawie po drugiej stronie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Wyrażeń <hi rend="bold">z jednej strony</hi> i <hi rend="bold">z drugiej strony</hi> używamy w takiej kolejności, aby porównać dwa różne lub przeciwstawne aspekty czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z jednej strony mamił ją pochlebstwami, z drugiej zaś zrażał nieznośnym mentorskim tonem.</quote>
       <quote>Z wielkiego malarstwa warto zwrócić uwagę na van Gogha z jednej, Soutine'a z drugiej strony.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">z drugiej strony</hi> używamy, aby wspomnieć o innych lub przeciwstawnych aspektach czegoś, o czym już była mowa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niby mężczyzna nie zwraca uwagi na ubrania, ale z drugiej strony wydaje na nie mnóstwo pieniędzy i boi się śmieszności.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def><hi rend="bold">Jedna strona medalu</hi> i <hi rend="bold">druga</hi> lub <hi rend="bold">odwrotna strona medalu</hi> to dwa różne aspekty tego samego zagadnienia, zwłaszcza dobry i zły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zmiana mentalności i dostosowanie się do zasad wolnego rynku to jedna strona medalu. Pomoc państwa jako instytucji to jedna strona medalu, a druga strona medalu to nasza ofiarność.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="strona.2">
     <def>kierunek; strony świata; jakieś miejsca</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Stroną</hi> nazywa się kierunek w przestrzeni. ; kierunek, w jakim coś się rozwija lub zmienia. ; kierunek wyznaczony np. przez czyjeś zainteresowania lub interesy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jedzie pan może w stronę śródmieścia?</quote>
       <quote>Wiatr od strony morza przyniósł zapach ryb.</quote>
       <quote>Idzie szybko i rozgląda się na wszystkie strony.</quote>
       <quote>Przysięgam, że nawet nie spojrzę w jej stronę.</quote>
       <quote>Widzę z przerażeniem, że wypadki zmierzają w niewłaściwą stronę.</quote>
       <quote>Skłaniał się na stronę zła coraz wyraźniej.</quote>
       <quote>Drugi syn zapowiadał się na naukowca, ale potem poszedł w inną stronę, został politykiem.</quote>
       <quote>Partia ta od jakiegoś czasu ciąży w stronę prezydenta.</quote>
       <quote>Każdy ciągnie w swoją stronę i garnie pieniądze do siebie.</quote>
       <quote>Wzięcie udziału w pogrzebie było ukłonem w stronę żony zmarłego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Wyrażeń <hi rend="bold">w jedną stronę</hi>, <hi rend="bold">w drugą stronę</hi> i <hi rend="bold">w obie strony</hi> używamy, gdy mówimy o pokonywaniu jakiejś trasy — odpowiednio — w jednym kierunku, w przeciwnym kierunku i w obu kierunkach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do przejechania mamy sto pięćdziesiąt kilometrów w jedną stronę.</quote>
       <quote>Szkoda czasu, godzinę idzie się w jedną stronę, godzinę w drugą.</quote>
       <quote>Bilet kosztuje 20 zł w jedną stronę, w obie 35 zł. To się opłaca.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Strony świata</hi> to wschód, zachód, północ i południe. ; cztery prostopadłe kierunki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Osie budynku wyznaczają strony świata.</quote>
       <quote>Rzeźba ma cztery głowy, na cztery świata strony patrzące.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jakieś <hi rend="bold">strony</hi>, np. obce lub ojczyste, dalekie lub nasze, to takie miejsca lub kraje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyjeżdżają teraz w rodzinne strony, szukają starych ewangelickich cmentarzy.</quote>
       <quote>A pan pierwszy raz w tych stronach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Określone <hi rend="bold">strony</hi> czegoś, np. sytuacji, osób lub rzeczy, to pewne cechy tego, które można rozpatrywać niezależnie od pozostałych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To skromne życie na uboczu miało też swoją dobrą stronę.</quote>
       <quote>Aktor ukazuje ciemną stronę osobowości Hamleta, instynkty popychające go do zbrodni.</quote>
       <quote>Recenzja podkreśla tylko słabe strony pracy, a nic nie mówi o zaletach.</quote>
       <quote>Dałem się tam poznać od dobrej strony i szybko awansowałem.</quote>
       <quote>afirmacja biologicznej strony życia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">ogląda</hi>, <hi rend="bold">obraca</hi> itp. coś <hi rend="bold">na wszystkie strony</hi>, jeśli ogląda to bardzo dokładnie lub rozpatruje drobiazgowo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oglądała każdą rzecz na wszystkie strony i niczego nie kupowała.</quote>
       <quote>I zaraz zaczął tę moją wypowiedź obracać na wszystkie strony, dociekać, rozstrzygać, aż sam przestałem rozumieć, co powiedziałem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def><hi rend="bold">na stronie, na stronę</hi>. Jeśli mówimy coś komuś <hi rend="bold">na stronie</hi> lub odeszliśmy z kimś <hi rend="bold">na stronę</hi>, to odeszliśmy z nim od innych ludzi, gdyż nie chcemy, aby nas słyszano. ; Jeśli w rozmowie zostawiamy jakąś sprawę <hi rend="bold">na stronie</hi> lub odkładamy ją <hi rend="bold">na stronę</hi>, to pomijamy ją. ; Jeśli ktoś odszedł, oddalił się itp. <hi rend="bold">na stronę</hi>, to oddalił się w celu załatwienia potrzeby fizjologicznej. Wyrażenie eufemistyczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gospodarz odprowadził pana młodego na stronę i coś mu tłumaczył przyciszonym głosem.</quote>
       <quote>Dwóch uczestników zebrania rozmawiało na stronie, reszta siedziała wokół stołu.</quote>
       <quote>Ale zostawmy na stronie sprawy drażliwe i wróćmy do głównego wątku naszej rozmowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="strona.3">
     <def>ludzie lub grupy ludzi</def>
     <sense n="13">
      <def><hi rend="bold">Strony</hi> to ludzie lub grupy ludzi, którzy spierają się ze sobą lub walczą. ; współpracują ze sobą. ; zawarli ze sobą jakąś umowę. Termin prawniczy. ; biorą udział w postępowaniu sądowym, np. jako pozwany i powód. Termin prawniczy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obie strony oskarżają się w tym konflikcie o złą wolę.</quote>
       <quote>Mediator rozmawiał już ze stroną rządową, dziś będzie u strajkujących.</quote>
       <quote>Walczące strony podpisały dziś po północy rozejm.</quote>
       <quote>Interes jest korzystny dla obu stron.</quote>
       <quote>Umowę o pracę rozwiązałem na mocy porozumienia stron.</quote>
       <quote>Stara prawnicza zasada mówi: trzeba zawsze wysłuchać obu stron.</quote>
       <quote>Biegli odpowiadali na pytania stron procesowych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Słowo <hi rend="bold">strona</hi> jest używane w następujących wyrażeniach, które dotyczą sytuacji spornych lub konfliktowych. Jeśli ktoś jest <hi rend="bold">po</hi> naszej <hi rend="bold">stronie</hi> w jakimś sporze lub walce albo jeśli <hi rend="bold">bierze</hi> bądź <hi rend="bold">trzyma</hi> naszą <hi rend="bold">stronę</hi>, to nas popiera. ; Jeśli <hi rend="bold">mamy</hi> kogoś <hi rend="bold">po</hi> swojej <hi rend="bold">stronie</hi> lub <hi rend="bold">przeciągnęliśmy</hi> kogoś <hi rend="bold">na</hi> naszą <hi rend="bold">stronę</hi>, to uzyskaliśmy poparcie tej osoby. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">przeszedł na</hi> naszą <hi rend="bold">stronę</hi>, to przestał popierać naszego przeciwnika, a zaczął popierać nas. ; Jeśli jesteśmy z kimś <hi rend="bold">po</hi> jednej <hi rend="bold">stronie barykady</hi>, to go popieramy, a jeśli jesteśmy <hi rend="bold">po</hi> dwu <hi rend="bold">stronach barykady</hi>, to ze sobą walczymy. ; Jeśli racja, słuszność, wina itp. leżą <hi rend="bold">po</hi> czyjejś <hi rend="bold">stronie</hi> albo <hi rend="bold">po obu stronach</hi>, to można je przyznać lub przypisać tej osobie albo obu stronom konfliktu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Całym sercem byliśmy po stronie ojca.</quote>
       <quote>Armia stanęła po stronie króla.</quote>
       <quote>Gdyby wzięli oni stronę króla Filipa, wojna mogłaby zakończyć się klęską Anglików.</quote>
       <quote>W tym sporze trzymałem stronę ministra, mimo że go nie lubię.</quote>
       <quote>W końcu Żółć przeciągnął na swoją stronę większość Hunkpapów i wraz z nimi na początku stycznia 1881 roku poddał się władzom amerykańskim.</quote>
       <quote>Nie wiadomo dlaczego przeszedł na stronę wroga.</quote>
       <quote>I na wojnie, i po niej walczyliśmy po tej samej stronie barykady, przeciwko reżimowi.</quote>
       <quote>Wprowadzono stan wojenny i jej ojciec znalazł się po przeciwnej stronie barykady.</quote>
       <quote>Sądzę, że wina leży głównie po stronie rodziców.</quote>
       <quote>W sporach małżeńskich z reguły racja leży po obu stronach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def><hi rend="bold">ze strony</hi>. Mówimy o działaniach <hi rend="bold">z</hi> czyjeś <hi rend="bold">strony</hi>, aby wskazać na osobę, która je prowadzi. ; Używane jako przysłówek. ; Mówimy, że ktoś zrobił coś <hi rend="bold">ze swej strony</hi>, jeśli chcemy podkreślić jego udział w czymś, co wymaga też udziału innych osób. ; Jeśli mówimy, że coś było miłe, ładne itp. albo np. wstrętne <hi rend="bold">z</hi> czyjejś <hi rend="bold">strony</hi>, to w taki sposób oceniamy postępek tej osoby. ; Nasz krewny lub powinowaty <hi rend="bold">ze strony ojca</hi>, <hi rend="bold">matki</hi>, <hi rend="bold">męża</hi> lub <hi rend="bold">żony</hi> to ktoś należący do rodziny tej osoby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie spodziewamy się poparcia ze strony koalicji.</quote>
       <quote>Z mojej strony żadne niebezpieczeństwo pani nie grozi.</quote>
       <quote>Ja ze swej strony będę się starać z państwem skontaktować, ale proszę, żebyście i wy do mnie dzwonili.</quote>
       <quote>Minister ze swej strony zadeklarował pomoc ofiarom powodzi.</quote>
       <quote>Owszem, to bardzo miły gest z ich strony.</quote>
       <quote>Jak to ładnie z pani strony, że pani pamiętała moją prośbę.</quote>
       <quote>Moja prababka ze strony matki była chłopką.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stac">
    <form>
     <orth>stać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stac.1">
     <def>mieć pozycję pionową, znajdować się gdzieś; wykonywać czynności na stojąco</def>
     <sense n="1">
      <def>Kiedy <hi rend="bold">stoimy</hi>, to mamy pozycję pionową, nogi wyprostowane, a stopy oparte na podłożu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z przyczyn zdrowotnych matka nie może długo stać.</quote>
       <quote>Usiądź, czemu stoisz?</quote>
       <quote>Przemówienia wysłuchaliśmy stojąc.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ludzie <hi rend="bold">stoją</hi> w określonej pozycji lub w jakimś porządku, to stojąc mają taką pozycję lub tworzą taki porządek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stoisz w rozkroku i wykonujesz skłon raz do lewej, raz do prawej nogi.</quote>
       <quote>Stoimy równo w szeregu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stoimy</hi> na głowie lub na rękach, to opieramy się na nich, mając ciało wyprostowane i nogi w górze.</def>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś wyszedł, wybiegł, uciekł itp. <hi rend="bold">(tak) jak stał</hi>, to zrobił to w pośpiechu, nieprzygotowany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wybiegłem za nią jak stałem, bez marynarki, żeby przeprosić, załagodzić, wyjaśnić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">stoi</hi> za ladą, za sterem, na straży itp., jeśli wykonuje w tym miejscu czynności wymagające pozycji stojącej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znowu, widzę, stoisz przy kuchni.</quote>
       <quote>Często, synu, stoisz na warcie?</quote>
       <quote>Zdarzało mi się w dzieciństwie stać w kącie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś, to znajduje się tam w pozycji pionowej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na półce stoją książki w złoconych okładkach.</quote>
       <quote>W rogu stał okrągły stoliczek.</quote>
       <quote>Sok stoi w dzbanku, na lodówce, jeśli chcesz się napić.</quote>
       <quote>Nasz dom stoi na mocnych fundamentach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli włosy lub sierść <hi rend="bold">stoją</hi> jakiejś osobie lub jakiemuś zwierzęciu, to nie przylegają do skóry, lecz są ustawione do niej pod pewnym kątem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Włosy stały mu sztywno na czubku głowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli jakiś wyraz lub znak graficzny <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś w tekście, to się tam znajduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przymiotnik zasadniczo może stać przed rzeczownikiem lub po nim.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli wojsko <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś, to jest tam zakwaterowane przez jakiś czas.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wojsko stoi we wsi.</quote>
       <quote>Zaporski nadal stoi obozem nad Sapą.</quote>
       <quote>Jeden taki pułkownik stał u nas na kwaterze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli woda <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś, to zebrała się tam i nie wysycha.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W nocy padał deszcz i teraz wszędzie stoją kałuże.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli słońce lub księżyc <hi rend="bold">stoi</hi> w jakiejś pozycji nad horyzontem, to w takiej pozycji się znajduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Słońce stało już wysoko na niebie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz, sytuacja itp. <hi rend="bold">stoi</hi> nam w pamięci lub przed oczami, to wyobrażamy ją sobie lub wspominamy ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To, co przeżyłem w czasie wojny, stoi mi żywo w pamięci.</quote>
       <quote>W oczach mi stoi jej czarowna postać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stać</hi> używamy, często w obrazowych zwrotach, aby powiedzieć w jakim stanie lub w jakiej sytuacji ktoś lub coś się znajduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W kościele dzwonią dzwony, bo już pół wsi stoi w ogniu.</quote>
       <quote>Finansowo stoję bardzo dobrze.</quote>
       <quote>Marysia najlepiej stoi z matematyki.</quote>
       <quote>Rzeczpospolita stała wtedy u szczytu świetności.</quote>
       <quote>On stoi dopiero na początku drogi twórczej.</quote>
       <quote>Nic się nie zmienia, stoimy w miejscu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Jeśli jakaś waluta, papiery wartościowe, złoto itp. <hi rend="bold">stoją</hi> wysoko albo nisko, to są w danej chwili dużo albo mało warte na rynku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiesz, jak dzisiaj dolary stoją.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Jeśli jakaś rzecz lub osoba <hi rend="bold">stoi</hi> na określonym poziomie, to taki poziom reprezentuje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mecz stał na słabym poziomie.</quote>
       <quote>Kultura muzyczna stoi dość wysoko, ale masowy odbiór jest nikły.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">stoi</hi> wysoko albo nisko w pewnej hierarchii, to zajmuje w niej wysokie albo niskie miejsce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Byle szlachcic mógł uważać się za stojącego na równi z monarchą.</quote>
       <quote>ludzie stojący wyżej na szczeblach władzy</quote>
       <quote>Nie myśl, że stoisz ponad wszystkimi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">sprawy stoją</hi> w jakiś sposób, np. dobrze lub źle, jeśli sytuacja przedstawia się właśnie tak.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pójdę, dowiem się, jak sprawy stoją.</quote>
       <quote>W literaturze sprawy nie stały może aż tak źle.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stać</hi> używamy w następujący sposób, mając na myśli czyjeś poparcie, pomoc lub nadzór. Mówimy, że ktoś lub coś <hi rend="bold">stoi</hi> za jakąś osobą lub jej przedsięwzięciem, jeśli udziela jej swego poparcia lub stanowi dla niej oparcie. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">stoi</hi> przy nas, jeśli zawsze jest nam pomocny. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">stoi</hi> nad nami, jeśli pilnuje nas.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chciałbym wiedzieć, kto za tym wszystkim stoi.</quote>
       <quote>Jeżeli za firmą i jej właścicielem stoi prawo, nie będzie on uciekał do szarej strefy.</quote>
       <quote>Stoi za nami tysiąc lat naszej historii.</quote>
       <quote>Wobec zaistniałej sytuacji melduję Panu Prezydentowi w imieniu własnym i podległej mi armii, że stoimy przy nim twardo.</quote>
       <quote>Mam nadzieję, że zawsze będzie stał przy moim boku.</quote>
       <quote>Nie stój tak nade mną, daj mi trochę swobody.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stać</hi> używamy, aby powiedzieć, że ktoś zajmuje określone stanowisko w jakiejś sprawie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po czyjej stoisz stronie?</quote>
       <quote>Powstały dwa obozy, z których pierwszy stoi twardo na zasadach niepodległości.</quote>
       <quote>Próbujemy stać ponad podziałami.</quote>
       <quote>Nigdy nie stał z boku, zawsze chciał być w centrum wydarzeń.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stoimy</hi> przed jakimś zadaniem, dylematem, jakąś perspektywą itp. lub jeśli one <hi rend="bold">stoją</hi> przed nami, to nie możemy ich uniknąć i musimy sobie z nimi poradzić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wyzwanie, które przede mną stoi, jest olbrzymie.</quote>
       <quote>Obecna ekipa stoi wobec realnej groźby utraty władzy.</quote>
       <quote>Stoimy zatem w obliczu konieczności zrewidowania swoich postaw.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="27">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">stoi</hi> między ludźmi, to jest przyczyną niezgody między nimi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jerzy już nie stoi między nami, on nas jakby ku sobie zbliża.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="28">
      <def>Jeśli jakieś wypowiedzi, wartości, koncepcje itp. <hi rend="bold">stoją</hi> w sprzeczności, to są sprzeczne. Mówimy też, że jedna wypowiedź, wartość, koncepcja itp. <hi rend="bold">stoi</hi> w sprzeczności z drugą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wnioski ich stoją w rażącej sprzeczności z odczuciem wielu ludzi, którzy żyli i pracowali w okresie międzywojennym.</quote>
       <quote>Romantyczna koncepcja świata stała w opozycji do tej z epoki oświecenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="29">
      <def>Mówimy, że coś, np. jakaś dziedzina lub jakieś miejsce, <hi rend="bold">stoi</hi> na czymś, a w języku książkowym, że <hi rend="bold">stoi</hi> czymś, jeśli się na tym opiera.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nasza gospodarka na węglu stoi.</quote>
       <quote>Cały interes stoi na moich pieniądzach.</quote>
       <quote>Zegarami Jędrzejów stoi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="30">
      <def>Pytamy, czy umowa <hi rend="bold">stoi</hi>, aby upewnić się, czy doszliśmy do porozumienia z kimś w jakiejś sprawie. Osoba zapytana, a będąca stroną umowy, może odpowiedzieć twierdząco <hi rend="bold">stoi</hi>. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po pół bańki dla każdego i będzie zgoda. Stoi? — Stoi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="31">
      <def>Jeśli pytamy, <hi rend="bold">na czym stoimy</hi>, to chcemy wiedzieć, jaka jest nasza sytuacja. Wyrażenie potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiemy, na czym stoimy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="32">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś, to jest tam napisane. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Co tam stoi w gazecie?</quote>
       <quote>Stoi coś o tym w „Manifeście”.</quote>
       <quote>Stało tam napisane, że naszym celem jest powstanie zbrojne.</quote>
       <quote>„Rezerwista” — jak byk stało w aktach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="35">
      <def>Jeśli mężczyźnie członek <hi rend="bold">stoi</hi>, to znajduje się w stanie wzwodu. Słowo bardzo potoczne</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stac.2">
     <def>zatrzymać się lub przerwać jakąś czynność; nie pracować, być w bezruchu</def>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„stój”</hi>, <hi rend="bold">„stać”</hi> itp., kiedy chcemy, aby ktoś się zatrzymał lub przerwał jakąś czynność.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wartownik krzyknął: Stój! Kto idzie?</quote>
       <quote>Stójcie, nie tak szybko.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli rzecz normalnie znajdująca się w ruchu, zwykle jakiś pojazd, <hi rend="bold">stoi</hi> gdzieś, to znajduje się tam nieruchomo. ; Także o pasażerach pojazdu lub np. o załodze statku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z trudem wjechał między stojące rzędami samochody.</quote>
       <quote>Winda znowu stała między piętrami.</quote>
       <quote>Codziennie rano flegma stoi mi w gardle.</quote>
       <quote>Pół godziny staliśmy w korku.</quote>
       <quote>Staliśmy już drugą dobę na kotwicy, czekając na pomyślny wiatr.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli jakieś urządzenie lub przedsiębiorstwo <hi rend="bold">stoi</hi>, to nie pracuje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mój zegarek znowu stoi.</quote>
       <quote>Obudziła mnie cisza. Silniki statku stały.</quote>
       <quote>Z powodu niedostatków kwasu solnego stoi w Polsce kilkadziesiąt zakładów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli jakaś działalność <hi rend="bold">stoi</hi>, to nie jest prowadzona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Żeby pan jak najprędzej wydobrzał, bo robota stoi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Mówimy, że powietrze <hi rend="bold">stoi</hi>, jeśli jest upał i nie ma wiatru.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W stojącym powietrzu czuć smród rozkładających się resztek.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="stac.3">
     <def>mieć dość pieniędzy, zachować się w jakiś sposób</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stać</hi> nas na coś, to mamy dość pieniędzy, aby za to zapłacić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wielu podróżnych spędza noc na dworcu, bo nie stać ich na hotel.</quote>
       <quote>Autostrady są potrzebne, ale czy nas na nie stać?</quote>
       <quote>Prężnych kapitalistów stać, żeby zatrudnić najlepszych księgowych i prawników.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stać</hi> nas na jakieś zachowanie, to mamy dość dobrej woli, sił, odwagi itp., żeby tak się zachować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie każdego stać w takich okolicznościach na wspaniałomyślność.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="stac.4">
     <def>stać się: zdarzyć się , mieć miejsce</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stało się</hi>, to miało miejsce w rzeczywistości, w określonym czasie i nie było wcześniej zaplanowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stała się rzecz straszna — zabłądziliśmy.</quote>
       <quote>Nikt nie wierzy, ale tu naprawdę stał się cud.</quote>
       <quote>Kiedy to się stało, nie było mnie w domu.</quote>
       <quote>Wolę nie myśleć, co by się stało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stało się</hi> z kimś lub czymś, to ta osoba lub rzecz uległa jakiemuś działaniu lub znalazła się w jakimś stanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiadomo, co stało się z ojcem, kiedy od nas odszedł.</quote>
       <quote>Z Anką stało się coś dziwnego: nie odzywa się, cały dzień siedzi w pokoju zamknięta.</quote>
       <quote>Co stało się z moim płaszczem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli coś złego <hi rend="bold">stało się</hi> komuś, to doznał on tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kierowcy nic się nie stało, ale pasażer, ciężko ranny, przebywa w szpitalu.</quote>
       <quote>Nie bój się, nic ci się nie stanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">stała się</hi> kimś lub czymś, albo <hi rend="bold">stała się</hi> jakaś, to nabrała określonych cech. ; Człon zależny wyrażony przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wkrótce stał się najlepszym uczniem.</quote>
       <quote>Jeśli ktoś raz stał się pośmiewiskiem, nie tak łatwo pozbywa się tej roli.</quote>
       <quote>Dzień 15 września stał się świętem lotnictwa brytyjskiego.</quote>
       <quote>Takie postępowanie staje się już regułą.</quote>
       <quote>Magda znów stała się żywa i wesoła.</quote>
       <quote>Nagle wszystko stało się jasne.</quote>
       <quote>W filmie tym tworzy kreację pełną siły i ciepła, która stała się przełomową dla jego kariery.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stało się</hi> jasne, oczywiste, zrozumiałe itp., że coś jest prawdą, to prawdziwość tego stała się jasna, oczywista itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stało się oczywiste, że już nie przyjdzie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">stało się</hi> jakoś, np. dobrze lub źle, jeśli sytuacja rozwinęła się w taki sposób lub jeśli jej rozwój oceniamy w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niedobrze się stało, że podjęliśmy teraz tę dyskusję.</quote>
       <quote>Jak to się stało, że została pani aktorką?</quote>
       <quote>Liczono, że nowy kodeks karny rozwiąże te problemy. Tak się jednak nie stało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„stało się”</hi>, gdy zdarzyło się coś złego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeden błąd w obronie i stało się. Grecy prowadzą 1:0.</quote>
       <quote>Stało się! Wojska niemieckie wkroczyły do Polski.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">nic się nie stało</hi>, jeśli nie stało się nic złego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W porządku, nic się nie stało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„Co się stało, to się nie odstanie”</hi>, mając na myśli to, że faktów dokonanych nie można już cofnąć.</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="prowadzic">
    <form>
     <orth>prowadzić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="prowadzic.1">
     <def>pokazywać drogę, iść razem z kimś, zmierzać w jakimś kierunku</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> jakąś osobę lub zwierzę, to idąc przed nimi lub z nimi, pokazujemy im drogę i pomagamy im iść lub zmuszamy je, aby szły z nami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Monstrancję niósł proboszcz, prowadzony przez dwóch mężczyzn.</quote>
       <quote>Druga kompania, którą prowadził por. Stecki, była już nad rzeką.</quote>
       <quote>Teraz on prowadzi peleton.</quote>
       <quote>Wyprawę prowadzili indiańscy zwiadowcy.</quote>
       <quote>mężczyzna prowadzony w kajdankach do policyjnej nysy</quote>
       <quote>Od wsi szedł chłopak, prowadząc krowę na postronku.</quote>
       <quote>Puściłem wolno lejce, pozwalając, żeby klacz sama prowadziła do domu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> kogoś za rękę, pod rękę, pod ramię itp., to idziemy z nim razem, trzymając jego dłoń, trzymając rękę w zgięciu jego łokcia, pod jego pachą itp. Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> kogoś <hi rend="bold">za rękę</hi> lub <hi rend="bold">za rączkę</hi>, jeśli otacza go nadmierną opieką, podejmując za niego ważne decyzje</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak będziesz przechodzić przez ulicę, to prowadź ją cały czas za rękę.</quote>
       <quote>Gospodarz prowadzi za ucho łobuziaka, który strzelał z procy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Kiedy tancerz <hi rend="bold">prowadzi</hi> partnerkę w tańcu, to kieruje jej krokami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tańczyli tango. Andrzej prowadził ją tak lekko.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> jakąś osobę lub rzecz w jej rozwoju, to kieruje jej rozwojem przez umiejętne zabiegi lub ćwiczenia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Umiejętny nauczyciel potrafi prowadzić zarówno geniusza, jak i mało zdolnego ucznia tak, żeby wydobyć z nich maksimum możliwości.</quote>
       <quote>Zdecydowano prowadzić głos Barberian jako mezzosopran pomimo jasnej barwy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> kogoś do ołtarza, jeśli bierze z nim ślub w kościele.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wiem, że ojciec mi nie pozwoli prowadzić do ołtarza ubogiej dziewczyny bez nazwiska.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> pióro, pędzel, skalpel lub inne narzędzie trzymane w ręce, to przesuwamy je w zaplanowany sposób, wykonując jakąś czynność. Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> ręką lub palcem po czymś, to przesuwamy nimi po tym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trzeba było zobaczyć, jak prowadzi dłuto, żeby docenić, czym jest zręczność rzemieślnika.</quote>
       <quote>Ich gra odznacza się niezwykle eleganckim prowadzeniem smyczków.</quote>
       <quote>Delikatnie prowadzi dłonią po suto marszczonych płaszczach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli piłkarz lub hokeista <hi rend="bold">prowadzi</hi> piłkę lub krążek, to odpowiednimi uderzeniami nóg lub kija przemieszcza je, omijając przeciwników.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Młodzi hokeiści zaczęli się uczyć techniki jazdy i prowadzenia krążka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> wzrokiem przemieszczającą się osobę lub rzecz albo za przemieszczającą się osobą lub rzeczą, to patrzymy na nią bez przerwy. Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> wzrokiem po jakimś obszarze, to przesuwamy po nim wzrok.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pomachał jej na pożegnanie i prowadził ją wzrokiem, aż znikła za rogiem ulicy.</quote>
       <quote>Prowadzi wzrokiem za dziewczyną, która właśnie chodzi po podwórzu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> gdzieś jakąś linię lub drogę, to ją tam kreśli, wytycza lub buduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prowadzimy prostą od punktu A do punktu B.</quote>
       <quote>Mieszkańcy domagają się, żeby prowadzić autostradę z dala od ich osiedla.</quote>
       <quote>Część instalacji prowadzona jest na wierzchu, po ścianach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli coś nas <hi rend="bold">prowadzi</hi> dokądś, to wskazuje nam drogę tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szeroki korytarz prowadzi nas wprost pod drzwi dyrektora.</quote>
       <quote>instynkt i intuicja badawcza, które prowadziły go ku nieoczekiwanym odkryciom</quote>
       <quote>Restaurację nietrudno było znaleźć. Prowadził nas luby zapach pieczeni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">prowadzi</hi> nas do jakichś postaw lub działań, to wpływa na nas tak, że zajmujemy takie postawy lub podejmujemy takie działania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>frustracje, które prowadzą młodzież do anarchizmu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli droga, ulica, brama itp. <hi rend="bold">prowadzi</hi> do jakiegoś miejsca lub przez jakiś teren, to idąc nią lub przechodząc przez nią, można do tego miejsca dojść lub przejść przez nie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autostrada nie prowadzi przez miasto, lecz je omija.</quote>
       <quote>Stanęliśmy przed pięknie kutą bramą, prowadzącą do ogrodu.</quote>
       <quote>Te schody prowadzą do piwnicy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli jakieś przewody <hi rend="bold">prowadzą</hi> dokądś coś, np. wodę, to dociera to nimi do tego miejsca.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dzielą się one na żyły, prowadzące krew do serca, i tętnice, którymi krew wraca z serca do tkanek i narządów.</quote>
       <quote>włókna prowadzące bodźce czuciowe</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub jej wywody, pytania itp. <hi rend="bold">prowadzą</hi> do czegoś, to jest to ich celem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do czego on prowadzi, myślałem gorączkowo, dlaczego mnie tak chwali?</quote>
       <quote>Autor prowadzi do konkluzji, że nauka we wszystkich typach szkół powinna być bezpłatna.</quote>
       <quote>Nie rozumiem, do czego pan prowadzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">prowadzi</hi> nas do jakiegoś tematu, problemu, wniosku itp., jeśli sprawia, że zaczynamy się nim zajmować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To prowadzi do kolejnego pytania.</quote>
       <quote>Rozważania te prowadzą nas w dziedzinę metafizyki.</quote>
       <quote>Analiza ta prowadzi go do zaskakującej konkluzji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Mówimy, że jakieś postępowanie lub jakaś sytuacja <hi rend="bold">prowadzi</hi> do czegoś, zwykle czegoś niekorzystnego, jeśli sądzimy, że to spowoduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zażywanie narkotyków prowadzi najczęściej do głębokiego wyczerpania i do śmierci.</quote>
       <quote>Do czego prowadzą ciągłe zmiany we władzach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że jakieś działanie <hi rend="bold">do niczego nie prowadzi</hi>, jeśli sądzimy, że nie da żadnego rezultatu i że należy go zaniechać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ta rozmowa do niczego nie prowadzi.</quote>
       <quote>Podejmowałem różne wysiłki, które nie prowadziły do niczego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="prowadzic.2">
     <def>mieć lepszy od niej wynik od innych</def>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli zawodnik lub drużyna <hi rend="bold">prowadzi</hi> z innym zawodnikiem lub inną drużyną, np. w meczu lub w turnieju, to ma lepszy od niej wynik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Legia prowadzi z Ruchem 1:0.</quote>
       <quote>Do przerwy gospodarze prowadzili, teraz przewagę mają goście.</quote>
       <quote>W klasyfikacji zespołowej prowadzi Francja przed Polską i Niemcami.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="prowadzic.3">
     <def>kierować pojazdem</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> jakiś pojazd, to jest jego kierowcą lub woźnicą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tramwaj prowadziła kobieta.</quote>
       <quote>Prowadził samochód po pijanemu.</quote>
       <quote>Siadaj z prawej strony, dzisiaj ja prowadzę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="prowadzic.4">
     <def>wykonywać jakieś działania</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> jakieś działania, to wykonujemy je, zwłaszcza systematycznie i według planu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prokuratura prowadzi już śledztwo w tej sprawie.</quote>
       <quote>sprawnie prowadzona akcja ratownicza</quote>
       <quote>prowadzenie polityki proeksportowej</quote>
       <quote>Hitler oświadczył, że Niemcy będą prowadziły walkę do końca.</quote>
       <quote>Do późna prowadziliśmy zażarte dyskusje.</quote>
       <quote>Rozgrywki prowadzone są systemem każdy z każdym.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> dom, gospodarstwo, sklep, kawiarnię, szkołę itp., to jest odpowiedzialny za ich funkcjonowanie i wykonuje prace z nimi związane lub kieruje takimi pracami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gospodarstwo prowadziła księdzu jego siostra.</quote>
       <quote>kobiety niepracujące, zajmujące się prowadzeniem domu</quote>
       <quote>Miał się dobrze, bo prowadził jedyny w mieście zakład fryzjerski.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> jakąś grupę ludzi, instytucję lub organizację, to kieruje nią i odpowiada za ich działanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od miesiąca drużynę prowadzi nowy trener.</quote>
       <quote>W latach 1945–50 organizował i prowadził amatorskie zespoły teatralne.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> spotkanie jakiegoś rodzaju, np. dyskusję, audycję, konkurs lub mecz, to uczestniczy w nim i czuwa nad jego przebiegiem, np. udzielając głosu uczestnikom, pilnując czasu i reguł postępowania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pan marszałek Józef Zych obejmie prowadzenie obrad.</quote>
       <quote>Teleturniej prowadzi Janusz Weiss.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> jakieś życie, to żyje w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mieszkał sam, prowadził życie niemal ascetyczne.</quote>
       <quote>Odpowiada mi żywot włóczęgi, który prowadzę.</quote>
       <quote>Powinien prowadzić higieniczny tryb życia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> dziennik, notatki, akta itp., to zapisujemy w nich coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prowadził spis przeczytanych książek i dziennik.</quote>
       <quote>prowadzenie ksiąg handlowych</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="rada">
    <form>
     <orth>rada</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="rada.1">
     <def>porada</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś dał nam jakąś <hi rend="bold">radę</hi>, to powiedział nam, co jego zdaniem powinniśmy zrobić w danej sytuacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ela lubi dawać dobre rady znajomym.</quote>
       <quote>Posłuchaj mojej rady i zostań w domu.</quote>
       <quote>Udałem się po radę do adwokata.</quote>
       <quote>Wiesz dobrze, że nie ma na to rady.</quote>
       <quote>Lekarz udzielił mi rady, abym wysłał żonę do sanatorium.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="rada.2">
     <def>grupa ludzi</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Rada</hi> to zespół osób wybranych przez ludzi lub powołanych przez władzę do pełnienia określonych zadań. ; Potocznie też posiedzenie takiego zespołu. <hi rend="bold">Rada Ministrów</hi> to w Polsce premier i ministrowie, razem tworzący rząd. <hi rend="bold">Rady Narodowe</hi> to w Polsce komunistycznej organy władzy terenowej, złożone z radnych wybieranych w powszechnych wyborach. <hi rend="bold">rada pedagogiczna</hi>: zob. pedagogiczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nigdy jak dotąd nie był członkiem rady nadzorczej.</quote>
       <quote>przewodniczący rady miasta</quote>
       <quote>Rada Bezpieczeństwa ONZ</quote>
       <quote>Taką uchwałę podjęto na radzie wydziału.</quote>
       <quote>dekret Rady Ministrów</quote>
       <quote>Urząd Rady Ministrów</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="rada.3">
     <def>coś, co jesteśmy w stanie zrobić</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">dawać radę</hi>, <hi rend="bold">nie dawać rady</hi>. Jeśli ktoś <hi rend="bold">daje sobie</hi> z czymś <hi rend="bold">radę</hi>, to potrafi przezwyciężyć związane z tym trudności lub problemy. W przeciwnym razie mówimy, że ktoś <hi rend="bold">nie daje sobie rady</hi>. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">nie daje rady</hi> jakimś trudnościom lub osobom bądź rzeczom, które mu stwarzają trudności, to nie radzi sobie z nimi. W przeciwnym razie mówimy, że ktoś <hi rend="bold">daje</hi> im <hi rend="bold">radę</hi>. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">nie daje rady</hi> czegoś zrobić, to nie może pokonać trudności i zrobić tego. W przeciwnym razie mówimy, że ktoś <hi rend="bold">daje radę</hi> coś zrobić. ; Jeśli nie <hi rend="bold">da rady</hi> czegoś zrobić, to nie da się tego zrobić. W przeciwnym razie mówimy, że <hi rend="bold">da radę</hi> coś zrobić. Wyrażenia potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dadzą sobie radę w życiu.</quote>
       <quote>Nie mógł dać sobie rady z nauką.</quote>
       <quote>Sprzączka stawiała opór, ni diabła nie mógł jej dać rady.</quote>
       <quote>Walczył dzielnie, sam jeden dał radę wszystkim.</quote>
       <quote>Sama nie dam rady wstać.</quote>
       <quote>Nie dał rady Bednarz odebrać piłki Grekom, gwizdek sędziego przerywa tę akcję.</quote>
       <quote>Amunicji weźmiemy tyle, ile damy radę załadować.</quote>
       <quote>Szafę przewieziemy windą. — Nie da rady, za duża.</quote>
       <quote>Kanałami nie dało rady przejść, bo zasypali wylot.</quote>
       <quote>Za dnia dałoby radę, ale teraz nie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„trudna rada”</hi> lub <hi rend="bold">„nie ma rady”</hi>, gdy musimy pogodzić się z czymś, co się nam nie podoba.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trudna rada, muszę jechać sam.</quote>
       <quote>Nie ma rady, zostaw wszystko i żeń się.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stan">
    <form>
     <orth>stan</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stan.1">
     <def>sytuacja, w której coś się znajduje; sytuacja istniejąca w określonym czasie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Stan</hi> jakichś osób, rzeczy, zjawisk itp. to sytuacja, w której się one znajdują, i wszystko, co je w niej charakteryzuje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Lekarzy martwi ciężki stan chorego.</quote>
       <quote>W żałosnym stanie znajduje się biblioteka.</quote>
       <quote>Fryzurę miała w stanie opłakanym, istna strzecha.</quote>
       <quote>Wuj nie wytrwał w stanie małżeńskim zbyt długo.</quote>
       <quote>leki likwidujące stan zapalny</quote>
       <quote>Twarz człowieka wyraża jego stany cielesne i duchowe.</quote>
       <quote>W całym kraju ogłoszono stan zagrożenia pożarowego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Stan</hi> liczebny jakiegoś zbioru to liczba jego elementów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Blokowi sprawdzili stany więźniów w swoich blokach.</quote>
       <quote>Niemcy mieli zredukować stan liczebny armii do 100 tys. ludzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Stan rzeczy</hi> to sytuacja istniejąca w określonym czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Taki stan rzeczy trwał przez cały XIX wiek.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">jest w stanie</hi> coś zrobić, to może i potrafi to zrobić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chciałam udowodnić rodzicom, że jestem w stanie sprostać ich wszystkim wymaganiom.</quote>
       <quote>Kilku rodaków poznałem, nie byli w stanie mi pomóc.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">żyje ponad stan</hi>, rzadziej <hi rend="bold">nad stan</hi>, lub prowadzi <hi rend="bold">życie ponad stan</hi>, rzadziej <hi rend="bold">nad stan</hi>, to żyje rozrzutnie i wydaje więcej pieniędzy niż powinien.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prowadzisz życie ponad stan, szastasz pieniędzmi na prawo i lewo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Stan wojenny</hi> to sytuacja prawna, którą ogłasza się ze względu na zewnętrzne zagrożenie bezpieczeństwa państwa i która ogranicza niektóre prawa i swobody obywatelskie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prezydent Czeczenii ogłosił wczoraj stan wojenny i zarządził powszechną mobilizację.</quote>
       <quote>Żądamy zniesienia stanu wojennego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Stan wyjątkowy</hi> to sytuacja prawna, którą ogłasza się ze względu na wewnętrzne zagrożenie bezpieczeństwa państwa i która ogranicza niektóre prawa i swobody obywatelskie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na terenie objętym zamieszkami został wprowadzony stan wyjątkowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy o kobiecie, że jest w <hi rend="bold">odmiennym stanie</hi> lub w <hi rend="bold">poważnym stanie</hi>, rzadziej w <hi rend="bold">błogosławionym stanie</hi>, jeśli jest w ciąży. Wyrażenia książkowe</def>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli budynek jest w <hi rend="bold">stanie surowym</hi>, to ma już ściany, ale nie jest wykończony i może nie mieć dachu, okien i drzwi. Jeśli budynek jest w <hi rend="bold">stanie (surowym) zamkniętym</hi>, to ma ściany, dach, okna i drzwi, ale jeszcze nie jest wykończony. Terminy budowlane</def>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def><hi rend="bold">Stan wody</hi> to wysokość zwierciadła wody w rzece, kanale, sztucznym zbiorniku itp. w stosunku do umownego poziomu stałego. Termin meteorologiczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stan wody na Wiśle układał się w dolnej strefie stanów średnich.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli jakaś osoba, np. magazynier, lub instytycja, np. sklep, ma coś <hi rend="bold">na stanie</hi>, to ma to i może tym dysponować. Słowo używane w języku urzędowym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W jednostce miałem na stanie pięć samochodów ciężarowych.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stan.2">
     <def>jednostka administracyjna</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Stan</hi> to część państwa związkowego będąca jednostką administracyjną, np. w USA.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>południowe stany Ameryki</quote>
       <quote>konstytucja stanu Dakota</quote>
       <quote>gubernator stanowy</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Potocznie mówimy <hi rend="bold">Stany</hi> o Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Stanach zrobiła karierę piosenkarską.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="stan.3">
     <def>grupy społeczne lub zawodowe</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Stany</hi> społeczne to grupy, na jakie dzieliło się społeczeństwo feudalne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rycina przedstawia reprezentantów poszczególnych stanów: rycerskiego, duchownego, mieszczańskiego i chłopskiego.</quote>
       <quote>przywileje stanowe</quote>
       <quote>społeczeństwo stanowe</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jakiś <hi rend="bold">stan</hi>, np. górniczy lub rzemieślniczy, to określona grupa zawodowa. Słowo przestarzałe.</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="stan.4">
     <def>część ciała lub ubrania</def>
     <sense n="1">
      <def>zwężenie ciała nad biodrami, poniżej żeber.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ta sukienka jest dobra w stanie, ale za wąska w biodrach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>część tułowia od ramion do bioder.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ma pan stosunkowo krótki stan i dlatego marynarka może wydawać się nieco przydługa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>oddzielnie skrojona i przyszyta część sukni lub płaszcza od ramion do pasa lub ich część znajdująca się w okolicy talii.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wolę sukienki przymarszczone w stanie.</quote>
       <quote>suknia o obniżonym stanie</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="rzad">
    <form>
     <orth>rząd</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="rzad.1">
     <def>władza</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Rząd</hi> to zespół ludzi z premierem na czele, powołanych do kierowania krajem w określonym czasie i w oparciu o obowiązujące prawo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sejm przyjął rezygnację Jana Olszewskiego z misji utworzenia rządu.</quote>
       <quote>Powołany został Rząd Tymczasowy.</quote>
       <quote>Gdyby upadł rząd, sejm może być rozwiązany przez prezydenta.</quote>
       <quote>rząd Mazowieckiego</quote>
       <quote>rząd polski.</quote>
       <quote>Kryzys rządowy został jakoś załagodzony.</quote>
       <quote>koalicja rządowa</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Czyjeś <hi rend="bold">rządy</hi> to kierowanie przez tę osobę czymś, zwłaszcza państwem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Król sprawował rządy absolutne.</quote>
       <quote>Miało to być ludowładztwo, czyli rządy ludu.</quote>
       <quote>Rządy w Chile należały do wojskowych.</quote>
       <quote>Za jego rządów kraj dźwignął się z upadku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Rząd</hi> to cecha wyrazu, który rządzi określoną formą innego wyrazu. Termin gramatyczny. ; Także cecha połączenia wyrazowego, w którym jeden wyraz rządzi określoną formą innego wyrazu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>czasowniki o rządzie narzędnikowym</quote>
       <quote>związek rządu</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="rzad.2">
     <def>szereg</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Rząd</hi> to pewna liczba osób lub rzeczy znajdujących się jedna za drugą lub jedna obok drugiej, zwykle w linii prostej. ; ciąg krzeseł w kinie lub w teatrze, stojących jedno obok drugiego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Umył butelki i ustawił je w rzędzie.</quote>
       <quote>Szliśmy rzędem, ścieżką pnącą się stromo pod górę.</quote>
       <quote>czterosuwowy silnik o rzędowym ustawieniu cylindrów</quote>
       <quote>siewnik rzędowy</quote>
       <quote>Rzodkiewka już wzeszła i rośnie w równych rządkach.</quote>
       <quote>Mamy dwa miejsca w trzecim rzędzie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jakieś zdarzenia powtórzyły się ileś razy <hi rend="bold">z rzędu</hi> lub trwały np. ileś dni <hi rend="bold">z rzędu</hi>, to nastąpiły tyle razy jedno po drugim lub trwały bez przerwy przez określony czas. ; Używane z przymiotnikiem porządkowym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zjadł pięć ciastek z rzędu i chciał więcej.</quote>
       <quote>Padało trzy doby z rzędu.</quote>
       <quote>Dopiero na piątym z rzędu spektaklu pokonałem tremę.</quote>
       <quote>Już trzeci dzień z rzędu mam gorączkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli coś wydarzyło się ileś razy <hi rend="bold">pod rząd</hi>, to wydarzyło się tyle razy po kolei. Wyrażenie nieco potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przegraliśmy cztery mecze pod rząd.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Rząd</hi> jakichś rzeczy lub osób to ich grupa, wybrana ze względu na jakieś kryterium.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Powieść zaliczono do rzędu arcydzieł.</quote>
       <quote>Duża produkcja przetworów owocowych stawia nas w rzędzie największych konsumentów cukru.</quote>
       <quote>Proponuję nie mówić teraz o uczestnictwie w kulturze ani innych potrzebach wyższego rzędu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakieś wielkości, zwłaszcza duże, są pewnego <hi rend="bold">rzędu</hi>, to w przybliżeniu tyle wynoszą. <hi rend="bold">Rząd wielkości</hi> to pewien przedział, w którym mieści się przybliżona wartość. Wyróżnia się następujące rzędy wielkości: jedności, dziesiątki, setki, tysiące, dziesiątki tysięcy itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jakiego rzędu są to sumy?</quote>
       <quote>Nielegalne przedruki i sprzedaż książek przyniosły straty rzędu 24 milionów marek.</quote>
       <quote>Najlepsi osiągają roczne dochody rzędu milionów dolarów.</quote>
       <quote>Zużycie energii nuklearnej jest o rząd wyższe niż się spodziewano.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">w pierwszym rzędzie</hi> używamy, aby zaznaczyć, że jakaś cecha, sytuacja lub zdarzenie odnoszą się głównie do wskazanej osoby lub rzeczy. Wyrażenie to bywa oceniane jako niepoprawne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W pierwszym rzędzie czuła się matką i zwykłą kobietą, a dopiero później szefem poważnej firmy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Rząd</hi> to dawniej ozdobna uprząż końska przeznaczona do jazdy wierzchem. Mówimy <hi rend="bold">Konia z rzędem (daję, stawiam) temu, kto…</hi>, jeśli uważamy, że dana rzecz jest prawie niemożliwa do wykonania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Konia z rzędem temu, kto potrafi wiarygodnie ocenić skutki takiej polityki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="punkt">
    <form>
     <orth>punkt</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="punkt.1">
     <def>mała kropka lub plamka; miejsce w przestrzeni</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Punkt</hi> to mała kropka lub plamka widoczna na jakimś tle. ; figura geometryczna mająca określone położenie, lecz nie mająca wymiarów, zaznaczana umownie jako mała kropka.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Akcja każdej ze spółek jest przedstawiona na wykresie jako punkt.</quote>
       <quote>Krążący jastrząb to jedyny ruchomy punkt wśród zamarłego w upale krajobrazu.</quote>
       <quote>pismo punktowe, którym posługują się niewidomi.</quote>
       <quote>Szyba upstrzona była czarnymi punkcikami.</quote>
       <quote>Widać było drobne zmarszczki i ciemne punkciki trochę tłustej cery.</quote>
       <quote>punkt przecięcia linii</quote>
       <quote>odległość między punktami A i B</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Punkt</hi> to wyróżnione miejsce w terenie lub w jakiejś przestrzeni. ; miejsce, w którym w ykonuje się jakieś prace lub zadania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Centralnym punktem Kolonii jest wielka gotycka katedra.</quote>
       <quote>W kilku punktach miasta doszło do strzelaniny.</quote>
       <quote>ciche mieszkanie w dobrym punkcie, blisko centrum</quote>
       <quote>Punktem docelowym naszej wyprawy jest Samarkanda.</quote>
       <quote>Słońce osiągnęło najwyższy punkt na niebie.</quote>
       <quote>punkty wrażliwe na ból</quote>
       <quote>Reflektor punktowy oświetla kurtynę.</quote>
       <quote>elementy karoserii zgrzewane punktowo</quote>
       <quote>punkt usługowy</quote>
       <quote>punkt gastronomiczny</quote>
       <quote>Pociski celowały w punkt dowodzenia, który mieścił się w wieży pałacu.</quote>
       <quote>punkt skupu makulatury</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jakiś <hi rend="bold">punkt</hi> pewnych działań lub jakiegoś procesu to pewien ich etap. <hi rend="bold">Punkt zwrotny</hi> w historii czegoś lub w czyimś życiu to fakt lub wydarzenie, po którym zaczęły się jakieś duże zmiany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Osiągnąłem taki punkt w życiu, że cudza opinia mało dla mnie znaczy.</quote>
       <quote>szczytowy punkt kariery</quote>
       <quote>Ten rok może stać się punktem przełomowym w gospodarce.</quote>
       <quote>Punktem docelowym tych badań miało być znalezienie lekarstwa na raka.</quote>
       <quote>kulminacyjny punkt widowiska</quote>
       <quote>Rosja znalazła się w punkcie zwrotnym.</quote>
       <quote>Dopiero później zrozumiałem, że to zdarzenie było punktem zwrotnym w moim życiu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słaby, mocny, czuły itp. <hi rend="bold">punkt</hi> jakiejś osoby, rzeczy lub sytuacji to pewna ich cecha, którą można rozpatrywać niezależnie od pozostałych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znałam wszystkie jego tajemnice, ułomności, wrażliwe punkty.</quote>
       <quote>Hipoteza ta ma tyle słabych punktów, że najlepiej byłoby ją w całości odrzucić.</quote>
       <quote>Problem repertuaru to jeden z newralgicznych punktów teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">na punkcie</hi>. Jeśli ktoś jest czuły, przewrażliwiony itp. <hi rend="bold">na punkcie</hi> czegoś lub kogoś, to ma taki stosunek do tej rzeczy lub osoby. ; Jeśli ktoś szaleje, wariuje itp. <hi rend="bold">na</hi> czyimś <hi rend="bold">punkcie</hi> lub <hi rend="bold">na punkcie</hi> czegoś, to ma bardzo emocjonalny stosunek do tej osoby lub rzeczy i czasem nawet postępuje nierozsądnie z tego powodu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak wielu egocentryków, był bardzo czuły na punkcie swojego honoru.</quote>
       <quote>Ludzie przesadzają na punkcie najnowszych zdobyczy higieny.</quote>
       <quote>Był zwariowany na jej punkcie, zazdrosny i namiętny.</quote>
       <quote>Amerykanie mają bzika na punkcie zdrowej żywności.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Słowo <hi rend="bold">punkt</hi> występuje też w następujących wyrażeniach. <hi rend="bold">Punkt wyjścia</hi> naszych rozważań lub działań to coś, od czego je zaczynamy. ; <hi rend="bold">Punkt wyjścia</hi> jakiegoś procesu to coś, od czego on się zaczął. ; <hi rend="bold">Punkt odniesienia</hi> to coś, do czego możemy się odnieść w jakichś porównaniach. ; <hi rend="bold">Punkt oparcia</hi> to coś, na czym możemy się oprzeć w jakichś rozważaniach lub działaniach. ; <hi rend="bold">Punkt zaczepienia</hi> to coś, do czego możemy nawiązać w rozmowie lub jakichś działaniach. ; <hi rend="bold">Punktem ciężkości</hi> jakichś działań możemy nazwać to, na czym się w nich koncentrujemy. ; Mówimy, że jakieś działania <hi rend="bold">utknęły</hi> lub <hi rend="bold">stanęły w martwym punkcie</hi>, jeśli napotkały na poważne przeszkody i zostały zahamowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To był dopiero punkt wyjścia jego badań.</quote>
       <quote>Drewniany warsztacik traktował jako punkt wyjścia do dalszych inwestycji.</quote>
       <quote>punkt wyjścia ewolucji.</quote>
       <quote>Nie wiem, czy to jest drogie czy tanie, bo nie mam żadnego punktu odniesienia.</quote>
       <quote>Tradycja chrześcijańska jest wspólnym punktem odniesienia dla wszystkich narodów Europy.</quote>
       <quote>Szukając punktu oparcia dla swej teorii, zaczęłam grzebać w badaniach z przełomu wieków.</quote>
       <quote>Ty masz dom, rodzinę, konto w banku, dobrą pracę, a ja jestem sam, bez żadnego punktu oparcia.</quote>
       <quote>Rozmowa się nie kleiła, Arnold szukał jakiegoś punktu zaczepienia.</quote>
       <quote>Nadal nie znamy sprawcy, ale mamy przynajmniej jakiś punkt zaczepienia.</quote>
       <quote>Punkt ciężkości zostaje przesunięty z zapobiegania narkomanii na walkę z nią.</quote>
       <quote>Prace nad ustawą o ochronie środowiska utknęły w martwym punkcie.</quote>
       <quote>Manewr ten również się nie udał i rokowania stanęły w martwym punkcie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="punkt.2">
     <def>element jakiegoś planu</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Punkt</hi> to element jakiegoś planu, często oznaczony kolejnym numerem. . Zwykle używane w złożeniach. ; część tego, co ktoś powiedział lub napisał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zanotuj sobie w punktach główne tezy.</quote>
       <quote>Punkt pierwszy: powinniście się rozwiązać; punkt drugi: oddać nam wszystkie obiekty.</quote>
       <quote>Tresura lwów to najciekawszy punkt programu.</quote>
       <quote>Wyliczał punkt po punkcie wszystkie plusy i minusy przedsięwzięcia.</quote>
       <quote>sześciopunktowy konspekt</quote>
       <quote>W tym punkcie nie mogę się z tobą zgodzić.</quote>
       <quote>Tekst jest niejasny w wielu punktach.</quote>
       <quote>Punktem spornym jest sprawa odszkodowań.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="punkt.3">
     <def>jednostka miary</def>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Punkt</hi> to w niektórych grach, konkurencjach sportowych lub innych zawodach podstawowa jednostka, których suma daje końcowy wynik. ; Używane w złożeniach. ; jednostka, których ciąg tworzy skalę używaną do oceniania lub mierzenia czegoś. . Zwykle używane w złożeniach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nasi koszykarze przegrali jednym punktem z Brazylią.</quote>
       <quote>Wygrał na punkty ze słynnym mistrzem wszechwag.</quote>
       <quote>Wprowadzono punkty preferencyjne przy egzaminach na studia.</quote>
       <quote>Wyrzucił szóstkę i zdobył dodatkowo pięć punktów.</quote>
       <quote>Zespół ma niewielką przewagę punktową.</quote>
       <quote>dziesięciopunktowa premia</quote>
       <quote>Odpowiedzi oceniano w skali od 1 do 10 punktów.</quote>
       <quote>Oprocentowanie kredytów spadnie o 3 punkty.</quote>
       <quote>W 1000-punktowej skali czołg ten został oceniony bardzo wysoko.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="punkt.4">
     <def>sposób</def>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">punkt widzenia</hi>. Czyjś <hi rend="bold">punkt widzenia</hi> to sposób, w jaki ta osoba widzi różne sprawy i ocenia je. ; Jeśli rozważamy lub omawiamy coś <hi rend="bold">z</hi> czyjegoś <hi rend="bold">punktu widzenia</hi>, to robimy to tak, jak by robiła to ta osoba. ; Jeśli rozważamy lub omawiamy coś <hi rend="bold">z</hi> jakiegoś <hi rend="bold">punktu widzenia</hi>, to bierzemy pod uwagę tylko wskazane aspekty sprawy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wzruszył ramionami i w ten sposób zademonstrował swój punkt widzenia.</quote>
       <quote>Nie można forsować jednego punktu widzenia.</quote>
       <quote>Moje upolitycznienie z punktu widzenia polityka było niesłychanie naiwne.</quote>
       <quote>Z naukowego punktu widzenia pożytek z tej dokumentacji byłby niewielki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="chodzic">
    <form>
     <orth>chodzić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="chodzic.1">
     <def>poruszać się, iść gdzieś, bywać gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Kiedy <hi rend="bold">chodzimy</hi>, to poruszamy się naprzód, wysuwając raz jedną, raz drugą nogę, niezbyt szybko, tak że zawsze co najmniej jedna stopa dotyka ziemi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dzieciaki sąsiadów chodzą przez mój ogródek na boisko.</quote>
       <quote>Uczyła się roli, chodząc po pokoju.</quote>
       <quote>Piotruś zaczął chodzić dopiero, jak miał dwa lata.</quote>
       <quote>Wolał chodzić pieszo niż korzystać z komunikacji.</quote>
       <quote>Chodzili razem na długie wycieczki.</quote>
       <quote>Uczono tu nie tylko tańca, ale i zgrabnego chodzenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> po jakiejś pionowej powierzchni lub konstrukcji, to wspina się po niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie umiem chodzić po drzewach — odparła Kaśka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> coś robić, to od czasu do czasu idzie gdzieś, aby to robić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W dzień pracował jako krawiec, a wieczorami chodził do parku malować łabędzie.</quote>
       <quote>Za późno chodzisz spać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">chodzimy</hi> np. na koncerty, po zakupy, w gości lub na grzyby, to od czasu do czasu idziemy gdzieś, aby wysłuchać koncertu, zrobić zakupy, odwiedzić kogoś lub nazbierać grzybów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do kina rzadko teraz chodzę.</quote>
       <quote>Po owoce i warzywa babcia chodzi na targ.</quote>
       <quote>Zaprzyjaźnił się z Wiesiem i razem chodzili na wódkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> np. do pracy, do szkoły lub na jakiś kurs, to regularnie lub często tam bywa i uczestniczy w jakichś zajęciach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do szkoły, owszem, chodził, nawet ją skończył.</quote>
       <quote>Raz na tydzień chodzę na angielski.</quote>
       <quote>W niedzielę całą rodziną chodzą do kościoła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowo <hi rend="bold">chodzić</hi> łączymy z nazwami czynności, aby zaznaczyć, że ktoś od czasu do czasu im podlega.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Lekarz kazał mi chodzić na masaże.</quote>
       <quote>Trzy razy chodziłam do miary.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">chodź</hi>, jeśli chcemy kogoś przywołać do siebie, zachęcić, aby poszedł z nami lub aby razem z nami zrobił coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Józik, chodź no tutaj!</quote>
       <quote>Chodźmy dalej, pokażę pani całe moje gospodarstwo.</quote>
       <quote>Chodź, potańczymy trochę.</quote>
       <quote>Dziewczyny, chodźcie popływać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> w jakimś ubraniu lub obuwiu, to je nosi na sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Najczęściej chodziła w dżinsach i na bosaka.</quote>
       <quote>Pierwszy skok na nartach i miesiąc chodzenia w gipsie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli autobus, pociąg itp. <hi rend="bold">chodzi</hi> dokądś lub na jakiejś trasie, to kursuje tam lub tamtędy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Grochowską chodziła kiedyś ciuchcia.</quote>
       <quote>Dokąd chodzi ten tramwaj?</quote>
       <quote>Jest późno i autobusy już nie chodzą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli dziewczyna <hi rend="bold">chodzi</hi> z chłopakiem lub chłopak z dziewczyną, to często spotykają się oni, aby być razem, gdyż lubią się lub kochają.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Całkiem zgłupiała, odkąd zaczęła chodzić z jednym takim z politechniki.</quote>
       <quote>Wiele chodzących ze sobą par już się rozstało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> brudny, osowiały itp., to tak wygląda, jest w takim nastroju lub zachowuje się w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gospodyni nie dbała o swój wygląd, chodziła rozmemłana.</quote>
       <quote>Czemu tak chodzisz jak struty?</quote>
       <quote>Od czasu gdy awansował, chodzi jak paw.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">chodzi</hi>, jeśli porusza się na boki lub w górę i w dół, często w niekontrolowany sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Grdyka jego chudej szyi chodziła miarowo.</quote>
       <quote>Obserwował jej chodzące ze zdenerwowania ręce.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli komuś <hi rend="bold">chodzą</hi> ciarki, dreszcze itp. po jakiejś części ciała, to odczuwa on je w tej części ciała.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy myślę o tym, ciarki zaczynają mi chodzić po grzbiecie.</quote>
       <quote>Po plecach chodziły jej dreszcze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> koło kogoś lub czegoś, to dba o tę osobę lub rzecz albo zabiega o nią. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeździć już się nauczył, ale chodzić koło wozu jeszcze nie umiał.</quote>
       <quote>Chyba się w niej zakochał, bo chodził koło niej jak psiak.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">chodzi</hi> za czymś, to chodzi gdzieś, zwykle po sklepach lub urzędach, szukając tego lub starając się to załatwić. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Spotkaliśmy się, kiedy chodziłem za jakimś ładnym drobiazgiem dla mamy.</quote>
       <quote>Naucz się chodzić za swoimi sprawami.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Mówimy potocznie, że coś <hi rend="bold">chodzi</hi> za nami, jeśli stale myślimy o tym i nie daje nam to spokoju. ; mamy na to ochotę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Potem miał inne pomysły, ale tamten wciąż za nim chodził.</quote>
       <quote>Dlaczego ta melodia tak za mną chodzi?</quote>
       <quote>Chodziło za mną, by opisać dzieje ludzi z konspiracji.</quote>
       <quote>Od rana chodzi za mną coś słodkiego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="chodzic.2">
     <def>być celem działań lub przedmiotem wypowiedzi, powtarzać informacje</def>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">chodzą</hi> jakieś informacje, wiadomości itp., jeśli ludzie powtarzają je sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Była nieufna, bo chodziły o nim różne plotki.</quote>
       <quote>Chodziły słuchy, że mam zagrać główną rolę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli komuś <hi rend="bold">chodzi</hi> o coś, to jest to celem jego działań lub przedmiotem jego wypowiedzi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jej chodzi wyłącznie o własny interes.</quote>
       <quote>Chodziło o to, że szef faworyzował niektórych.</quote>
       <quote>Jeśli chodzi o czas pracy, to jest on nienormowany.</quote>
       <quote>Nierozumiem, o co chodzi w tym filmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="chodzic.3">
     <def>działać</def>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli jakiś mechanizm <hi rend="bold">chodzi</hi>, to działa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po naprawie pralka chodziła jak cacko.</quote>
       <quote>To dobry wóz, tylko głośno chodzi.</quote>
       <quote>Ten zegar nie chodzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dac">
    <form>
     <orth>dać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dac.1">
     <def>przekazać jakąś rzecz; podać coś komuś; postawić coś przed kimś; oddać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś rzecz, którą mieliśmy, to przekazaliśmy mu ją, aby należała do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na imieniny ojciec dał mi encyklopedię.</quote>
       <quote>Gmina nie może tego gruntu dać szkole, musi go wystawić na przetarg.</quote>
       <quote>Ksiądz dziekan dał każdemu po kawałku opłatka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś rzecz, którą trzymaliśmy lub która znajdowała się blisko nas, do zbliżyliśmy tę rzecz do niego, tak aby mógł ją wziąć do ręki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mógłbyś mi dać widelec?</quote>
       <quote>Daj mi rękę — rzekł do dziewczyny.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś nam <hi rend="bold">dał</hi> jedzenie lub picie, to umieścił je przed nami tak, abyśmy mogli je sobie wziąć. Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> choremu lekarstwo, to przepisał mu je, włożył do ust, wprowadził do żyły itp. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Posadziła mnie przy stole, dała mi herbaty i szarlotki.</quote>
       <quote>Daj psu jeść i wyprowadź go na dwór.</quote>
       <quote>Daj mi papierosa.</quote>
       <quote>Lekarz dał mi antybiotyki.</quote>
       <quote>Codziennie przychodzi pielęgniarka i daje mi zastrzyk.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz lub sytuacja <hi rend="bold">dała</hi> nam coś, to sprawiła, że mogliśmy to mieć lub korzystać z tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>My tylko dajemy lokal, a za jedzenie i orkiestrę płaci sponsor.</quote>
       <quote>Oczekiwano, że wuj da bratankowi pracę u siebie w fabryce.</quote>
       <quote>Lud daje idolowi władzę i w chwili kaprysu ją odbiera.</quote>
       <quote>Postanowiłem dać mu bardziej odpowiedzialne zadanie.</quote>
       <quote>Królowa dała mu tytuł szlachecki.</quote>
       <quote>Gandhi dał światu nadzieję.</quote>
       <quote>Uchwała nie daje takich uprawnień wojewodzie.</quote>
       <quote>Studia dają możliwość lepszej pracy.</quote>
       <quote>Stanowisko to dawało mi pewne przywileje.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub sytuacja <hi rend="bold">dała</hi> nam szansę, pretekst, powód do czegoś itp., to stworzyła je i pozwoliła je nam wykorzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Amerykanin jest w doskonałej formie, w finale nie dał rywalom żadnych szans.</quote>
       <quote>Festiwal daje okazję wybicia się.</quote>
       <quote>On sporo potrafi, byle tylko dać mu pole do popisu.</quote>
       <quote>Dało to powód do nie kończących się plotek na ich temat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś jakiś czas na zrobienie czegoś, to zgodziliśmy się czekać tyle czasu, żeby to zrobił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Daję ci dziesięć minut na decyzję.</quote>
       <quote>Damy ci trochę czasu, żebyś się przyzwyczaił i oswoił z nowymi obowiązkami.</quote>
       <quote>Nie dałeś mi czasu przygotować się do lekcji.</quote>
       <quote>Dałem jej czas do namysłu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakąś rzecz np. do naprawy, to przekazaliśmy ją komuś, aby ją naprawił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dał artykuł do przepisania na maszynie.</quote>
       <quote>Bieliznę osobistą piorę sama, a pościelową daję do pralni.</quote>
       <quote>Trzeba by dać buty do szewca.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> nam coś w jakiś sposób, to sprzedał lub wynajął nam to w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sklepikarka mnie zna i przed pierwszym daje mi na kredyt.</quote>
       <quote>W tym sklepie dają telewizory na raty.</quote>
       <quote>Kiosk dano w ajencję.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> ileś pieniędzy za jakąś rzecz, to tyle za nią zapłaciliśmy. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ile dałaś za ten stół? — Trzysta złotych.</quote>
       <quote>Ile pani ceni te bluzki? — A ile pani da.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakieś elementy, to wykorzystaliśmy je w tworzeniu pewnej całości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na dno garnka dajemy trochę oleju.</quote>
       <quote>Tu damy żyrandol, a tam kinkiet.</quote>
       <quote>Na wstępie autor daje przegląd treści całego tomu.</quote>
       <quote>Chodzi o to, aby dać solidne podstawy do dalszego rozwoju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Słowo <hi rend="bold">dać</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami nazywającymi czynności, często akty mowy, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">dać</hi> odpowiedź znaczy to samo, co odpowiedzieć, a <hi rend="bold">dać</hi> gwarancję znaczy to samo, co zagwarantować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdyby mu kto inny dał podobną obietnicę, uważałby to za kpiny.</quote>
       <quote>Dał służbie rozkaz nikogo nie wpuszczać.</quote>
       <quote>W listach dawała bratu cenne rady.</quote>
       <quote>Matka dała jej swoje błogosławieństwo.</quote>
       <quote>Sędzia dał mi łagodny wyrok.</quote>
       <quote>Nazajutrz szef daje mu wymówienie.</quote>
       <quote>Wzywają księdza, który zaraz daje im ślub.</quote>
       <quote>Dał krok do przodu i zawahał się.</quote>
       <quote>Rozdział ten daje opis tylko najczęściej spotykanych anomalii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> wykład, koncert itp., to wystąpił z nim publicznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Bydgoszczy artystka dała jeden jedyny recital.</quote>
       <quote>Wieczorem w klubie miałam dać odczyt.</quote>
       <quote>W XVI stuleciu przyjeżdżał czasem teatr z Londynu i dawał tu przedstawienia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> np. ogłoszenie do gazety lub reklamę w radiu, to spowodowaliśmy, że ukazały się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzina dała nekrolog do gazety.</quote>
       <quote>Regularnie daję anonsy w miejscowej prasie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">daje</hi> komuś lekcje, to go uczy, zwłaszcza prywatnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przez cały okres studiów dawała korepetycje.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś nauczkę, lekcję itp., to ukarał go lub zmusił do dużego wysiłku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chciała mi dać nauczkę, żebym liczył się z potęgą kobiet.</quote>
       <quote>W wojsku dali mi szkołę. Do dziś mam blizny na łokciach od czołgania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś lanie, baty, kuksańca itp., to pobił go lub uderzył.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zaczaili się na niego i dali mu solidne wciry.</quote>
       <quote>Mama dała dziecku klapsa.</quote>
       <quote>Dziewczyna daje mu prztyczka w nos.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiś znak, sygnał, hasło itp., to za jego pomocą przekazaliśmy jakąś informację.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Konduktor dał sygnał do odjazdu.</quote>
       <quote>Dawał rozpaczliwe znaki przejeżdżającym samochodom.</quote>
       <quote>Na dany znak wszyscy powstali.</quote>
       <quote>Kilka kobiet dawało jeszcze słabe oznaki życia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiś przykład, to przytoczyliśmy go. Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał przykład</hi> komuś innemu, to swoim zachowaniem pokazał mu — celowo lub mimo woli — jak ma postępować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czytał fragmenty, dawał przykłady i było to bardzo interesujące.</quote>
       <quote>Wówczas kapitan postanowił dać im przykład. Skoczył pierwszy.</quote>
       <quote>Dawał przykład punktualności i zdyscyplinowania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> wyraz swoim poglądom, uczuciom, emocjom lub pragnieniom, to wyraził je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obaj zawodnicy nie lubią się i dają temu wyraz w wywiadach.</quote>
       <quote>Swojemu twórczemu temperamentowi dawał ujście, pisząc felietony filozoficzne.</quote>
       <quote>Wtedy dopiero dawał upust rozpierającej go energii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> dowód czegoś, to udowodnił to, zwykle swoim postępowaniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dała mi liczne dowody życzliwości.</quote>
       <quote>Jest to na pewno człowiek odpowiedzialny, dał na to dowody.</quote>
       <quote>Dałeś dowód, że umiesz sobie radzić w trudnych okolicznościach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> wiarę lub posłuch jakimś wiadomościom lub osobom, to uwierzyliśmy im i uznaliśmy za słuszne to, co mówią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autorka dała wiarę opowieściom, które słyszała na wsi.</quote>
       <quote>Miałem nadzieję, że da posłuch moim radom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś słowo, to przyrzekł mu coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był człowiekiem honoru, skoro dał słowo kobiecie, już się nie wycofa.</quote>
       <quote>Słowa danego dotrzymał.</quote>
       <quote>Daję panu słowo szlachcica.</quote>
       <quote>Musiała mi dać słowo honoru, że nikomu nie powtórzy.</quote>
       <quote>Daję panu na to moje słowo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś jakąś ocenę za jego pracę lub umiejętności, to oceniliśmy jego pracę lub umiejętności tą oceną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Geograf, poczciwina, dawał same dobre stopnie.</quote>
       <quote>Za ten skok sędziowie nie dadzą mu dużo punktów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiejś osobie lub rzeczy określone miejsce w jakiejś hierarchii lub określoną kategorię, to umieściliśmy ją w tym miejscu lub w tej kategorii.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sędziowie dali pierwszą lokatę młodziutkiej Japonce.</quote>
       <quote>Konkurs jest otwarty dla wszelkich prac, ale pierwszeństwo dajemy wspomnieniom i pamiętnikom.</quote>
       <quote>Komisja dała mu kategorię D i do wojska go nie wzięli.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="27">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiejś osobie lub rzeczy ileś lat, to sądząc po jej wyglądzie lub innych oznakach, uznaliśmy, że ma ona tyle lat.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dawała mu na oko jakieś czterdzieści lat.</quote>
       <quote>Ten dąb ma dwieście lat. — A ja bym dał mu z tysiąc, taki jest wielki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="28">
      <def>Jeśli nasze działania lub wysiłki <hi rend="bold">dały</hi> jakiś efekt, to dzięki nim uzyskaliśmy go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Poszukiwania nie dały żadnych skutków.</quote>
       <quote>produkcja, która nie daje zysku, lecz straty</quote>
       <quote>On chciał mieć władzę, bo wiadomo, że władza daje korzyści.</quote>
       <quote>Miałem nadzieję, że ta rozmowa coś da.</quote>
       <quote>Nic nie dały protesty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="29">
      <def>Jeśli działanie matematyczne <hi rend="bold">daje</hi> jakiś wynik, to otrzymujemy ten wynik z tego działania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dwa plus dwa daje cztery.</quote>
       <quote>Jakakolwiek liczba pomnożona przez zero daje zero.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="30">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">dało</hi> nam wyobrażenie lub wiedzę o jakiejś rzeczy lub sprawie, to dzięki temu mogliśmy ją poznać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wycieczka helikopterem i oglądanie Meksyku z góry da państwu obraz miasta.</quote>
       <quote>Badania krwi i moczu dają pojęcie o zdrowiu pacjenta.</quote>
       <quote>Recenzowana książka daje tylko podstawową wiedzę z tego zakresu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="31">
      <def>Jeśli coś nam <hi rend="bold">dało</hi> przyjemność, radość lub inne pozytywne odczucie, to dzięki temu osiągnęliśmy je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Praca z dziećmi daje dużo przyjemności.</quote>
       <quote>Nawet najdrobniejszy sukces dawał mu satysfakcję.</quote>
       <quote>Świadomość zwycięstwa dała mu pewność i spokój.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="32">
      <def>Mówimy, że rośliny, zwierzęta, słońce itp. <hi rend="bold">dają</hi> coś dobrego, jeśli w naturalny sposób to wytwarzają i możemy z tego korzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To jest młoda koza. Ona jeszcze nie daje mleka.</quote>
       <quote>Ogień daje dużo ciepła, a mało światła.</quote>
       <quote>Strumień w wąwozie dawał ożywczy chłód.</quote>
       <quote>Ziarno daje plon.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="33">
      <def>Jeśli komuś <hi rend="bold">dano</hi> jakieś imię lub jeśli <hi rend="bold">dano</hi> mu jakoś <hi rend="bold">na imię</hi>, to nadano mu to imię.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Daliśmy dziecku imię Edward, po dziadku.</quote>
       <quote>Rodzice dali jej na imię Marcjanna.</quote>
       <quote>Jak oni mu dali na imię.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="34">
      <def>Mówimy, że dużo <hi rend="bold">dalibyśmy</hi> za coś, jeśli bardzo tego pragniemy i wiele byśmy dla tego poświęcili.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dużo bym dał za pewność, że sprawa zostanie załatwiona.</quote>
       <quote>On by dał wszystko, aby choć jeden moment hrabią prawdziwym być.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="35">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">dał z siebie</hi> np. wszystko lub dużo, jeśli włożył wiele wysiłku i dobrej woli w to, co robił, gdyż chciał zrobić to jak najlepiej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tym biegu zawodniczki dają z siebie wszystko.</quote>
       <quote>Chcieliśmy dać z siebie jak najwięcej, przysłużyć się czemuś.</quote>
       <quote>Chyba na tym życie polega, żeby coś z siebie dawać i w zamian coś otrzymywać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="36">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">dane było</hi> nam coś robić lub przeżyć, jeśli mogliśmy to robić lub przeżyć, nie dzięki naszym staraniom lub zasługom, ale dzięki zewnętrznym okolicznościom. Wyrażenie książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dane mi było współpracować z wielkimi ludźmi. Im wszystko zawdzięczam.</quote>
       <quote>Nie dane mu było jednak zaznać upragnionego spokoju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="38">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś całusa, buziaka itp., to go pocałował lub pozwolił się pocałować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dała mi buziaka i uciekł.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="41">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś np. w twarz lub po głowie, to uderzył go w twarz lub po głowie. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mietek nie wytrzymał i dał mu w zęby.</quote>
       <quote>Nauczyciel dał mu linijką po rękach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="42">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> kogoś gdzieś, to skierowaliśmy go tam, aby się uczył, mieszkał lub pracował. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Daliśmy Gutka do prywatnej szkoły.</quote>
       <quote>Nie dam dziadka do domu starców! Tu będzie mieszkał.</quote>
       <quote>Tego nowego chłopaka damy na odlewnię do pomocy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dac.2">
     <def>pozwolić komuś coś zrobić, być możliwym do zrobienia</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> nam coś zrobić, to pozwolił nam, abyśmy to zrobili.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzice nie dają mu oglądać telewizji.</quote>
       <quote>Dasz mi się przejechać na rowerze?</quote>
       <quote>Trzeba jej dać się wypłakać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">dała</hi> coś ze sobą robić, to mogliśmy to z nią robić, nie trafiając na opór ani sprzeciw z jej strony. W konstrukcji tej czasownik zależny od słowa <hi rend="bold">dać</hi> występuje z zaimkiem „się”, który pełni przy nim funkcję dopełnienia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Starzec dał się prowadzić za rękę jak dziecko.</quote>
       <quote>A ja, idiota, dałem im się oszukać.</quote>
       <quote>Żelazo daje się kuć po podgrzaniu.</quote>
       <quote>Monika dała sobie ufarbować włosy.</quote>
       <quote>Jest ambitna i nie daje sobą kierować.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="43">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dało się</hi> coś zrobić, to zrobienie tego okazało się możliwe. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Meble dałoby się szybko wywieźć, gdybyśmy mieli wózek.</quote>
       <quote>Chciałbym odbić ten tekst na ksero i powiększyć, jeśli się da. — Da się, czemu ma się nie dać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="44">
      <def>Wyrażeń <hi rend="bold">co się da</hi>, <hi rend="bold">jak się da</hi>, <hi rend="bold">gdzie się da</hi>, <hi rend="bold">ile się da</hi> itp. używamy potocznie, aby zaznaczyć, że ktoś wyczerpuje wszelkie dostępne mu możliwości. Jeśli np. kupujemy <hi rend="bold">co się da</hi>, to kupujemy wszystko, nie wybierając.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trzeba ratować, co się da.</quote>
       <quote>Kłamaliśmy, ile się dało, ale uchodziło nam to na sucho.</quote>
       <quote>Musimy stąd uciekać, gdzie się da. Może na Słowację.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="46">
      <def>Jeśli mówimy komuś <hi rend="bold">„nie daj się”</hi> lub <hi rend="bold">„nie dajcie się”</hi>, to zachęcamy go, aby się nie poddawał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Waldek, nie daj się! — krzyknąłem, widząc, że zwalnia.</quote>
       <quote>Płaczesz?! Co ty! Nie daj się! Nie możesz się załamywać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="47">
      <def>Mówimy potocznie <hi rend="bold">„ja</hi> ci <hi rend="bold">dam”</hi>, <hi rend="bold">„ja</hi> mu <hi rend="bold">dam”</hi> itp., gdy grozimy komuś lub zabraniamy mu czegoś, czasem żartobliwie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ja wam dam, łobuzy!</quote>
       <quote>Idzie z kolegami na piwo! Ja mu dam piwo!</quote>
       <quote>Już ja wam dam ze spadochronem skakać! W domu na krześle siedzieć, a nie latać ze spadochronem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="dac.3">
     <def>przypuścić</def>
     <sense n="37">
      <def>Wyrażeniem <hi rend="bold">dajmy na to</hi> możemy poprzedzić fragment naszej wypowiedzi, którego chcemy użyć przykładowo, nie dbając o to, czy jest zgodny z rzeczywistością. ; wprowadzić zdanie podrzędne, w którym wyrażamy swoje przypuszczenie lub założenie. ; Używane jako wykrzyknik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy robotnik wraca po nocnej pracy w fabryce, dajmy na to, o ósmej godzinie, to nie ma siły zajmować się dziećmi.</quote>
       <quote>Dajmy na to, że to był próbny alarm.</quote>
       <quote>Nie mam przed tobą żadnych tajemnic — mruknął Leszek. — Dajmy na to — odrzekła podejrzliwie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="izba">
    <form>
     <orth>izba</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="izba.1">
     <def>pomieszczenie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Izba</hi> to dawniej pomieszczenie mieszkalne w wiejskiej chacie lub w dworku szlacheckim. . Używane w złożeniach. ; jakiekolwiek pomieszczenie mieszkalne. Słowo używane głównie w języku książkowym i urzędowym. . Używane w złożeniach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kobieta krząta się po izbie.</quote>
       <quote>izba czeladna</quote>
       <quote>duża, czteroizbowa chata</quote>
       <quote>Nad rzeką stało parę drewnianych chałup z jedną czy dwiema izdebkami.</quote>
       <quote>Zajmowany przez tę rodzinę lokal mieszkalny składa się z pięciu izb.</quote>
       <quote>W dwuizbowym mieszkaniu było cicho i trochę ciemnawo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Izbą</hi> nazywamy niektóre pomieszczenia dla osób chorych lub wymagających opieki medycznej, zwłaszcza w szpitalu. <hi rend="bold">Izba przyjęć</hi> to pomieszczenie w szpitalu, w którym dokonuje się formalności związanych z przyjęciem pacjenta.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>We wsi nie ma szpitala, tylko izba porodowa.</quote>
       <quote>izba chorych</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Izba pamięci</hi> to niewielkie pomieszczenie, w którym przechowuje się i udostępnia zwiedzającym pamiątki związane z jakimiś wydarzeniami lub ludźmi, o których nie powinniśmy zapomnieć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>nowo otwarta izba pamięci narodowej</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Izba wytrzeźwień</hi> to miejsce, w którym zatrzymuje się do wytrzeźwienia osoby pijane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie mógł sobie przypomnieć, jak trafił do izby wytrzeźwień.</quote>
       <quote>Policjanci zawieźli go na izbę wytrzeźwień.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Słowo <hi rend="bold">izba</hi> występuje w nazwach niektórych instytucji samorządowych, które bronią interesów jakiejś grupy zawodowej i zajmują się istotnymi dla niej sprawami. ; niektórych wyższych urzędów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kilka lat temu powołano izby lekarskie.</quote>
       <quote>izby aptekarskie</quote>
       <quote>Izba Rzemieślnicza.</quote>
       <quote>Najwyższa Izba Kontroli</quote>
       <quote>izby skarbowe</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="izba.2">
     <def>część parlamentu</def>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Izba</hi> parlamentu to jedna z dwóch części, na jakie dzieli się parlament w niektórych krajach. . Używane w złożeniach. <hi rend="bold">Izba niższa</hi> parlamentu to sejm lub jego odpowiednik podejmujący uchwały i uchwalający ustawy. <hi rend="bold">Izba wyższa</hi> parlamentu to senat lub jego odpowiednik zatwierdzający to, co uchwaliła izba niższa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sejm uchwalił ordynacje wyborcze do obu izb parlamentu.</quote>
       <quote>Izba zdecydowała ostatecznie, jak będą przebiegać prace nad ustawą zasadniczą.</quote>
       <quote>dwuizbowy parlament</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="uwaga">
    <form>
     <orth>uwaga</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="uwaga.1">
     <def>skupienie myśli lub zainteresowań na czymś</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Uwaga</hi> to skupienie myśli lub zainteresowań na czymś, np. na jakiejś rzeczy, zdarzeniu lub osobie. ; Także myśli i zainteresowania skupione na czymś. ; Także zdolność do takiego skupienia się na czymś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cesarz z uwagą słuchał słów oficera.</quote>
       <quote>Książka zasługuje na większą uwagę.</quote>
       <quote>Od lat nie wydarzyło się tu nic godnego uwagi.</quote>
       <quote>Wyspy od lat znajdują się w centrum uwagi archeologów.</quote>
       <quote>Dziewczyna całkowicie zaprzątnęła ich uwagę.</quote>
       <quote>Należało czym prędzej odwrócić uwagę wroga w inną stronę.</quote>
       <quote>Po dużych dawkach występują zaburzenia pamięci, uwagi, wydłuża się czas reakcji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">uszło</hi> naszej <hi rend="bold">uwagi</hi>, rzadziej naszej <hi rend="bold">uwadze</hi>, albo jeśli coś <hi rend="bold">umknęło</hi> naszej <hi rend="bold">uwadze</hi>, to nie zauważyliśmy tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Uszedł jego uwagi moment, kiedy wróciła.</quote>
       <quote>Nic nie mogło ujść jego uwadze.</quote>
       <quote>Tamte szczegóły jakoś umknęły pańskiej uwadze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">mamy</hi> coś <hi rend="bold">na uwadze</hi> lub <hi rend="bold">bierzemy</hi> coś <hi rend="bold">pod uwagę</hi>, to uwzględniamy to w naszych decyzjach, ocenach lub naszym postępowaniu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oceniając jego postępowanie, musimy mieć na uwadze jego trudne dzieciństwo.</quote>
       <quote>Weź pod uwagę to, że w sezonie trudno będzie o miejsce w hotelu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">zwrócić uwagę</hi>. Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy uwagę</hi> na jakąś osobę lub rzecz, to zauważyliśmy ją lub zaczęliśmy się nią interesować. ; Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">zwróciła</hi> naszą <hi rend="bold">uwagę</hi> czymś, np. wyglądem lub zachowaniem, to z tego powodu zainteresowaliśmy się nią. ; Jeśli <hi rend="bold">zwracamy</hi> komuś <hi rend="bold">uwagę</hi> na jakąś rzecz, okoliczność lub osobę, to chcemy, aby się nią zainteresował. ; Jeśli prosimy kogoś, aby <hi rend="bold">zwrócił uwagę</hi> na jakąś osobę lub rzecz, to chcemy, aby jej przypilnował. ; Jeśli <hi rend="bold">zwracamy</hi> komuś <hi rend="bold">uwagę</hi>, że postępuje niewłaściwie lub że powinien postępować inaczej, to go upominamy. ; Wyrażenia <hi rend="bold">„zwracam uwagę</hi>, że… <hi rend="bold">”</hi> używamy oficjalnie, aby zainteresować kogoś tym, co chcemy powiedzieć lub pokazać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Strażnik nie zwrócił uwagi na wchodzących.</quote>
       <quote>Zwróćcie, państwo, uwagę na symbolikę tego obrazu.</quote>
       <quote>Portier zwrócił uwagę, że drzwi do kartoteki są nie domknięte.</quote>
       <quote>Zwróciła moją uwagę dziwacznym przebraniem.</quote>
       <quote>Już w szkole Chopin zwrócił uwagę pedagogów niezwykłym talentem muzycznym.</quote>
       <quote>Przypadkiem zwrócił na siebie uwagę francuskiego wywiadu.</quote>
       <quote>Uroda matki zwracała powszechną uwagę.</quote>
       <quote>Zwróciła mi uwagę na delikatność mojej sytuacji.</quote>
       <quote>Usiłował jeszcze zwrócić na siebie jej uwagę, ale na próżno.</quote>
       <quote>Mogłabyś zwrócić uwagę na moje dzieci? Zaraz wracam.</quote>
       <quote>Pozwalam sobie zwrócić ci uwagę, że na ten temat mogłabyś więcej powiedzieć.</quote>
       <quote>Zwróć im uwagę, żeby gasili światło.</quote>
       <quote>Prosimy o ciszę! — zwróciła nam uwagę jakaś kobieta.</quote>
       <quote>Zwracam uwagę, że od dwóch stuleci cała prawdziwa literatura powstała z dala od Polski.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy lub piszemy gdzieś <hi rend="bold">„uwaga”</hi>, aby ostrzec kogoś przed niebezpieczeństwem. ; sprawić, aby ktoś zaczął słuchać uważnie tego, co mówimy, lub czytać uważnie to, co napisaliśmy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Uwaga! Zły pies.</quote>
       <quote>Uwaga na wraki, kamienie i mielizny.</quote>
       <quote>Uwaga, dzieci, zaczynamy.</quote>
       <quote>Uwaga! Wielka wyprzedaż.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">z uwagi</hi> na coś innego lub na jakąś osobę, to uwzględniamy je w naszym postępowaniu lub formułowaniu naszych opinii. Wyrażenie książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nazywaliśmy tankowce jamnikami z uwagi na ich podłużny kształt.</quote>
       <quote>Z uwagi na społeczną szkodliwość czynu wnoszę o surowy wymiar kary.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="uwaga.2">
     <def>spostrzeżenia lub komentarze, krytyka</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Uwagi</hi> to spostrzeżenia lub komentarze na jakiś temat zawarte w czyjejś wypowiedzi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przy stole goście ograniczyli się do zdawkowej wymiany uwag na temat miasta.</quote>
       <quote>Przekazał mi swoje uwagi o naszej pracy.</quote>
       <quote>Mam kilka uwag do referatu pana doktora Chodźki.</quote>
       <quote>Chciałbym się podzielić kilkoma uwagami.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Uwaga</hi> to krytyka czyjegoś zachowania, postępowania lub czyjejś pracy. ; nagana wpisana do dzienniczka ucznia lub do dziennika klasowego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie znoszę, jak mi robi uwagi.</quote>
       <quote>Puścił uwagę mimo uszu.</quote>
       <quote>Pani natychmiast wpisała mu uwagę do dzienniczka.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="program">
    <form>
     <orth>program</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="program.1">
     <def>plan działania; ciąg działań przewidziany do wykonania; zbiór założeń</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> jakichś działań lub czynności to ich ciąg, przewidziany do wykonania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Program wycieczki był interesujący, choć nieco przeładowany.</quote>
       <quote>Prace przebiegały zgodnie z programem.</quote>
       <quote>realizacja programu reform</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> grupy artystycznej, partii politycznej lub innej organizacji to zbiór jej założeń i jej główne cele.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>dwa skrajnie przeciwstawne programy poetyckie</quote>
       <quote>program polityczny partii.</quote>
       <quote>Tezy te sformułował we wczesnym artykule programowym.</quote>
       <quote>referat programowy.</quote>
       <quote>Manifest poetycki programowo odwoływał się do tradycji.</quote>
       <quote>bliski nam programowo związek „Solidarność” .</quote>
       <quote>Widz odbiera tę programowość spektaklu jako coś oczywistego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> teatru, opery, cyrku itp. to ich repertuar. ; Także opis tego repertuaru wydrukowany w postaci broszury, ulotki, w gazecie itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mieliśmy w programie „Zemstę” Fredry.</quote>
       <quote>Jaki jest program teatru na nowy sezon?</quote>
       <quote>Ostatnio zepsuł się trochę program telewizyjny.</quote>
       <quote>W kasach można też kupić program festiwalu.</quote>
       <quote>W sobotnim wydaniu jest program telewizyjny na cały tydzień.</quote>
       <quote>Opera wydaje ciekawie redagowane broszury programowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> spektaklu, koncertu, czyjegoś występu itp. to składający się na niego szereg elementów, które następują po sobie w określonej kolejności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Program szedł bez tresury lwów.</quote>
       <quote>Kolejne numery programu przedzielano muzyką do tańca dla publiczności.</quote>
       <quote>Orkiestra kameralna wystąpi z nowym programem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> teatralny to broszura z informacjami o danym przedstawieniu, jego treści, aktorach grających w nim itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W antrakcie kupiłem program ze streszczeniem libretta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> nauczania to zakres wiedzy z jednego lub wszystkich przedmiotów wykładanych w szkole, na wyższej uczelni itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W dyskusjach nad nowym programem nauczania ścierały się dwie koncepcje pedagogiczne.</quote>
       <quote>program kursu</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="program.2">
     <def>zestaw audycji, audycja</def>
     <sense n="7">
      <def>Pierwszy, drugi itp. <hi rend="bold">program</hi> radia lub telewizji to zestaw audycji nadawanych przez określoną rozgłośnię radiową lub telewizję na stałej częstotliwości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Usłyszymy go jutro o 19:30 w programie I PR.</quote>
       <quote>Na pierwszym programie leciał serial, a na drugim kryminał.</quote>
       <quote>Lubię oglądać program lokalny.</quote>
       <quote>Ile programów odbiera ten telewizor.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> radiowy lub telewizyjny to audycja nadawana w radiu lub telewizji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Za mało jest w telewizji programów rozrywkowych.</quote>
       <quote>program publicystyczny</quote>
       <quote>ciekawy program o ludziach sztuki</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="program.3">
     <def>ciąg poleceń napisanych w formie zrozumiałej dla urządzenia, które je wykonuje</def>
     <sense n="9">
      <def><hi rend="bold">Program</hi> to ciąg poleceń napisanych w formie zrozumiałej dla urządzenia, które je wykonuje, zwykle dla komputera. ; Także cykl operacji wykonywanych przez takie urządzenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prosty program komputerowy może mieć kilka linijek.</quote>
       <quote>W trakcie wczytywania danych zawiesił się program.</quote>
       <quote>Zmywarki, w zależności od typu, mogą mieć od dwóch do ośmiu programów zmywających.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wazny">
    <form>
     <orth>ważny</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wazny.1">
     <def>istotny, zarozumiały, mający duże możliwości</def>
     <sense n="1">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">ważne</hi>, ma duże znaczenie lub duży wpływ na coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wątroba pełni bardzo ważną rolę w odtruwaniu organizmu.</quote>
       <quote>Mam teraz ważniejsze sprawy na głowie.</quote>
       <quote>Najważniejsze, że nikomu nic się nie stało.</quote>
       <quote>Ważne jest, by nauczyciel rozumiał się z klasą.</quote>
       <quote>Ważne, kim są, a nie, kim byli.</quote>
       <quote>Znalazłem ciekawą pracę i, co ważniejsze, poznałem wielu ciekawych ludzi.</quote>
       <quote>Jego nauka nic nie straciła na ważności.</quote>
       <quote>Młodzi z zapałem perorowali o konformizmie, o ważności problemów moralnych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Ktoś, kto jest <hi rend="bold">ważny</hi>, ma duże możliwości i wpływy, zwykle dzięki wysokiemu stanowisku lub swemu bogactwu. ; czuje się lepszy lub mądrzejszy od innych ze względu na swoje stanowisko, funkcję, umiejętności itp. Słowo używane z dezaprobatą. ; Także o wyglądzie lub zachowaniu takiej osoby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Uprzedziła nas, że przyprowadzi kogoś ważnego.</quote>
       <quote>ważna osobistość.</quote>
       <quote>Nikt nie podważał już ważności jego osoby.</quote>
       <quote>Była to młoda i przyjemna dziewczyna, chociaż nieco ważna z racji swego pielęgniarskiego czepka.</quote>
       <quote>Zrobił się wtedy strasznie ważny i przestał się nam kłaniać.</quote>
       <quote>Ze strasznie ważną miną oznajmiła nam, że znów nie podpisali rachunków.</quote>
       <quote>Poczuł wtedy swoją ważność, wszystkim fundował, miał gest.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wazny.2">
     <def>mający moc prawną, nadający się do użytku</def>
     <sense n="3">
      <def>Decyzja, dokument, umowa itp. są <hi rend="bold">ważne</hi>, jeśli mają moc prawną, np. aktualnie obowiązują.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli spowiadający się nie ma chrztu, rozgrzeszenie nie jest ważne.</quote>
       <quote>Wszystkie zobowiązania pracodawcy będą nadal ważne.</quote>
       <quote>Wybrany zostaje kandydat, który otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów.</quote>
       <quote>Ważność wizy wjazdowej kończy się następnego dnia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakieś produkty, np. leki, są <hi rend="bold">ważne</hi>, to nadają się do użytku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>leki ważne do końca roku</quote>
       <quote>data ważności jogurtu</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="grac">
    <form>
     <orth>grać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="grac.1">
     <def>brać udział w grze, rywalizować</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">gramy</hi> w jakąś grę, to bierzemy w niej udział. Jeśli <hi rend="bold">gramy</hi> mecz, partię szachów itp., to uczestniczymy w nich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dzisiaj nie mogę, o szóstej gram w tenisa.</quote>
       <quote>Dziadek gra w toto-lotka.</quote>
       <quote>Przez dziesięć minut graliśmy bez stopera.</quote>
       <quote>Najpierw grałem w ataku.</quote>
       <quote>W Białymstoku Mazowszanka miała grać cztery spotkania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jedna osoba lub drużyna <hi rend="bold">gra</hi> z drugą, to rywalizuje z nią w czasie gry. Mówimy też, że dwie osoby lub drużyny <hi rend="bold">grają</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Górnik Zabrze grał dziś ze Stalą Mielec.</quote>
       <quote>W 1972 r. Fischer i Spasski grali o mistrzostwo świata.</quote>
       <quote>Graliśmy w brydża: ja i Zosia przeciw chłopakom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">gra</hi> na giełdzie, to kupuje i sprzedaje papiery wartościowe notowanych na niej firm, aby osiągnąć zysk na różnicy ich kursów</def>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">gra</hi> jakąś grę sportową w określony sposób, jeśli gra w nią w taki sposób. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Próbowaliśmy grać hokej siłowy.</quote>
       <quote>Grają bardzo dobrą koszykówkę, naprawdę na wysokim poziomie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że ludzie <hi rend="bold">grają</hi> o coś, jeśli rywalizują ze sobą lub ponoszą jakieś ryzyko, aby to osiągnąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Należała do osób, które grają ostro, ale fair.</quote>
       <quote>Zrozum, on gra o wielką widownię.</quote>
       <quote>Niedopuszczalne jest, żeby rozwodzący się rodzice grali dzieckiem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Mówimy, że ktoś lub coś <hi rend="bold">gra</hi> na czyjejś wyobraźni, czyichś uczuciach, nastrojach itp., jeśli oddziałuje na nie i pobudza je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed wyborami gra się umiejętnie na uczuciach narodowych.</quote>
       <quote>Takie filmy grają na wyobraźni tłumów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="grac.2">
     <def>udawać,zachowywać się w pewien sposób; wystawiać na scenie</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli aktor <hi rend="bold">gra</hi> jakąś rolę w spektaklu lub w filmie, to odtwarza ją w nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Fernandel gra tam niezapomnianą postać proboszcza.</quote>
       <quote>role żeńskie, grane oczywiście przez chłopców</quote>
       <quote>Marzyłam, żeby zostać aktorką dramatyczną i grać w teatrze.</quote>
       <quote>Lubi pani grać u Zanussiego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli teatr <hi rend="bold">gra</hi> jakąś sztukę, to ją wystawia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Graliśmy wtedy „Sen nocy letniej”.</quote>
       <quote>Ilekroć gramy Szekspira, widownia jest pełna.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że jakiś film <hi rend="bold">grają</hi> w kinie, jeśli jest on tam wyświetlany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kupił gazetę, żeby sprawdzić, co grają w kinach.</quote>
       <quote>W „Kulturze” grano akurat jakiś western.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">gra</hi>, jeśli nie zachowuje się naturalnie, lecz udaje coś lub kogoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przestań grać przede mną rolę dobrej mamy.</quote>
       <quote>Nie graj wariata. Gdzie zarobiłeś tę forsę?</quote>
       <quote>Oboje graliśmy przed sobą komedię.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="grac.3">
     <def>działać, objawić się, dziać się</def>
     <sense n="16">
      <def><hi rend="bold">grać rolę</hi>. Jeśli jakieś czynniki <hi rend="bold">grają</hi> mniejszą lub większą <hi rend="bold">rolę</hi>, to są mniej lub bardziej istotne. ; Jeśli ktoś lub coś <hi rend="bold">gra</hi> gdzieś <hi rend="bold">rolę</hi> jakiejś osoby lub rzeczy, to ma taką funkcję jak ona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W takich sprawach największą rolę grają pieniądze.</quote>
       <quote>Motywy estetyczne grały tu rolę najzupełniej drugorzędną.</quote>
       <quote>Rok, pięć lat, to nie gra roli wobec całego życia.</quote>
       <quote>Przez szereg lat grał rolę klasowego ofermy.</quote>
       <quote>Popisy te grały rolę wyzwania.</quote>
       <quote>obszerny komentarz odautorski, grający też rolę posłowia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">gra</hi> na korzyść albo na niekorzyść jakiejś osoby lub rzeczy, jeśli jest dla niej korzystne albo niekorzystne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czas gra teraz na naszą korzyść.</quote>
       <quote>Pozostałości z czasów imperium grają obecnie na niekorzyść waluty brytyjskiej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Mówimy, że emocje, duma, ambicja itp. <hi rend="bold">grają</hi> w kimś, jeśli są silne i wpływają na jego działanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czekałem na nią przed domem. Krew we mnie grała.</quote>
       <quote>Silnie grała w nim ambicja.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Mówimy, że na czyjejś twarzy, w czyichś oczach lub w czyimś głosie <hi rend="bold">grają</hi> jakieś uczucia albo że twarz, oczy lub głos tej osoby <hi rend="bold">grają</hi> jakimiś uczuciami, jeśli widać je na jej twarzy, w jej oczach lub słychać je w jej głosie. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest wzruszony, jakieś ciepłe tony grają w jego głosie.</quote>
       <quote>Jej twarz grała tysiącem uczuć.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">wszystko gra</hi>, jeśli jesteśmy ogólnie zadowoleni z sytuacji. Mówimy, że <hi rend="bold">coś nie gra</hi>, jeśli coś w danej sytuacji nam się nie podoba. Wyrażenia potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Owszem, praca ciężka, ale interesująca, ogólnie: wszystko gra.</quote>
       <quote>Musimy porozmawiać szczerze. Przecież widzę, że coś nie gra.</quote>
       <quote>Dopiero kiedy przedsiębiorstwo zaczęło przynosić straty, wojewoda zorientował się, że coś tu nie gra.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Jeśli ktoś wie, <hi rend="bold">co jest grane</hi>, to wie, co się dzieje lub o co chodzi. Wyrażenie potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pora wyjaśnić, co jest grane.</quote>
       <quote>Co jest grane, mała.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="grac.4">
     <def>wytwarzać dźwięk</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">gra</hi> na jakimś instrumencie, to wydobywa z niego dźwięk. Jeśli ktoś <hi rend="bold">gra</hi> jakiś utwór, np. na gitarze, to wykonuje go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W wojsku grałem na werblu.</quote>
       <quote>Na górze ktoś grał nokturn cis-moll.</quote>
       <quote>Często gracie Bacha.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">gramy</hi> jakiś utwór muzyczny, to odtwarzamy go z taśmy lub płyty. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>„Autobiografię” grałam tak długo, aż zdarłam taśmę magnetofonową.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli muzyka <hi rend="bold">gra</hi>, to rozbrzmiewają jej dźwięki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zaczyna się film. Widzimy piękny pejzaż, w tle cicho gra muzyka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli coś, np. radio lub jakiś instrument, <hi rend="bold">gra</hi>, to wytwarza dźwięki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedyś radio grało na okrągło, teraz wypada, żeby w domu grał telewizor.</quote>
       <quote>W salonie grała stara pozytywka.</quote>
       <quote>Konstruował grające zegary.</quote>
       <quote>Świerszcze przestały grać, wokół wszystko ucichło.</quote>
       <quote>ton wiatru grającego w telegraficznych drutach</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Mówimy, że komuś w płucach lub w piersiach <hi rend="bold">gra</hi>, jeśli osoba ta ma świszczący oddech.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gnała ile sił, a teraz dyszała głośno, aż jej w płucach grało.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="akcja">
    <form>
     <orth>akcja</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="akcja.1">
     <def>działanie zmierzające do osiągnięcia jakiegoś celu</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Akcja</hi> to zorganizowane działanie zmierzające do osiągnięcia jakiegoś celu. ; działanie bojowe. ; atak w rozgrywkach sportowych. ; ciąg zdarzeń następujących po sobie, przedstawionych w utworze literackim lub filmowym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przeprowadzono akcję przesiedlania mieszkańców z terenów dotkniętych powodzią.</quote>
       <quote>Młodzież przystąpiła do akcji protestacyjnej, wymierzonej w budowę elektrowni.</quote>
       <quote>akcja ratownicza w kopalni</quote>
       <quote>Trwa akcja żniwna.</quote>
       <quote>Brał udział w niebezpiecznych akcjach przeciwko Niemcom.</quote>
       <quote>akcja wojsk ONZ</quote>
       <quote>akcja dywersyjna</quote>
       <quote>Do akcji wkroczyły czołgi.</quote>
       <quote>Obie drużyny rozegrały bardzo dobre spotkanie, obfitujące w akcje podbramkowe.</quote>
       <quote>indywidualna akcja Marokańczyka, zakończona bramką.</quote>
       <quote>Akcja noweli rozgrywa się w ciągu jednej nocy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="akcja.2">
     <def>dokument</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Akcje</hi> przedsiębiorstwa to dokumenty stwierdzające udział ich właścicieli w jego kapitale i prawo uczestniczenia w jego dochodach. Kupowanie akcji jest formą inwestycji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystkie oszczędności ulokowała w akcjach znanego browaru.</quote>
       <quote>Oprócz sprzedaży starych akcji bank emituje także nowe.</quote>
       <quote>Akcje kopalni zwyżkują.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że czyjeś <hi rend="bold">akcje</hi> idą w górę, jeśli osoba ta staje się bardziej ceniona lub wpływowa. Mówimy, że czyjeś <hi rend="bold">akcje</hi> spadają, jeśli popularność lub pozycja tej osoby słabnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po ostatnim filmie znów idą w górę akcje aktora.</quote>
       <quote>Ostrzeżony przez przyjaciół, że jego polityczne akcje spadają, Danton powrócił do Paryża.</quote>
       <quote>Usiłuje nawet być sprytny, wie, że jego akcje w rodzinie nie stoją wysoko.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zasada">
    <form>
     <orth>zasada</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zasada.1">
     <def>reguła, wzorzec</def>
     <sense n="1">
      <def>Określona <hi rend="bold">zasada</hi> to wskazanie, którym ludzie kierują się w jakiejś sytuacji lub sferze życia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W teatrze antycznympanowała zasada jedności czasu, miejsca i akcji.</quote>
       <quote>Miałam też zasadę, że nikogo ze sobą nie przyprowadzałam.</quote>
       <quote>Stara zasada, żeby nie używać kremu nawilżającego zimą, jest już nieaktualna.</quote>
       <quote>akceptacja głoszonej przezeń zasady o nienaruszalności granicy ryskiej</quote>
       <quote>Ciągle obowiązuje hipokratesowa zasada: „Przede wszystkim nie szkodzić”.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Zasada</hi> działania lub konstrukcji czegoś to sposób, w jaki to działa lub jest skonstruowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zasada działania turbiny jest prosta.</quote>
       <quote>Symetria nie jest zasadą organizacji świata.</quote>
       <quote>elementy połączone na zasadzie kontrastu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Zasady</hi> jakiegoś postępowania to pewne jego elementy ustalone przez kogoś albo przyjęte na mocy prawa lub zwyczaju, określające, jak postępować wolno, a jak nie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W futbolu amerykańskim obowiązują całkiem inne zasady gry.</quote>
       <quote>Zasady przyznawania zasiłku ustala zakład pracy.</quote>
       <quote>Nieprzestrzeganie zasad ortograficznych jest nagminne.</quote>
       <quote>Tak jak każda praca, także sprzątanie rządzi się pewnymi zasadami.</quote>
       <quote>Naszym czytelnikom proponujemy prenumeratę na dotychczasowych zasadach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Czyjeś <hi rend="bold">zasady</hi> to wzorzec postępowania akceptowany przez tę osobę i przez ludzi z jej środowiska.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Są zawsze wierni swoim zasadom.</quote>
       <quote>niemiecka rodzina z zasadami</quote>
       <quote>Wpajano nam zasady: pracowitość, obowiązkowość, sumienność.</quote>
       <quote>On nie ma żadnych zasad.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakieś działanie, fakt lub proces jest <hi rend="bold">zasadą</hi>, to ma miejsce prawie zawsze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zasadą jest, że codziennie o piątej piję herbatę.</quote>
       <quote>Druga jego powieść przeczy zasadzie, że następny po udanym debiucie utwór bywa zwykle słaby.</quote>
       <quote>odstępstwo od zasady</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Zasada</hi> to formuła, zwłaszcza stworzona przez naukowców, wyjaśniająca zjawiska zachodzące w otaczającym nas świecie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>zasada zachowania energii</quote>
       <quote>Działa tu zasada naczyń połączonych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś robi coś <hi rend="bold">dla zasady</hi>, to robi to, gdyż uważa, że należy to robić, mimo iż w danej sytuacji nie ma ku temu specjalnych powodów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Złoszczę się trochę dla zasady.</quote>
       <quote>ta nasza stała negacja, krytykowanie wszystkiego raczej dla zasady, niż z rzeczywistego powodu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">z zasady</hi>. Jeśli robimy coś <hi rend="bold">z zasady</hi>, to robimy to dlatego, że uważamy to za słuszne. ; Wyrażenia <hi rend="bold">z zasady</hi> używamy, aby zaznaczyć, że to, o czym mówimy, jest prawdziwe w większości przypadków, ale nie we wszystkich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W kieszeniach spodni z zasady nie trzymało się niczego, nawet rąk.</quote>
       <quote>Z zasady nie lubię wywnętrzania się na tematy osobiste.</quote>
       <quote>Przepowiednie wróżek z zasady się nie sprawdzały.</quote>
       <quote>W gotyku, interpretowanym z zasady symbolicznie, widziano architektoniczny wyraz „ducha epoki”.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def><hi rend="bold">w zasadzie</hi>. Jeśli coś jest <hi rend="bold">w zasadzie</hi> prawdziwe, to jest prawdziwe w większości przypadków, choć zdarzają się wyjątki. ; Wyrażenia <hi rend="bold">w zasadzie</hi> używamy, aby podkreślić, że jakiś stan rzeczy ma miejsce, mimo że można by sądzić inaczej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W zasadzie władze alianckie nie pozwalały nam na opuszczanie obozu bez przepustki.</quote>
       <quote>W pierwszych tygodniach nauki dzieci w zasadzie piszą ołówkiem.</quote>
       <quote>W zasadzie jest fizykiem, chociaż studiował matematykę.</quote>
       <quote>W zasadzie masz rację, ale nie jestem do końca przekonany.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zasada.2">
     <def>substancja o właściwościach przeciwnych do kwasów</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Zasady</hi> to substancje o właściwościach przeciwnych do kwasów, w reakcjach z nimi tworzące sole. Termin chemiczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>zasada sodowa</quote>
       <quote>odczyn zasadowy roztworu</quote>
       <quote>gleba lekko zasadowa</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dzialanie">
    <form>
     <orth>działanie</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dzialanie.1">
     <def>operacja przeprowadzana na liczbach</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Działanie</hi> to operacja przeprowadzana na liczbach, np. dodawanie lub mnożenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wykonuje w pamięci skomplikowane działania arytmetyczne.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dzialanie.2">
     <def>czynność</def>
     <sense n="3">
      <def>Czyjeś <hi rend="bold">działania</hi> to wszystko, co ta osoba robi w jakimś celu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podejmuję chaotyczne działania, które nie mogą przynieść żadnych rezultatów.</quote>
       <quote>Na krótko przerwano działania zbrojne.</quote>
       <quote>dywersyjne działania partyzantów na tyłach wroga</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Działanie</hi> to rzeczownik od „działać”.</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="uwazac">
    <form>
     <orth>uważać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="uwazac.1">
     <def>być ostrożnym, pilnować, mieć skupioną uwagę</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">uważamy</hi> na jakąś osobę, rzecz lub sytuację, to jesteśmy ostrożni wobec niej, gdyż sądzimy, że może nam czymś grozić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trzeba uważać, bo nasyp jest bardzo stromy.</quote>
       <quote>Uważaj na niego, to szpicel.</quote>
       <quote>Musisz bardziej uważać na błędy ortograficzne.</quote>
       <quote>Tylko uważaj, żebyś się nie skaleczyła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">uważamy</hi> na jakąś osobę lub rzecz, to staramy się, aby nie stało się jej nic złego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed wyjazdem poprosili znajomą, by uważała na ich mieszkanie.</quote>
       <quote>Przy pożegnaniu mówili mi, abym na siebie uważała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">uważamy</hi>, to mamy uwagę skupioną na tym, co się dzieje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na lekcjach nie uważa, a potem nie wie, o czym była mowa.</quote>
       <quote>Gdybyś uważał, to byś nie wjechał w taką dziurę.</quote>
       <quote>Lepiej uważać, co się mówi przy ludziach.</quote>
       <quote>Uważaj, schody.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Słowa <hi rend="bold">uważać</hi> używamy jako pogróżki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ty, mały, uważaj. Bo ci stary z tyłka zrobi befsztyk tatarski.</quote>
       <quote>Uważaj — ostrzegła. — Już wiesz, że znam dżudo.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="uwazac.2">
     <def>sądzić, uznawać za słuszne; myśleć, że coś jest prawdą</def>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">uważamy</hi>, że coś jest prawdą, to myślimy, że jest.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Blisko połowa ankietowanych uważa, że poziom życia w ciągu ubiegłego roku podniósł się.</quote>
       <quote>Przyjęło się uważać, że dla ewangelików Wielki Piątek jest największym świętem.</quote>
       <quote>Jest to, jak się uważa, autoportret artysty.</quote>
       <quote>Kiedyś uważałem inaczej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">uważamy</hi> jakąś osobę lub rzecz za inną lub za mającą jakieś cechy, to tak ją oceniamy i traktujemy. ; Gdy jedno z dopełnień zawiera przymiotnik, to jego liczba i rodzaj muszą być zgodne z drugim dopełnieniem, wyrażonym rzeczownikiem lub zaimkiem rzeczownym. ; Użycie zwrotne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Uważałem ich za przyjaciół, ale zawiodłem się.</quote>
       <quote>Dziewięć na dziesięć kobiet uważa posiadanie dziecka za konieczny warunek szczęścia.</quote>
       <quote>Uważam to za swój obowiązek.</quote>
       <quote>Matka uważała go za zdolnego i bardzo żałowała, że przestał brać lekcje muzyki.</quote>
       <quote>Chcę zacząć od spraw, które uważam za najważniejsze.</quote>
       <quote>Nie uważam się za pisarza, już raczej za publicystę.</quote>
       <quote>Zawsze uważała się za lepszą od innych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Wyrażeń <hi rend="bold">jak uważasz</hi>, <hi rend="bold">jak pan uważa</hi> itp. używamy, gdy godzimy się, aby ktoś robił to, co uważa za słuszne, mimo że naszym zdaniem powinien robić coś innego. ; Używane jako wykrzyknik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rób, jak uważasz, ale więcej się mnie nie pytaj o zdanie.</quote>
       <quote>Nie chce mi się spać. — Jak pan uważa. Mnie się zdaje, że przed taką drogą lepiej się przespać.</quote>
       <quote>Pijany nie jestem, noc jest piękna, to lepiej pójdę. — No, jak uważasz.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="mina">
    <form>
     <orth>mina</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="mina.1">
     <def>wyraz twarzy</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli mamy jakąś <hi rend="bold">minę</hi>, to mamy taki wyraz twarzy, odzwierciedlający nasze chwilowe emocje, myśli itp. lub odwrotnie — mający je ukryć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Musiał chyba zrobić bardzo głupią minę, bo dyrektor uważał za stosowne pocieszyć go.</quote>
       <quote>Przybieram urażoną minę i wzruszam ramionami.</quote>
       <quote>Z miną pierwszej naiwniaczki nie jest pani do twarzy.</quote>
       <quote>Nadrabiał miną, ale nie czuł się zbyt pewnie.</quote>
       <quote>Zawsze miała taką niewinną minkę, jakby niczego się nie domyślała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli komuś <hi rend="bold">zrzedła mina</hi>, to jego pewność siebie i dobry humor zniknęły pod wpływem rozczarowania, złych wiadomości itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chłopcom miny zrzedły, wszyscy przecież żyli nadzieją jakiegoś zbrojnego zrywu.</quote>
       <quote>Władkowi rzednie mina, całe podniecenie opada.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">robi dobrą minę do złej gry</hi>, to udaje zadowolenie w okolicznościach, które tego nie uzasadniają.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Poziom audycji był mierny, ale postanowiłem robić dobrą minę do złej gry.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="mina.2">
     <def>materiał wybuchowy</def>
     <sense n="1">
      <def>materiał wybuchowy z urządzeniem zapalającym umieszczony w dość dużym pojemniku, tak aby był niewidoczny, np. pod ziemią lub pod wodą. Mina wybucha, gdy dotknie jej okręt, czołg, człowiek itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>mina przeciwpancerna</quote>
       <quote>Statek wpadł na minę w pobliżu portu.</quote>
       <quote>Tylko on wie, ile min postawiono na tym terenie.</quote>
       <quote>Żeby się tam dostać, musieli przejść przez pole minowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>pocisk artyleryjski o cienkiej łusce wyrzucany przez miotacze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>miotacz min</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="okres">
    <form>
     <orth>okres</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="okres.1">
     <def>odcinek czasu; czas trwania czegoś</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Okres</hi> to czas trwania czegoś. <hi rend="bold">Okres czasu</hi> to pewien odcinek czasu. Wyrażenie czasem oceniane jako niepoprawne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Omówiono problemy wychowawcze typowe dla okresu dojrzewania.</quote>
       <quote>Teraz nic nie załatwisz, bo zaczął się okres urlopowy.</quote>
       <quote>Zatrzymali go na okres 24 godzin.</quote>
       <quote>Przewidziany zwyczajowo okres żałoby minął.</quote>
       <quote>Powtarzało się to cyklicznie w tych samych okresach czasu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Okres</hi> w historii państwa, literatury, sztuki itp., a także w dziejach Ziemi, to wyodrębniony etap w ich rozwoju.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>okres wojen napoleońskich</quote>
       <quote>Książka przedstawia teatry polskie okresu międzywojennego.</quote>
       <quote>okres romantyzmu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Okres</hi>, podczas którego zachodzi jakiś proces cykliczny, to czas, po upływie którego proces ten rozpoczyna się od nowa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Okres obrotu Wenus liczony względem Ziemi wynosi 146 dni.</quote>
       <quote>okres drgań</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Okres</hi> to zakończenie jednej z części, na jakie dzieli się rok szkolny. ; Także każda z tych części.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Co masz na okres z matematyki.</quote>
       <quote>Po drugim okresie wydawało się, że nie zda.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="okres.2">
     <def>menstruacja</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Okres</hi> to inaczej miesiączka.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy pani miała ostatnio okres.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="rynek">
    <form>
     <orth>rynek</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="rynek.1">
     <def>plac, targowisko</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Rynek</hi> to prostokątny plac w centrum dawniej budowanych miast, otoczony kamienicami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autobus zajechał na rynek.</quote>
       <quote>Weszłam na wieżę ratusza w rynku.</quote>
       <quote>zabytkowy Rynek Starego Miasta.</quote>
       <quote>Estradę ustawiono obok rynkowej studni.</quote>
       <quote>urocze miasto z malowniczym ryneczkiem okolonym podcieniami</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Rynek</hi> to inaczej targowisko.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kupowała na rynku świeże owoce i warzywa.</quote>
       <quote>plac rynkowy</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="rynek.2">
     <def>kupno i sprzedaż</def>
     <sense n="3">
      <def>Słowa <hi rend="bold">rynek</hi> używamy, mając na myśli ogół transakcji kupna i sprzedaży, które wpływają na wysokość cen towarów, wielkość ich produkcji i wielkość sprzedaży. ; dział gospodarki wytwarzający jakieś towary i handel zajmujący się ich sprzedażą. ; ogół ludzi kupujących jakieś towary lub korzystających z jakichś usług. ; kraj lub region o określonym zapotrzebowaniu na pewne towary, usługi, inwestycje itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z analiz rynku wynika, że wzrasta nasza wymiana handlowa z Rosją.</quote>
       <quote>Cen już nie ustala urzędnik, dyktuje je rynek.</quote>
       <quote>W handlu kwiatami od dawna istniał wolny rynek.</quote>
       <quote>gospodarka rynkowa</quote>
       <quote>Wzrosła cena rynkowa węgla.</quote>
       <quote>Ich działania zmierzają w kierunku zwiększenia wartości rynkowej przedsiębiorstw.</quote>
       <quote>Nastąpiło umocnienie światowego rynku węgla.</quote>
       <quote>rynek rolny</quote>
       <quote>W przeciągu roku załamały się wszystkie rynki, zarówno spożywcze jak i przemysłowe.</quote>
       <quote>Gazety te zawsze cieszyły się dużym popytem na rynku czytelniczym.</quote>
       <quote>Istnieje olbrzymi rynek na materiały budowlane.</quote>
       <quote>Połowa rynku należy teraz do nas.</quote>
       <quote>Połowa produkcji trafiła na rynek wschodni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakieś towary są <hi rend="bold">na rynku</hi>, wchodzą <hi rend="bold">na rynek</hi> itp., to można je kupić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na rynku znajdują się różne modele samochodów.</quote>
       <quote>Producent chce wprowadzić polskie wersje programów na nasz rynek.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś firma jest <hi rend="bold">na rynku</hi>, utrzymuje się <hi rend="bold">na rynku</hi> itp., to ma zamówienia u klientów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na rynku konkurują teraz dwie duże firmy, inni producenci się nie liczą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Czarny rynek</hi> to system nielegalnej sprzedaży jakichś towarów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Byli potentatem na czarnym rynku broni.</quote>
       <quote>W kraju dotkniętym wojną domową mafia opanowała czarny rynek żywnościowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Rynek pracy</hi> to obszar rozpatrywany z punktu widzenia miejsc pracy, jakie oferuje ludziom. ; Także ogół spraw, które dotyczą zatrudnienia na danym obszarze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miasta pozostają nadal atrakcyjnymi rynkami pracy.</quote>
       <quote>potrzeba tworzenia nowych rynków pracy</quote>
       <quote>niekorzystne warunki na rynku pracy (bezrobocie, niskie zarobki, brak perspektyw zawodowych)</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">Rynek producenta</hi> i <hi rend="bold">rynek konsumenta</hi> to, odpowiednio, ogół producentów jakichś towarów i ogół ich nabywców. Jeśli rynek w jakimś kraju jest <hi rend="bold">rynkiem konsumenta</hi>, to nabywcy mogą wybierać między różnymi towarami tego samego rodzaju pochodzącymi od różnych wytwórców, a ich ceny są stosunkowo niskie ze względu na istniejącą konkurencję. W przeciwnym razie mówimy, że rynek jest <hi rend="bold">rynkiem producenta</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na rynku producenta pojawili się nowi konkurenci, proponujący niskie ceny.</quote>
       <quote>Rynek książki w Polsce Ludowej był, tak jak i rynek innych towarów, rynkiem producenta, a nie nabywcy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="podstawa">
    <form>
     <orth>podstawa</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="podstawa.1">
     <def>fundament, dolna część</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Podstawa</hi> czegoś to rzecz, na której to stoi lub jest umocowane, np. fundament budowli lub cokół pomnika. ; dolna część tego lub miejsce, w którym to się zaczyna lub wspiera.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ciężki dźwig osadzono na solidnej podstawie betonowej, bo grzązł w lekkim gruncie.</quote>
       <quote>Pogoda była idealna, wysoka podstawa chmur, doskonałe warunki do lotu.</quote>
       <quote>głęboko ukryta podstawa górskiego masywu</quote>
       <quote>Spadł z rusztowania i doznał złamania podstawy czaszki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="podstawa.2">
     <def>zasadniczy element, początek</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Podstawa</hi> jakiegoś systemu, jakichś poglądów, działań itp. to główne ich założenia lub zasadnicze elementy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stworzył naukowe podstawy nowego kierunku.</quote>
       <quote>Sprawnie funkcjonujący system bankowy to podstawa gospodarki wolnorynkowej.</quote>
       <quote>Rolnictwo jest podstawą ich utrzymania.</quote>
       <quote>Nadzieja ta opiera się na wątłych podstawach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli coś stanowi <hi rend="bold">podstawę</hi> do jakichś działań, to mogą one od tego wyjść i dalej się rozwijać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Język esperanto stwarza doskonałe podstawy do nauki innych języków obcych.</quote>
       <quote>dane stanowiące podstawę do szacunkowych obliczeń</quote>
       <quote>Podstawą oskarżenia było pomówienie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli mamy <hi rend="bold">podstawy</hi> do jakiegoś działania lub myślenia, to mamy powody lub prawo do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miałem podstawy do obaw.</quote>
       <quote>To mi nie daje podstaw, aby zwolnić ją z pracy.</quote>
       <quote>Bywają małżonkowie chorobliwie zazdrośni, niezależnie od tego, czy współmałżonek stwarza ku temu podstawy, czy nie.</quote>
       <quote>O mnie mówią to samo, i nie bez podstaw.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">na podstawie</hi> jakichś informacji, dowodów, decyzji itp., to robiąc to, opieramy się na nich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Został uwięziony i skazany na podstawie fałszywego oskarżenia.</quote>
       <quote>Specjaliści określają pochodzenie pereł na podstawie połysku i barwy.</quote>
       <quote>Scenariusz powstał na podstawie powieści.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">od podstaw</hi>, to robimy to od samego początku lub od początku to zmieniając.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kościół ten wznoszony był od podstaw przez słynnego włoskiego architekta.</quote>
       <quote>Sami od podstaw tworzyliśmy biblioteki na tym zaniedbanym terenie.</quote>
       <quote>Rosja to zaraźliwy przykład kraju, który podjął przebudowę od podstaw.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy, że coś leży <hi rend="bold">u podstaw</hi> lub legło <hi rend="bold">u podstaw</hi> czegoś, np. jakiegoś działania albo systemu, jeśli jest lub stało się początkiem tego i umożliwiło temu dalszy rozwój. Wyrażenie książkowe. W tym samym znaczeniu mówimy, że coś <hi rend="bold">stoi u podstaw</hi> czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Twierdzi, że liberalizm legł u podstaw współczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego.</quote>
       <quote>założenia stojące u podstaw tego rozumowania</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">Podstawa</hi> jakichś obliczeń to liczba lub suma, od jakiej wychodzimy w tych obliczeniach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dochód pomniejszony o należne odliczenia stanowi podstawę opodatkowania.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wydawac">
    <form>
     <orth>wydawać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wydawac.1">
     <def>odnosić wrażenie</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wydaje się</hi> nam, że coś jest prawdą, to odnosimy wrażenie, że jest, choć nie jesteśmy pewni i możemy się mylić. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W nocy wydawało mi się, że ktoś płacze, ale to tylko wiatr wył.</quote>
       <quote>Nowy program telewizyjny, jak mi się wydaje, nie spodobał się publiczności.</quote>
       <quote>Wyszła chyba na obiad. Tak mi się wydaje.</quote>
       <quote>Wydaje się niedorzecznością, żeby premier prowadził inną politykę zagraniczną niż jego minister.</quote>
       <quote>Co taka smutna jesteś? — Wydaje ci się.</quote>
       <quote>Kradzież publicznych pieniędzy wydaje mu się najobrzydliwszym przestępstwem.</quote>
       <quote>Czekał cierpliwie, bo matka wydawała się już kończyć swoją przydługą mowę.</quote>
       <quote>Chłopak wydaje się nie rozumieć swojej sytuacji.</quote>
       <quote>Ceremoniał dworski wydawał się jej śmieszny.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wydawałoby się</hi> odnosimy do fragmentu naszej wypowiedzi, aby zaznaczyć, że nie odpowiada on prawdzie, choć wszystko wskazuje na to, że powinien jej odpowiadać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dochodziło do kłótni w sprawach, wydawałoby się, najbardziej oczywistych.</quote>
       <quote>Napisał rzecz, której — wydawałoby się — nie można przetłumaczyć na język teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wydawac.2">
     <def>zapłacić pieniędzmi</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wydaliśmy</hi> na coś pieniądze, to zapłaciliśmy nimi za to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wzięła premię i wydała ją w ciągu trzech dni na prezenty pod choinkę.</quote>
       <quote>Wszystko wydawali na bieżące potrzeby, nic nie mogli odłożyć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wydawac.3">
     <def>pojawić się</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakiś tekst został <hi rend="bold">wydany</hi> drukiem, to został wydrukowany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed wojną wydała swój debiutancki tomik wierszy.</quote>
       <quote>Książkę wydano w luksusowej szacie graficznej.</quote>
       <quote>wydawcy, którzy wydają beletrystykę</quote>
       <quote>Postanowiliśmy wydawać własną gazetkę.</quote>
       <quote>Miłosz nie był w Polsce wydawany do 1980 roku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> komuś jakieś polecenie, to kazał mu coś zrobić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiadomo, kto wydał rozkaz strzelania.</quote>
       <quote>Ja panu takiego polecenia nie wydawałem.</quote>
       <quote>Prokuratura wydała postanowienie o zamknięciu dochodzenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli osoba lub instytucja mająca władzę <hi rend="bold">wydała</hi> jakiś akt prawny, to ogłosiła go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W 1936 roku Prezydent Rzeczpospolitej wydał dekret o stworzeniu funduszu obrony narodowej.</quote>
       <quote>rozporządzenie wydane przez Radę Ministrów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> opinię, werdykt, wyrok itp., to sformułował je i przedstawił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na wniosek pracownika pracodawca zobowiązany jest wydać mu opinię.</quote>
       <quote>Sąd wydał wyrok skazujący.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli jakaś osoba, zwierzę lub rzecz <hi rend="bold">wydały</hi> jakiś dźwięk lub zapach, to wytworzyły go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy pojawiła się na estradzie w srebrnej sukni, widownia wydała okrzyk zachwytu.</quote>
       <quote>Pisklęta wydawały ciche piski.</quote>
       <quote>Ryby zaczęły się wnet smażyć, wydając miłą i obiecującą woń.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ziemia, roślina lub ziarno <hi rend="bold">wydały</hi> plon, to uzyskaliśmy go dzięki nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Żyzna ziemia wydawała obfite plony.</quote>
       <quote>Jabłonka jeszcze młoda, w tym roku nie wyda owocu.</quote>
       <quote>przypowieść o ziarnie, które musi obumrzeć, żeby wydać plon</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że jakaś społeczność, naród, rodzina itp. <hi rend="bold">wydały</hi> z siebie kogoś, jeśli urodził się on lub wychował w tej społeczności. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Naród żydowski wydał wielu wybitnych uczonych.</quote>
       <quote>Liceum krzemienieckie wydało tak wybitnych wychowanków, jak Malczewski i Słowacki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="wydawac.4">
     <def>dać, przekazać</def>
     <sense n="4">
      <def>Kiedy sprzedawca <hi rend="bold">wydaje</hi> resztę kupującemu, który płaci za towar lub usługę kwotą wyższą od ich ceny, to daje mu pieniądze stanowiące różnicę między tą kwotą a ceną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przepraszam, chyba zapomniała mi pani wydać resztę.</quote>
       <quote>Ekspedientka wydała mu pięć złotych reszty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydaje</hi> ludziom coś, co jest dla nich przeznaczone, to daje im to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obiady wydaje się od 13.00 do 15.00.</quote>
       <quote>Każdemu rekrutowi wydano z magazynu mundur.</quote>
       <quote>Prosił, aby wydano mu zaświadczenie na piśmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> obiad, kolację lub przyjęcie, to urządził je i zaprosił gości. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Premier wydał obiad na cześć dostojnego gościa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli kobieta <hi rend="bold">wydała się</hi> za jakiegoś mężczyznę, to wzięła z nim ślub. Słowo potoczne. Jeśli kobieta <hi rend="bold">wydała się za mąż</hi>, to poślubiła mężczyznę. Wyrażenie potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wydałaby się za niego, gdyby ojciec pozwolił.</quote>
       <quote>Nie chciałaś się za mnie wydać, bo byłem dla ciebie za stary.</quote>
       <quote>Chciałaby się wydać za mąż, najlepiej za młodego i bogatego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> jakąś osobę lub rzecz na śmierć, na pastwę losu itp., jeśli sprawił, że znalazła się ona w sytuacji zagrożenia śmiercią lub zniszczeniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wysyłając go samego w góry w zimie, wydawał go na pewną śmierć.</quote>
       <quote>łódź wydana na pastwę fal</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="wydawac.5">
     <def>wyjść na jaw, ujawnić</def>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli coś, co działo się w tajemnicy, <hi rend="bold">wydało się</hi>, to wszyscy się o tym dowiedzieli.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Magazynierzy podkradali drewno ponad dwa lata. Ale w końcu to się wydało.</quote>
       <quote>Prędzej czy później i tak się wyda, że skłamała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał się</hi> z czymś, to niechcący się do tego przyznał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wydał się ze swymi zamiarami.</quote>
       <quote>Żeby tylko nie wydał się jakimś nieopatrznym słowem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> jakąś osobę, to ujawnił dotyczące jej informacje, które były tajemnicą, komuś, kto może ją ukarać lub skrzywdzić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Siedząc w więzieniu, najbardziej cierpiał nad tym, że wydał go najbliższy przyjaciel.</quote>
       <quote>Ktoś ze wsi wydał uciekiniera policji.</quote>
       <quote>Nie wydasz mnie, prawda? — spytała drżącym głosem. — Nie powiesz nikomu, co widziałeś.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zaklad">
    <form>
     <orth>zakład</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zaklad.1">
     <def>przedsiębiorstwo, miejsce pracy, instytucja</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Zakład</hi> produkcyjny, usługowy itp. to przedsiębiorstwo lub dział przedsiębiorstwa, który coś produkuje lub świadczy jakieś usługi. ; W liczbie mnogiej używane też w nazwach przedsiębiorstw. <hi rend="bold">Zakład pracy</hi> to oficjalne określenie miejsca pracy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>zakład przemysłowy</quote>
       <quote>zakład szewski</quote>
       <quote>Znalazł w końcu pracę w zakładach przemysłu tytoniowego.</quote>
       <quote>Miejskie Zakłady Komunikacyjne.</quote>
       <quote>Zaliczał kolejno wszystkie szczeble zakładowej kariery.</quote>
       <quote>lekarz zakładowy</quote>
       <quote>zakładowy ośrodek wypoczynkowy.</quote>
       <quote>Pojawiły się różne małe zakładziki w piwnicach i suszarniach.</quote>
       <quote>Przez wiele lat pracowałam w jednym zakładzie pracy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Zakład</hi> specjalny, wychowawczy, zamknięty itp. to instytucja o charakterze wychowawczym lub leczniczym, ograniczająca wolność znajdujących się w niej osób. <hi rend="bold">Zakład karny</hi> to oficjalna nazwa więzienia. <hi rend="bold">zakład poprawczy</hi>: zob. poprawczy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzina oddała go na leczenie do zakładu zamkniętego.</quote>
       <quote>Resztę życia spędził w zakładzie dla psychicznie chorych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowo <hi rend="bold">zakład</hi> występuje w nazwach jednostek organizacyjnych niższego stopnia, wchodzących w skład wyższych uczelni.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kierował Zakładem Literatury Współczesnej na uniwersytecie w Amsterdamie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Zakład</hi> naukowy to dawna nazwa szkoły lub uczelni.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>uniwersytety i wyższe zakłady naukowe</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zaklad.2">
     <def>umowa</def>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Zakład</hi> o coś, np. o jakąś sumę, to umowa, którą zawieramy, gdy zakładamy się z jakąś osobą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli przegrasz zakład, będziesz musiał stawiać nam wszystkim.</quote>
       <quote>Emocjom sportowym towarzyszą grube zakłady.</quote>
       <quote>Zakład?! Dobra, a o co? — O milion.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trzymamy zakład</hi>, <hi rend="bold">stawiamy zakład</hi> lub <hi rend="bold">idziemy o zakład</hi> z kimś o coś, to jesteśmy gotowi założyć się o to z tą osobą lub faktycznie się z nią zakładamy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>A ja trzymam zakład o kolację dla całej paczki, że nie masz racji.</quote>
       <quote>Zabawa przeszła w zawody, stawiano zakłady o butelkę wina czy whisky, o karton papierosów.</quote>
       <quote>Idę o zakład, że stchórzysz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Zakłady</hi>, np. piłkarskie, to stawianie pewnej sumy pieniędzy na przewidywany wynik, np. meczu piłkarskiego. ; Także kupon, który trzeba wypełnić, by wziąć udział w tej grze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Najwyższa wygrana padła w ostatnich zakładach na ligę angielską.</quote>
       <quote>Robiła zakłady na wyścigach konnych.</quote>
       <quote>zakłady totalizatora sportowego</quote>
       <quote>Pośpiesznie wysłał zakłady.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="czlonek">
    <form>
     <orth>członek</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="czlonek.1">
     <def>ktoś, kto należy do danej organizacji</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Członek</hi> jakiejś organizacji lub grupy to ktoś, kto do niej należy. ; Także państwo, instytucja itp. należące do jakiejś organizacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ilu członków liczy wasze stowarzyszenie?</quote>
       <quote>Słodycze dostawali tylko najmłodsi członkowie rodziny.</quote>
       <quote>Takie zasady obowiązują wszystkich członków społeczeństwa.</quote>
       <quote>Czy Rosja nigdy nie będzie członkiem NATO?</quote>
       <quote>Uroczyście wręczono legitymacje naszym członkiniom.</quote>
       <quote>członkini Ligi Kobiet</quote>
       <quote>Znów podwyższono składki członkowskie.</quote>
       <quote>legitymacja członkowska</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="czlonek.2">
     <def>część ciała</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Członki</hi> to części naszego ciała, najczęściej ręce i nogi. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wreszcie rozprostował zdrętwiałe członki.</quote>
       <quote>Czuliśmy we wszystkich członkach błogie znużenie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="czlonek.3">
     <def>narząd płciowy</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Członek</hi> to męski narząd płciowy. Słowo raczej potoczne.</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="ziemia">
    <form>
     <orth>ziemia</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="ziemia.1">
     <def>obszar, kraj</def>
     <sense n="2">
      <def>Czyjaś <hi rend="bold">ziemia</hi> to obszar będący własnością tej osoby, wykorzystywany zwykle pod uprawę. ; kraj, w którym mieszka ta osoba. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przejęli ziemię po ojcu.</quote>
       <quote>ziemia chłopska</quote>
       <quote>Wolałby pracować u siebie, na własnej ziemi.</quote>
       <quote>Szaunisi podpisali układ pokojowy, oddając białym znaczną część swych ziem.</quote>
       <quote>Zbyt wiele mnie łączy z przeszłością tej ziemi, bym stąd wyemigrował.</quote>
       <quote>ziemia ojczysta</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jakaś <hi rend="bold">ziemia</hi>, np. polska lub gdańska, to obszar, zwykle zamieszkały, stanowiący całość geograficzną lub etnograficzną, dawniej też historyczną. ; Używane w nazwach geograficznych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po latach oderwania i germanizacji stare piastowskie ziemie powróciły do Macierzy.</quote>
       <quote>Na ziemi włoskiej powstał nasz hymn narodowy.</quote>
       <quote>Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską.</quote>
       <quote>Ziemia Królowej Zofii</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Ziemią obiecaną</hi> nazywamy miejsce, w którym bardzo byśmy chcieli być, gdyż wydaje nam się, że będziemy tam bardzo szczęśliwi i bogaci. (Według Biblii Ziemia Obiecana to ziemia, którą Bóg obiecał Abrahamowi i jego potomkom).</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ameryka była ziemią obiecaną dla tysięcy polskich nędzarzy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def><hi rend="bold">Ziemia Święta</hi> to Palestyna traktowana jako miejsce narodzin i życia Chrystusa, a także cel krucjat i pielgrzymek chrześcijańskich. ; Także o Mekce jako miejscu urodzenia Mahometa.</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="ziemia.2">
     <def>powierzchnia po której się poruszamy; warstwa piasku, gliny</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Ziemia</hi> to powierzchnia, po której poruszają się ludzie i zwierzęta. ; Także podłoga. ; warstwa gliny, piasku, skały itp. znajdująca się pod tą powierzchnią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Koła samolotu dotknęły ziemi.</quote>
       <quote>Rzucali worki na ziemię, w błoto.</quote>
       <quote>W nocy ziemia zatrzęsła się znowu.</quote>
       <quote>Trzech górników kontynuuje pod ziemią strajk głodowy.</quote>
       <quote>Nie miał piżamy, tylko koszulę do ziemi, w której wyglądał jak zjawa.</quote>
       <quote>Krzeseł nie było, więc usiedliśmy na ziemi przy piecu.</quote>
       <quote>Kopali tunele w ziemi.</quote>
       <quote>Wielkie bryły ziemi zagradzały drogę.</quote>
       <quote>Paprocie najlepiej rosną w próchniczej ziemi.</quote>
       <quote>Grudzień przyniósł mrozy, które skuły ziemię na kamień.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowo <hi rend="bold">ziemia</hi> jest używane w następujących wyrażeniach. Mówimy o kimś lekceważąco, że <hi rend="bold">jeszcze nie odrósł od ziemi</hi>, jeśli jest jeszcze bardzo młody. ; Mówimy, że coś lub ktoś <hi rend="bold">chyli się do ziemi</hi> lub <hi rend="bold">ku ziemi</hi>, jeśli w widoczny sposób się starzeje. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">wydobył spod ziemi</hi> rzecz trudno dostępną, a potocznie, że ją <hi rend="bold">wytrzasnął spod ziemi</hi>, jeśli zdobył ją szybko i sprawnie. ; Jeśli ktoś wyrósł, zjawił się itp. <hi rend="bold">jak spod ziemi</hi>, to pojawił się gdzieś nagle i niespodziewanie. ; Mówimy, że jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">zapadła się pod ziemię</hi>, jeśli nagle znikła i nie można jej odnaleźć. ; Jeśli ktoś chce <hi rend="bold">zapaść się pod ziemię (ze wstydu)</hi>, to jest mu bardzo wstyd z jakiegoś powodu i najchętniej gdzieś by się ukrył. ; Mówimy, że coś znikło <hi rend="bold">z powierzchni ziemi</hi>, aby podkreślić, że całkiem przestało istnieć. Mówimy, że jakieś gwałtowne zjawiska lub wydarzenia starły, zmiotły itp. coś <hi rend="bold">z powierzchni ziemi</hi>, jeśli zniszczyły to całkowicie. ; Jeśli ludzie <hi rend="bold">zrównali</hi> coś <hi rend="bold">z ziemią</hi>, to doszczętnie to zniszczyli lub zburzyli. ; Jeśli życzymy komuś, aby go <hi rend="bold">(święta) ziemia</hi> nie <hi rend="bold">nosiła</hi>, to życzymy mu źle, gdyż czujemy do niego gniew. ; Jeśli mówimy o kimś, że jest np. największym łotrem, jakiego <hi rend="bold">ziemia nosiła</hi>, to podkreślamy jego wyjątkowe cechy, częściej negatywne niż pozytywne. Ktoś lub coś <hi rend="bold">nie z tej ziemi</hi> to osoba lub rzecz niezwykła lub dziwaczna. Wyrażenie potoczne. ; Jeśli ktoś jest <hi rend="bold">brudny</hi> lub <hi rend="bold">czarny jak święta ziemia</hi>, to jest bardzo brudny. Wyrażenia potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeszcze od ziemi nie odrósł, a jaki przemądrzały!</quote>
       <quote>Malutka i blada, coraz bardziej chyliła się ku ziemi.</quote>
       <quote>Potrafił wytrzasnąć spod ziemi brakujące części zamienne.</quote>
       <quote>Jak spod ziemi wyrosła wokoło przybyszów chmara dzieci.</quote>
       <quote>Rozprawę musiano odroczyć, bo główny świadek oskarżenia zapadł się pod ziemię.</quote>
       <quote>Miał ochotę zapaść się pod ziemię, gdy posądzono go o kradzież.</quote>
       <quote>Niektóre gatunki znikły z powierzchni ziemi już przed wiekami.</quote>
       <quote>Huragan zmiótł z powierzchni ziemi kilka wiosek.</quote>
       <quote>Było miasto, byli ludzie i nagle wszystko zostało starte z powierzchni ziemi.</quote>
       <quote>Szpital został zrównany z ziemią podczas ostatniego powietrznego nalotu.</quote>
       <quote>Miasto było wielokrotnie równane z ziemią przez Arabów, Turków i Persów.</quote>
       <quote>Bo taką gangrenę tylko z dymem puścić, rozpalonym żelazem wypalić, żeby go święta ziemia nie nosiła.</quote>
       <quote>Że też tego łotra Chappelle jeszcze ziemia nosi.</quote>
       <quote>Był najdobrotliwszym i najsprawiedliwszym z kalifów, jakich kiedykolwiek nosiła ziemia arabska.</quote>
       <quote>Ma siłę nie z tej ziemi.</quote>
       <quote>Mówię ci, facet nie z tej ziemi.</quote>
       <quote>Plecie androny nie z tej ziemi.</quote>
       <quote>A ręce to miał czarne jak święta ziemia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Słowa <hi rend="bold">ziemia</hi> używamy w wyrażeniach, w których ma ono związek z czymś realnym, trwałym i bezpiecznym. Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">(twardo) chodzi</hi>, <hi rend="bold">stąpa</hi> itp. <hi rend="bold">po ziemi</hi> lub że <hi rend="bold">trzyma się ziemi</hi>, jeśli jest realistą i umie właściwie ocenić sytuację. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">spadł</hi>, <hi rend="bold">wrócił</hi> itp. <hi rend="bold">(z obłoków) na ziemię</hi> albo został <hi rend="bold">ściągnięty (z obłoków) na ziemię</hi>, jeśli przestał marzyć lub mieć złudzenia i zaczął realnie oceniać sytuację. ; Mówimy, że komuś <hi rend="bold">ziemia usuwa się spod nóg</hi> lub <hi rend="bold">spod stóp</hi>, jeśli sytuacja tej osoby staje się niepewna lub zagrożona. ; Mówimy, że komuś <hi rend="bold">ziemia pali się pod nogami</hi> lub <hi rend="bold">pod stopami</hi>, jeśli sytuacja tej osoby staje się niebezpieczna.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszyscy wiedzą, że chodzę po ziemi, nie jestem konfliktowa i mam poczucie humoru.</quote>
       <quote>Zejdźmy jednak z obłoków na ziemię.</quote>
       <quote>Mnie nie trzeba na ziemię ściągać, ja stoję na niej mocno.</quote>
       <quote>Mąż umarł i poczuła, że ziemia usuwa się jej spod nóg.</quote>
       <quote>Po czystkach w prokuraturze ziemia zaczęła mu się usuwać spod stóp.</quote>
       <quote>Uciekinierom z wojska ziemia pali się pod nogami.</quote>
       <quote>Walczył w Białostockiem, a jak tam mu się zaczęła ziemia palić pod stopami, to przeniósł się znowu w nasze strony.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Słowa <hi rend="bold">ziemia</hi> używamy też w wyrażeniach mających związek z czyjąś śmiercią. Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">spoczął w ziemi</hi>, jeśli umarł i został pochowany. Wyrażenie książkowe. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">poszedł do ziemi</hi>, jeśli umarł lub zginął. Wyrażenie potoczne. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">leży w ziemi</hi>, <hi rend="bold">gryzie ziemię</hi> lub <hi rend="bold">gnije w ziemi</hi>, jeśli nie żyje i został pogrzebany. Wyrażenia potoczne. ; Mówimy <hi rend="bold">„niech</hi> mu, jej, ci itp. <hi rend="bold">ziemia lekką będzie”</hi>, gdy żegnamy zmarłego w czasie pogrzebu lub gdy mówimy o zmarłym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od lat już spoczywa w ziemi.</quote>
       <quote>Pruł sto dwadzieścia, rozwalił samochód, sześć osób poszło do ziemi.</quote>
       <quote>Gdyby nie zioła, to ja bym dawno już ziemię gryzł.</quote>
       <quote>Rzucił pierwszą garść piasku: — Niech ci lekką będzie ta ziemia ukochana! — i skinął na chłopców.</quote>
       <quote>Nie była to dobra kobieta, niech jej ziemia lekką będzie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="ziemia.3">
     <def>planeta</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Ziemia</hi> to planeta, na której żyjemy. Słowo pisane też wielką literą, zwłaszcza w astronomii.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oceany pokrywają około 70% powierzchni ziemi.</quote>
       <quote>Zaprojektował obserwatorium do śledzenia lotu sztucznych satelitów Ziemi.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="prosty">
    <form>
     <orth>prosty</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="prosty.1">
     <def>niepowyginany, niewykrzywiony</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Proste</hi> linie, powierzchnie oraz rzeczy, które można do nich porównać, np. drogi, pręty lub ściany, to takie, które nie są powyginane i nie wykrzywiają się ani nie skręcają w żadną stronę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Droga staje się idealnie prosta.</quote>
       <quote>proste nogi</quote>
       <quote>prosta, strzelista topola</quote>
       <quote>Szliśmy cały czas prosto.</quote>
       <quote>Ławki trzeba było ustawić prosto.</quote>
       <quote>Zawsze trzymał się prosto jak żołnierz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Proste</hi> włosy to włosy nie układające się w loki ani fale.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Długie proste włosy spadają jej na kark.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>W geometrii linia <hi rend="bold">prosta</hi> to linia, która nie zakrzywia się i nie łamie.; Używane jako rzeczownik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na płaszczyźnie przez dwa dane punkty przechodzi dokładnie jedna prosta.</quote>
       <quote>prosta prostopadła</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def><hi rend="bold">Prosta</hi> to prosty odcinek drogi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawodnicy już wychodzą na prostą.</quote>
       <quote>Potknął się na ostatniej prostej i pogrzebał szanse na zwycięstwo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Mówimy, że jakaś osoba, instytucja lub organizacja <hi rend="bold">wyszła na prostą</hi>, jeśli pokonała jakieś trudności lub niepowodzenia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak praca nad twoją książką? Wychodzę na prostą.</quote>
       <quote>Przemysł włókienniczy wychodzi na prostą.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="prosty.2">
     <def>łatwy, nieskomplikowany, zwyczajny, nie wyróżniający się</def>
     <sense n="3">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">proste</hi>, ma wszystkie istotne cechy i składniki, które powinno mieć, lecz nic ponadto.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jedzenie na statku było raczej tradycyjne, proste i spartańskie.</quote>
       <quote>Ogłoszono krótki, prosty nekrolog.</quote>
       <quote>Szwedzi ubierają się prosto, sportowo i bezpretensjonalnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Prosty</hi> człowiek to ktoś zwyczajny i niczym się nie wyróżniający, czasem niewykształcony i nieobyty. ; Także o wyglądzie takiej osoby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prosty żołnierz pragnie widzieć bezpośrednie skutki swoich działań.</quote>
       <quote>Naturalnie, że się nie znam na muzyce, ja jestem prosta kobieta.</quote>
       <quote>Ludzie są tu cisi, mili i prości.</quote>
       <quote>naiwnie prosta chłopska twarz</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Proste</hi> czynności i zadania są łatwe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Większość z nich to proste gry logiczne i banalne układanki.</quote>
       <quote>Uczyła się najpierw najprostszego ściegu.</quote>
       <quote>Rozwiązanie jest bardzo proste, wręcz banalne.</quote>
       <quote>Wszystko przebiegło bardzo prosto.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">proste</hi>, jest jasne i zrozumiałe. <hi rend="bold">prosty jak drut</hi>: zob. drut.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Fabuła tej powieści jest prosta.</quote>
       <quote>prosta, bezpretensjonalna melodia</quote>
       <quote>Oparli się na najprostszych kryteriach.</quote>
       <quote>Powód jest prosty: nie znam się na tym.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Proste</hi> narzędzia, maszyny, metody i techniki są nieskomplikowane i łatwo ich użyć lub wykorzystać je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Młody chłopiec nakłada farby do tub prostym urządzeniem.</quote>
       <quote>Istnieje prosty sposób, aby się o tym przekonać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Słowem <hi rend="bold">prosty</hi> poprzedzamy składnik wypowiedzi, który chcemy podkreślić, ponieważ sądzimy, że wyraża on fakt oczywisty lub będący typowym przykładem czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pytam z prostej ciekawości.</quote>
       <quote>Prosta przyzwoitość nakazywała tak postąpić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">po prostu</hi> używamy, aby powiedzieć, że coś jest prostsze, niż można by się spodziewać, np. nie kryje w sobie żadnych tajemnic i nie wymaga uzasadnienia. ; podkreślić to, co mówimy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zazwyczaj jada się raki po prostu rękami.</quote>
       <quote>Trudno ocenić, czy strajki mają charakter polityczny, czy po prostu płacowy.</quote>
       <quote>A ty dlaczego pytasz? — Tak sobie pytam, po prostu.</quote>
       <quote>Nigdy nie był zbyt rozmowny, teraz zaś stał się po prostu milczący.</quote>
       <quote>Jest to po prostu pranie mózgów.</quote>
       <quote>Innego rozwiązania po prostu nie ma.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pilka">
    <form>
     <orth>piłka</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pilka.1">
     <def>piłka do gry</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Piłka</hi> to kulisty przedmiot różnej wielkości, wykonany z gumy, skóry lub plastiku, najczęściej wypełniony powietrzem, służący do zabaw i gier sportowych. <hi rend="bold">Piłka lekarska</hi> to ciężka piłka skórzana, wypchana włosiem, używana do ćwiczeń gimnastycznych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dzieci bawiły się kolorową piłką.</quote>
       <quote>Graliśmy w piłkę.</quote>
       <quote>Kopnął piłkę prosto do bramki.</quote>
       <quote>Pobaw się teraz piłeczką.</quote>
       <quote>piłeczka pingpongowa</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowo <hi rend="bold">piłka</hi> występuje w nazwach wielu gier sportowych rozgrywanych piłką. <hi rend="bold">Piłka nożna</hi> to gra sportowa rozgrywana między dwiema drużynami, których zawodnicy kopią piłkę na boisku i starają się ją wbić do bramki przeciwnika. ; Także piłka używana do tej gry. ; <hi rend="bold">Piłka ręczna</hi> to gra sportowa rozgrywana między dwiema drużynami, których zawodnicy podają sobie piłkę i starają się ją wrzucić do bramki przeciwnika. ; Także piłka używana do tej gry, nieco mniejsza od piłki nożnej. ; <hi rend="bold">Piłka wodna</hi> to gra sportowa rozgrywana w basenie między dwiema drużynami, których zawodnicy podają do siebie piłkę i usiłują wrzucić ją do bramki przeciwnika, umieszczonej na poziomie wody. ; Także piłka używana do tej gry. ; <hi rend="bold">Piłka koszykowa</hi> to inaczej koszykówka. ; Także dość duża, gumowa piłka używana do gry w koszykówkę. ; <hi rend="bold">Piłka siatkowa</hi> to inaczej siatkówka. ; Także piłka do gry w siatkówkę, lżejsza od piłki nożnej</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>mistrzostwa świata w piłce nożnej</quote>
       <quote>Dostałem od ojca piłkę nożną.</quote>
       <quote>Trenował w klubie najpierw siatkówkę, potem piłkę koszykową.</quote>
       <quote>Dom dziecka dostał od klubu kilkanaście piłek nożnych, siatkowych i koszykowych.</quote>
       <quote>Chodziło o wybudowanie boisk do piłki ręcznej, koszykówki i piłki siatkowej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jakaś <hi rend="bold">piłka</hi>, np. dobra, długa lub wysoka, to uderzenie lub podanie piłki w taki sposób, np. dobre, długie lub wysokie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bardzo zręcznie odbierał jego krótkie piłki.</quote>
       <quote>wysoka piłka</quote>
       <quote>trudna piłka</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pilka.2">
     <def>piła</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Piłka</hi> to mała, ręczna piła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>piłka do metalu</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="bliski">
    <form>
     <orth>bliski</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="bliski.1">
     <def>niedaleki; coś co nastąpi w krótkim czasie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Bliskie</hi> miejsce znajduje się w niewielkiej odległości od miejsca, w którym jesteśmy lub o którym mówimy. ; Także o takiej odległości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W bliskim sąsiedztwie moich dziadków zamieszkali potem rodzice.</quote>
       <quote>Lepiej wybrać bliższą od domu szkołę.</quote>
       <quote>Lucjan pobiegł do najbliższego postoju taksówek.</quote>
       <quote>W najbliższej okolicy nie ma żadnych fabryk.</quote>
       <quote>Nie spodziewaliśmy się, że kres podróży może być tak bliski.</quote>
       <quote>Zdaniem policji zamachowiec strzelał do swej ofiary z bliskiej odległości.</quote>
       <quote>Nie liczyli się wcale z bliskością sąsiadów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">bliskie</hi>, nastąpi w krótkim czasie od chwili, w której lub o której mówimy. ; zdarzyło się w czasie niezbyt odległym od chwili, w której lub o której mówimy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kres jego życia był już bliski.</quote>
       <quote>Jakie zmiany mogą nastąpić w najbliższej przyszłości?</quote>
       <quote>W najbliższym czasie nie planuję żadnych wyjazdów.</quote>
       <quote>Szykowali się na najbliższy piłkarski mecz.</quote>
       <quote>W ciągu trzech dni, w bliskich od siebie odstępach strącił dziewięć niemieckich maszyn.</quote>
       <quote>Cieszyła nas bliskość przeprowadzki.</quote>
       <quote>Jego opowieść dotyczyła już wydarzeń bliższych naszym czasom.</quote>
       <quote>Tak było wczoraj, przedwczoraj, miesiąc temu, może nawet rok, jednak w dość bliskiej przeszłości.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz jest <hi rend="bold">bliska</hi> jakiegoś stanu, to niewiele potrzeba, aby się w nim znalazła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Była już bliska płaczu, ale opanowała się.</quote>
       <quote>„Legia” prowadziła dwa zero i była już bardzo bliska zwycięstwa.</quote>
       <quote>Gospodarka kraju jest bliska załamania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Bliskie</hi> plany, zadania lub cele to takie, które będą realizowane wkrótce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystko wskazywało na bliski zamiar wielkiej inwazji na Anglię.</quote>
       <quote>najbliższe zadania rządu</quote>
       <quote>Wybieram metodę drobnych kroczków i stawiam sobie bliskie cele.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli mamy z kimś <hi rend="bold">bliskie</hi> kontakty, to często się z nim kontaktujemy i zwykle darzymy go sympatią lub zaufaniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Utrzymywaliśmy ze sobą bardzo bliskie, prawie przyjacielskie stosunki.</quote>
       <quote>Nie nawiązuję bliższych więzi z sąsiadami.</quote>
       <quote>bliska znajomość</quote>
       <quote>bliska współpraca.</quote>
       <quote>W związkach intymnych kobiety oczekują bliskości i czułości.</quote>
       <quote>Poczułem jakąś bliskość z nimi, czułą solidarność.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli między jakimiś zjawiskami zachodzi <hi rend="bold">bliski</hi> związek, to są one ściśle związane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zwróćmy uwagę na bliski związek tych tez z późniejszą reformą teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli coś jest <hi rend="bold">bliskie</hi> czemuś innemu lub <hi rend="bold">bliskie</hi> czegoś innego, to niewiele się od tego różni.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Filmowe wydarzenia były bliskie realiom.</quote>
       <quote>wartości bliskie zeru</quote>
       <quote>Sądzę, że ta pierwsza hipoteza jest bliższa prawdy.</quote>
       <quote>Patrzy na mnie w sposób bliski politowania.</quote>
       <quote>Nasze stanowiska w istocie są bardzo bliskie.</quote>
       <quote>Była to tylko pozorna bliskość postaw.</quote>
       <quote>bliskość naszych języków i naszych tradycji</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def><hi rend="bold">Bliższe</hi> szczegóły, dane, informacje itp. są dokładniejsze od innych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czy wiesz coś bliższego o tej książce?</quote>
       <quote>Potrzebne są nam bliższe informacje.</quote>
       <quote>Teraz mają czas na bliższe poznanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def><hi rend="bold">z bliska</hi>. Jeśli patrzymy na coś <hi rend="bold">z bliska</hi>, dotykamy czegoś <hi rend="bold">z bliska</hi> itp. to mamy z tym kontakt z niewielkiej odległości. ; Używane jako przymiotnik. ; Jeśli poznajemy coś lub kogoś <hi rend="bold">z bliska</hi>, to robimy to bezpośrednio i dokładnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z bliska widać, że wieżyczka nie jest okrągła, lecz dziesięcioboczna.</quote>
       <quote>Pozwolili nam wymierzyć z bliska kilka ciosów.</quote>
       <quote>Zapachniało z bliska wodą kolońską.</quote>
       <quote>Widok z bliska jego oczu pozbawionych wyrazu odebrał jej wszelką nadzieję.</quote>
       <quote>Teraz mógł przyjrzeć się jego dokonaniom z bliska.</quote>
       <quote>W Grodnie nie znaliśmy się z bliska, ale teraz stanowimy jedną rodzinę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="bliski.2">
     <def>człowiek, z którymi łączą nas więzy pokrewieństwa lub serdeczne uczucia.</def>
     <sense n="6">
      <def>Nasz <hi rend="bold">bliski</hi> znajomy, współpracownik itp. to ktoś, kogo dobrze znamy i z kim mamy częste kontakty.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ożenił się z moją najbliższą koleżanką.</quote>
       <quote>grono najbliższych współpracowników kanclerza</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Nasi <hi rend="bold">bliscy</hi> krewni to osoby, z którymi jesteśmy bezpośrednio spokrewnieni, np. nasi rodzice lub bracia i siostry. ; Także o takim pokrewieństwie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyjęła pod swój dach jedyną bliską krewną.</quote>
       <quote>Należysz do mojej najbliższej rodziny.</quote>
       <quote>Bliskie pokrewieństwo stało na przeszkodzie małżeństwu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Nasi <hi rend="bold">bliscy</hi> lub <hi rend="bold">najbliżsi</hi> to ludzie, z którymi łączą nas więzy pokrewieństwa lub serdeczne uczucia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znów był z dala od rodziny i bliskich.</quote>
       <quote>Święta najchętniej spędzamy z najbliższymi.</quote>
       <quote>Wciąż troskała się o swoich bliskich.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Osoby i rzeczy nam <hi rend="bold">bliskie</hi> to takie, z którymi jesteśmy związani uczuciowo lub intelektualnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szanuję opinie bliskich mi osób.</quote>
       <quote>Bohaterka od razu stała mi się bliska.</quote>
       <quote>Utracił wszystko, co było mu bliskie i drogie.</quote>
       <quote>Żaden krajobraz nie jest mi tak bliski jak morze.</quote>
       <quote>To sztuka chyba najbliższa artystom teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="kultura">
    <form>
     <orth>kultura</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="kultura.1">
     <def>artystyczna i umysłowa część działalności człowieka; umiejętność zachowania się w każdej sytuacji</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Kultura</hi> to artystyczna i umysłowa część działalności człowieka oraz jej wytwory, np. literatura, filozofia, sztuka. ; Także ogół tego, co jest wytworem pracy i myśli ludzkiej, np. zwyczaje, sposoby pracy, sztuka. <hi rend="bold">Kultura masowa</hi> to typ kultury charakterystyczny dla współczesnych społeczeństw, upowszechniany przez środki masowego przekazu, obejmujący bardzo licznych i zróżnicowanych odbiorców.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Teatr Narodowy powołany jest przede wszystkim do krzewienia kultury w społeczeństwie.</quote>
       <quote>Rosjanie pozostawali pod wpływem kultury francuskiej.</quote>
       <quote>kultura duchowa średniowiecza</quote>
       <quote>Wartości każdej kultury są inne.</quote>
       <quote>kultura Indian Ameryki Północnej</quote>
       <quote>wzory kultury amerykańskiej, np. jej konsumpcjonizm</quote>
       <quote>Mity kultury masowej wkraczają w rzeczywistość i kształtują nasze oczekiwania.</quote>
       <quote>Film stał się jednym z najważniejszych elementów kultury masowej na całym świecie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Kultura</hi> to społeczeństwo rozpatrywane ze względu na jego dorobek materialny i duchowy, często społeczeństwo przedhistoryczne, którego dorobek znamy tylko z wykopalisk.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>przedstawiciele różnych kultur</quote>
       <quote>We wsi odkryto rozległe cmentarzysko kultury łużyckiej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Kultura</hi> techniczna, polityczna, <hi rend="bold">kultura</hi> języka itp. to odpowiednio wysoki poziom przygotowania społeczeństwa w zakresie techniki, stosunków politycznych, władania językiem itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Aspiracje do europejskości muszą iść w parze z wykształceniem kultury prawnej i szacunku dla prawa.</quote>
       <quote>Uważam, że pić mogą ludzie mający jakąś kulturę picia.</quote>
       <quote>rozwijanie kultury fizycznej społeczeństwa</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że ktoś odznacza się <hi rend="bold">kulturą</hi>, jeśli umie się zachować w każdej sytuacji, jest człowiekiem dobrze wychowanym i wykształconym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest to osoba taktowna, subtelna, o wielkiej kulturze osobistej.</quote>
       <quote>Porusza najbardziej kontrowersyjne tematy i robi to z wielką kulturą.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="kultura.2">
     <def>kultury bakterii lub tkanek</def>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Kultury</hi> bakterii lub tkanek to sztucznie hodowane w laboratorium bakterie lub tkanki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Policja odkryła tam całe laboratorium z kulturami wyjątkowo niebezpiecznych bakterii.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stanowisko">
    <form>
     <orth>stanowisko</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stanowisko.1">
     <def>pogląd na pewną sprawę</def>
     <sense n="5">
      <def>Nasze <hi rend="bold">stanowisko</hi> w jakiejś sprawie to nasz pogląd na tę sprawę, który skłania nas do podejmowania określonych decyzji i działań.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sędzia przychylił się do stanowiska obrońcy, uniewinniając oskarżonego.</quote>
       <quote>Nie podzielam pańskiego stanowiska.</quote>
       <quote>Poprosił obecnych o zajęcie jakiegoś stanowiska wobec ujawnionych faktów.</quote>
       <quote>Niepoprawny racjonalista, skłonny był rozpatrywać wszystko ze stanowiska nauki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stoimy</hi> lub <hi rend="bold">stanęliśmy na</hi> jakimś <hi rend="bold">stanowisku</hi>, to mamy taki pogląd w danej sprawie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawsze stałem na stanowisku, że dla Polski najważniejsze są dobre stosunki z sąsiadami.</quote>
       <quote>Komisja stanęła na stanowisku niedyskryminowania kapitału zagranicznego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stanowisko.2">
     <def>miejsce w hierarchii, miejsce wykonywania jakichś czynności, miejsce wyznaczone</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Stanowisko</hi>, jakie ktoś zajmuje lub na jakim pracuje, to jego miejsce w hierarchii zawodowej lub służbowej i związane z nim określone obowiązki i korzyści.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kilku generałów zajmuje wysokie stanowiska w rządzie.</quote>
       <quote>Odpowiedzialność na takim stanowisku jest ogromna.</quote>
       <quote>Trwała debata nad obsadzeniem stanowiska premiera.</quote>
       <quote>Zostałem przeniesiony na inne stanowisko służbowe.</quote>
       <quote>Wszystkie stanowiska obsadził swoimi znajomymi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jakieś <hi rend="bold">stanowisko</hi>, np. archeologiczne, pomiarowe lub ogniowe, to miejsce wykonywania jakichś czynności, np. prac archeologicznych, pomiarów lub ostrzeliwania wroga.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na rozkaz majora opuszczaliśmy powoli stanowisko na skraju lasu.</quote>
       <quote>Oto twoje stanowisko pracy.</quote>
       <quote>Myśliwi zajęli stanowiska obserwacyjne.</quote>
       <quote>stanowisko przeładunkowe</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Stanowisko</hi> dla autobusu na dworcu, statku w porcie itp. to miejsce dla nich wyznaczone.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autobus do Krakowa odjeżdża ze stanowiska ósmego.</quote>
       <quote>Samolot kołuje na stanowisko.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Stanowisko</hi> jakichś roślin lub zwierząt to miejsce, w którym one rosną lub przebywają.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dziewanna lubi stanowiska nasłonecznione.</quote>
       <quote>Na bagnach znajduje się największe w puszczy stanowisko łosia.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="podjac">
    <form>
     <orth>podjąć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="podjac.1">
     <def>zacząć działanie, wrócić do robienia czegoś</def>
     <sense n="1">
      <def>Słowo <hi rend="bold">podjąć</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami, zwykle nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś rozpoczął lub wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">podjąć</hi> działania znaczy to samo, co zacząć działać, a <hi rend="bold">podjąć</hi> uchwałę znaczy to samo, co uchwalić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po roku przerwy znowu podjęła studia.</quote>
       <quote>ślady ucieczki podjętej w popłochu</quote>
       <quote>Podejmowano starania o przyjście z pomocą głodującym.</quote>
       <quote>Ratownicy podjęli próbę wysadzenie tej skały.</quote>
       <quote>Setki białych przeciwników apartheidu podjęło decyzję opuszczenia kraju.</quote>
       <quote>zobowiązania podjęte przez Niemcy po 1917 roku</quote>
       <quote>Kto podejmie takie ryzyko.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> jakiś temat, wątek, problem itp., to zaczęliśmy o nim mówić lub pisać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Temat, który właśnie podjąłem, był eksploatowany przez środki masowego przekazu.</quote>
       <quote>Uczony podjął tezę, że głównym wrogiem Polski były Niemcy.</quote>
       <quote>Sprawy polityki kadrowej podejmowaliśmy na łamach pisma wielokrotnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowa <hi rend="bold">podjąć</hi> używamy, aby przytoczyć czyjąś wypowiedź, w której osoba ta wraca do jakiegoś tematu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdyby to była magia — podjęła — wszystko byłoby takie proste.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> jakąś myśl, pomysł, projekt itp., to zdecydowaliśmy się je realizować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Flota norweska jest tak liczna, że gdyby Norwegowie podjęli pomysł wyemigrowania, mogliby nieomal cały naród załadować na swoje okręty.</quote>
       <quote>idea popularyzacji Podhala, podjęta przez sekcję „Związku Górali”</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> rozmowę, dyskusję, melodię itp., to przyłączyliśmy się do niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Najwyraźniej zgodził się z moim zdaniem, gdyż nie podjął dyskusji.</quote>
       <quote>Zabrzmiała pieśń, którą wnet podjęły dziesiątki, setki głosów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> czyjś apel lub jakieś wyzwanie, to odpowiedzieliśmy na nie swoim działaniem, aby osiągnąć jakiś cel.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zdecydowali się stawić czoła zagrożeniu i podjąć wyzwanie nowej rzeczywistości.</quote>
       <quote>Konieczne jest podjęcie przynajmniej części tych postulatów.</quote>
       <quote>Niestety nie podjęto tego hasła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> jakieś kroki lub środki, to rozpoczęliśmy działanie w jakimś celu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Redakcja podjęła kroki zmierzające do poprawienia szaty graficznej gazety.</quote>
       <quote>Im szersze kręgi zatoczył spisek, tym większe trzeba było podejmować środki ostrożności.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy się</hi> jakichś zadań lub obowiązków, to zdecydowaliśmy się je wykonać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jutro ma przyjść adwokat, który z urzędu podjął się mojej obrony.</quote>
       <quote>Odpowiedział, że podjął się współpracy z wywiadem francuskim w pełni świadom ryzyka.</quote>
       <quote>Nie podejmuję się omawiać tego tematu w obecności tak wybitnych osobistości.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="podjac.2">
     <def>unieść, podnieść, przyjąć</def>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> pieniądze, to pobraliśmy je z banku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na fałszywe karty magnetyczne podejmowali pieniądze z bankomatów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podejmujemy</hi> kogoś, to przyjmujemy go jako gościa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Krewni podejmowali mnie zawsze gościnnie, aczkolwiek z rezerwą.</quote>
       <quote>Podejmowano nas co dzień innymi potrawami.</quote>
       <quote>Łódzki Widzew podejmował Legię Warszawa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podjęliśmy</hi> jakąś rzecz, to podnieśliśmy ją lub unieśliśmy z ziemi. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Schylił się i podjął książkę.</quote>
       <quote>Moglibyśmy z nimi rozmawiać, gdyby tylko chcieli podjąć słuchawkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="powod">
    <form>
     <orth>powód</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="powod.1">
     <def>przyczyna</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Powodem</hi> czegoś, np. jakiegoś zdarzenia lub czyjegoś zachowania, jest coś, co wyjaśnia, dlaczego to nastąpiło lub dlaczego jest takie, jakie jest. ; W pozycji zależnej od czasownika „mieć” lub „być” używane też z bezokolicznikiem. Jeśli coś istnieje lub dzieje się <hi rend="bold">z tego powodu</hi>, że jakiś stan rzeczy ma miejsce, to istnieje lub dzieje się dlatego, że ma on miejsce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z powodu złej pogody zawody odwołano.</quote>
       <quote>Powodów do radości nie było.</quote>
       <quote>Nie widzę powodu, aby go przepraszać.</quote>
       <quote>Autor wyjaśnia w przedmowie dwa powody, dla których sięgnął po pióro.</quote>
       <quote>Pokłóciliśmy się naprawdę bez powodu.</quote>
       <quote>Mam powody przypuszczać, że nie traktuje pan z należytym szacunkiem kobiet.</quote>
       <quote>Właściwie nie było powodu zbytnio się przejmować.</quote>
       <quote>Nie chciał nigdy nikogo krzywdzić, choćby i z tego powodu, że — jak wierzył — każdy zły uczynek i tak do niego wróci.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="powod.2">
     <def>osoba lub strona wnosząca sprawę do sądu</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Powód</hi> to osoba lub strona wnosząca sprawę do sądu. Termin prawniczy. ; Używane w sądzie przy zwracaniu się do powoda.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sąd zasądził na rzecz powoda sporą kwotę pieniężną.</quote>
       <quote>Czy powód otrzymał pismo procesowe pozwanego.</quote>
       <quote>W pewnym momencie powódka rzuciła się na pozwaną.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="gora">
    <form>
     <orth>góra</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="gora.1">
     <def>wzniesienie, stos rzeczy zgromadzonych razem</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Góra</hi> to fragment terenu wzniesiony wyraźnie ponad otoczenie. ; W liczbie mnogiej też nierówny obszar ziemi, na którym znajduje się wiele takich wzniesień.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest to wielka góra, pocięta dziesiątkami urwistych i niedostępnych kanionów.</quote>
       <quote>W głębi wznosiły się góry o zboczach łagodnych i zielonych.</quote>
       <quote>Prawie każdy urlop spędza w górach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Góra lodowa</hi> to potężna bryła lodu oderwana od lodowca i unoszona przez fale morskie, tylko w małej części widoczna nad wodą. Mówimy, że jakieś negatywne zjawisko jest <hi rend="bold">wierzchołkiem</hi> lub <hi rend="bold">czubkiem góry lodowej</hi>, jeśli jest widoczną częścią większej, a jeszcze nie ujawnionej całości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>„Titanic” zatonął po zderzeniu z górą lodową.</quote>
       <quote>Policja ujęła kilku przemytników, ale to dopiero wierzchołek góry lodowej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Góra</hi> jakichś rzeczy to wiele tych rzeczy zgromadzonych razem, zwłaszcza rzuconych jedna na drugą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przestało sypać, zelżał mróz, ale na ulicach pozostały góry śniegu i lodowe garby.</quote>
       <quote>Spiętrzone góry mięsa i owoców, ryb i serów wznosiły się na stołach.</quote>
       <quote>Potrafi zostawić mi całą górę naczyń do zmywania po sobie i swoich kolegach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Słowo <hi rend="bold">góra</hi> jest używane też w następujących wyrażeniach. <hi rend="bold">Góry i doły</hi> to wypukłości i zagłębienia w powierzchni terenu, zwykle w nawierzchni drogi. Wyrażenie potoczne. ; Mówimy, że ktoś może <hi rend="bold">przenosić góry</hi>, jeśli jest zdolny do wielkiego wysiłku. ; Mówimy <hi rend="bold">„Wiara góry przenosi”</hi>, mając na myśli to, że wszystko można osiągnąć, jeśli się tylko uwierzy, że jest to możliwe. ; Mówimy <hi rend="bold">„Góra urodziła mysz”</hi>, gdy czyjeś wysiłki przyniosły niewspółmiernie mały rezultat</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Droga była fatalna, same góry i doły.</quote>
       <quote>W jednej chwili świat wypiękniał, poczułem w sobie siłę, czułem, że mógłbym przenosić góry.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="gora.2">
     <def>część przedmiotu położona wyżej od innych części; przestrzeń znajdująca się nad jakimś punktem odniesienia</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Góra</hi> jakiegoś przedmiotu to jego część położona wyżej od innych części.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Każda strona ma u góry swój numer.</quote>
       <quote>Wystąpiła w długiej, jedwabnej sukni: dół plisowany, góra ozdobiona bufiastymi rękawami.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Góra</hi> to przestrzeń znajdująca się nad jakimś punktem odniesienia, np. nad nami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na dole jestkuchnia i salon, na górze trzy sypialnie.</quote>
       <quote>Poszliśmy schodami na górę.</quote>
       <quote>Winda jeździ do góry i na dół.</quote>
       <quote>Spogląda ku górze na zbierające się chmury.</quote>
       <quote>Zapowiada się na pogodę: wysoko w górze latają ptaki.</quote>
       <quote>wyprostowany jak świeca, nieruchomy od pasa w górę niczym skała</quote>
       <quote>Kable poprowadzimy górą.</quote>
       <quote>Śnieg leżał jeszcze górą, ale na dole topniał już szybko.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś lub coś porusza się lub przemieszcza coś <hi rend="bold">pod górę</hi> albo <hi rend="bold">z góry</hi>, to porusza się lub przemieszcza to — odpowiednio — coraz wyżej albo coraz niżej po pochyłości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pociąg wlecze się pod górę.</quote>
       <quote>Ciężko pchał rower stromo pod górę na wiślany wał.</quote>
       <quote>To fajna zabawa jechać z góry po poręczy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś jest <hi rend="bold">w górze</hi> rzeki lub porusza się <hi rend="bold">w górę</hi> rzeki, to jest na rzece blisko jej źródła lub porusza się w kierunku źródła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>tama w górze rzeki</quote>
       <quote>Wiatr zepchnął mnie w górę rzeki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli coś jest jakieś <hi rend="bold">od góry do dołu</hi>, to jest takie na całej swojej przestrzeni, w kierunku pionowym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przystanął pod wysokim parkanem pokrytym od góry do dołu reklamami i plakatami filmowymi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli coś leży <hi rend="bold">do góry</hi> jakąś swoją częścią, to leży w taki sposób, że ta część znajduje się na górze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Łódź leżała na brzegu do góry dnem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def><hi rend="bold">do góry nogami</hi>. Jeśli jakaś rzecz znajduje się <hi rend="bold">do góry nogami</hi>, to znajduje się w pozycji odwrotnej, niż powinna. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">przewrócił</hi> lub <hi rend="bold">wywrócił</hi> mieszkanie, pokój, szafę itp. <hi rend="bold">do góry nogami</hi>, to poruszył tam każdą rzecz i zrobił bałagan, zwykle szukając czegoś. ; Jeśli jakiś porządek rzeczy został <hi rend="bold">przewrócony</hi> lub <hi rend="bold">wywrócony do góry nogami</hi>, to został całkowicie zmieniony.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Spostrzegłem, że trzyma gazetę do góry nogami.</quote>
       <quote>Radio leżało na ziemi przewrócone do góry nogami.</quote>
       <quote>Była u nas wczoraj rewizja: przewrócili wszystko do góry nogami, ale niczego nie znaleźli.</quote>
       <quote>Przyjazd ciotki, jak zawsze, wywrócił dom do góry nogami.</quote>
       <quote>Im chodzi o rewolucję, o przewrócenie wszystkiego do góry nogami.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def><hi rend="bold">w górę</hi>. Jeśli ceny, zarobki itp. idą <hi rend="bold">w górę</hi>, to rosną. ; Jeśli termometr, barometr, licznik itp. idzie <hi rend="bold">w górę</hi>, to wskazuje coraz wyższe wartości. ; Mówimy, że ktoś idzie, pnie się itp. <hi rend="bold">w górę</hi>, jeśli robi karierę. Wyrażenie potoczne. ; Jeśli jakaś wielkość liczbowa mieści się w granicach od pewnej wartości <hi rend="bold">w górę</hi>, to jest równa tej wartości lub większa od niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ceny szły nieprzerwanie w górę, brakowało towarów i żywności, pojawiło się widmo głodu.</quote>
       <quote>Dolar znów poszedł w górę.</quote>
       <quote>Rozpogadza się, barometr powoli idzie w górę.</quote>
       <quote>Stara się piąć w górę, awansować i coraz więcej zarabiać.</quote>
       <quote>Nie brakowało jej ambicji i zdolności, dzięki temu szła w górę.</quote>
       <quote>Opłaty za jedynkę wynoszą od 60–70 DEM w górę, za pokój dla dwóch osób zazwyczaj od 100 DEM.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="gora.3">
     <def>z góry: wcześniej, zawczasu</def>
     <sense n="13">
      <def><hi rend="bold">z góry</hi>. Jeśli robimy coś <hi rend="bold">z góry</hi>, to robimy to zawczasu, zanim jakiś fakt nastąpi. ; Jeśli płacimy komuś <hi rend="bold">z góry</hi>, np. za jakąś pracę lub usługę, to płacimy mu, zanim wykona on to, do czego się zobowiązał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znowu wspólny obiad, te same twarze, z góry wiadomo, co kto powie.</quote>
       <quote>Z góry dziękuję za pomoc.</quote>
       <quote>Pensję dostaję z góry, przed końcem poprzedniego miesiąca.</quote>
       <quote>Gdyby nie to, że opłaciłem pensjonat z góry za dwa tygodnie, dałbym stąd nogę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="gora.4">
     <def>przewaga, władza</def>
     <sense n="12">
      <def>Słowo <hi rend="bold">góra</hi> oznacza czyjąś przewagę lub wyższość w następujących wyrażeniach. Jeśli ktoś traktuje kogoś <hi rend="bold">z góry</hi>, to okazuje mu swoją wyższość lub lekceważenie. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">jest górą</hi>, to osiągnął nad kimś przewagę lub zwyciężył kogoś. ; Jeśli coś <hi rend="bold">bierze górę</hi>, to zaczyna dominować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nabrał pewności siebie, której nie miał nigdy przy żonie, traktującej go z góry, uważającej za fajtłapę i nieudacznika.</quote>
       <quote>Co wy za jedni? — wpadł na nas z góry.</quote>
       <quote>W tym meczu górą byli gospodarze.</quote>
       <quote>Emocje wzięły w nim górę nad rozumem.</quote>
       <quote>Uczuciami kierowała się rzadko, częściej brała nad nimi górę czysta kalkulacja.</quote>
       <quote>Kto weźmie w jej sercu górę: Moskal czy Polak.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def><hi rend="bold">Górą</hi> nazywamy ludzi zajmujących wysokie, kierownicze stanowiska. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zwyciężył projekt zgodny z życzeniami góry.</quote>
       <quote>Niezadowoleni byli wszyscy, od pionków po górę partyjną.</quote>
       <quote>Wojna na górze przyniosła kampanię nienawiści na dole.</quote>
       <quote>Widocznie przyszedł z góry rozkaz, żeby ich przyjąć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wiek">
    <form>
     <orth>wiek</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wiek.1">
     <def>liczba lat, które osoba przeżyła od urodzenia do jakiejś chwili; pewien okres życia człowieka</def>
     <sense n="1">
      <def>Czyjś <hi rend="bold">wiek</hi> to liczba lat, które osoba ta przeżyła od urodzenia do jakiejś chwili. ; Także długość życia zwierzęcia lub rośliny, zwłaszcza drzewa, lub czas istnienia czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W wieku 20 lat pracowałem w kopalni.</quote>
       <quote>Wiek daje doświadczenie.</quote>
       <quote>To najlepszy wiek dla kolarza.</quote>
       <quote>Przy stoliku siedziało dwóch panów w średnim wieku.</quote>
       <quote>Drzewa w sadzie mają różny wiek.</quote>
       <quote>Miasto jest stare, średnia wieku budynków sięga stu lat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Wiek niemowlęcy, przedszkolny, szkolny itp. to okres, w którym człowiek jest niemowlęciem, przedszkolakiem, uczniem itd. Widowisko przeznaczone jest dla dzieci w wieku szkolnym… Oboje z żoną jesteśmy już w wieku emerytalnym. <hi rend="bold">Wiek poborowy</hi> to wiek, w którym mężczyzna podlega poborowi do wojska. <hi rend="bold">Wiek produkcyjny</hi> to określony przepisami okres życia człowieka, w którym jest on aktywny zawodowo. Wyrażenie używane głównie w języku urzędowym. <hi rend="bold">Wiek poprodukcyjny</hi> to okres życia po zaprzestaniu pracy zawodowej. Wyrażenie używane głównie w języku urzędowym. <hi rend="bold">Wiek balzakowski</hi> to wiek kobiety między 30 a 40 rokiem życia, już nie młodej, ale jeszcze atrakcyjnej. Wyrażenie książkowe. <hi rend="bold">Matuzalowy</hi> lub <hi rend="bold">matuzalemowy wiek</hi> to wiek bardzo podeszły, późna starość. Wyrażenie książkowe. (Od imienia Matuzalema, najbardziej długowiecznego z ludzi wspomnianych w Biblii).</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do wieku poborowego brakowało mu kilka miesięcy.</quote>
       <quote>Powstały nowe miejsca pracy dla młodzieży wchodzącej w wiek produkcyjny.</quote>
       <quote>Paniom w wieku balzakowskim moda zezwalała na ukazywanie dekoltów i odsłoniętych ramion. (Od książki „Kobieta trzydziestoletnia” Balzaka).</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wiek</hi> jest używane w następujących wyrażeniach. Jeśli ktoś jest <hi rend="bold">w</hi> czyimś <hi rend="bold">wieku</hi>, to ma tyle samo lat, co ta osoba. ; Jeśli ktoś urósł, rozwinął się, postarzał itp. <hi rend="bold">ponad</hi> lub <hi rend="bold">nad (swój) wiek</hi>, to jest większy, bardziej rozwinięty lub wygląda starzej niż inni w jego wieku. ; Jeśli ktoś lub coś się zmienia <hi rend="bold">z wiekiem</hi>, to zmienia się wraz z upływem lat.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy byłam w twoim wieku, byłam większą optymistką.</quote>
       <quote>Był z nimi jeden chłopiec w wieku Jurka.</quote>
       <quote>Wyglądał na własnego dziadka, wyłysiał i postarzał się ponad wiek.</quote>
       <quote>Była poważna nad swój wiek.</quote>
       <quote>Z wiekiem stawał się coraz bardziej zamknięty w sobie.</quote>
       <quote>Jego zbiór sreber z wiekiem nabierał wartości.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wiek.2">
     <def>długi okres czasu</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Wiek</hi> to także każdy ze stuletnich okresów, na jakie dzielimy czas. ; jakikolwiek okres stu lat.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Akcja filmu rozgrywa się w XVIII wieku.</quote>
       <quote>Żyli na przełomie wieków.</quote>
       <quote>Moda ta panowała u schyłku wieku.</quote>
       <quote>Przed pół wiekiem nie było rakiet ani komputerów.</quote>
       <quote>Rubin od wieków był talizmanem mającym niemal boską moc.</quote>
       <quote>Pamięć o nich przetrwała całe wieki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jakiś <hi rend="bold">wiek</hi> to okres w historii wyróżniający się wskazanymi cechami. <hi rend="bold">Wieki średnie</hi> to inaczej średniowiecze. Wyrażenie książkowe</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>wiek pary i elektryczności</quote>
       <quote>Realia wieku atomowego zmieniły nasze rozumienie takich pojęć, jak zwycięstwo czy bezpieczeństwo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że coś trwało <hi rend="bold">wieki</hi>, jeśli chcemy podkreślić, że tak długo trwało.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wieki cię nie widziałem.</quote>
       <quote>Wieki całe nie piłam tak cudownej herbaty.</quote>
       <quote>Znam cię całe wieki.</quote>
       <quote>Przez tyle wieków żyliśmy tym złudzeniem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Na wieki</hi> znaczy na zawsze. Wyrażenie książkowe. To samo znaczą sentencjonalne zwroty <hi rend="bold">na wieki wieków</hi> lub <hi rend="bold">na wieki wieków, amen</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jestem twój na wieki.</quote>
       <quote>Tę chwilę zapamiętał na wieki.</quote>
       <quote>Wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki wieków, amen.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="forma">
    <form>
     <orth>forma</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="forma.1">
     <def>cechy zewnętrzne czegoś, zasady zachowania się</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Forma</hi> czegoś to ogół cech zewnętrznych tego. ; jeden ze sposobów, w jakich to się przejawia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To bardzo ekskluzywna odzież, czysta i wyrafinowana w formie.</quote>
       <quote>To powieść w formie pamiętnika.</quote>
       <quote>Wszyscy czuli przed nią respekt, który nieraz przybierał formę strachu.</quote>
       <quote>Przyjaźń może przybierać różne formy.</quote>
       <quote>Kultura była u nas formą protestu.</quote>
       <quote>Szukał własnych form wypowiedzi artystycznej.</quote>
       <quote>Trwał spór na temat formy, w jakiej niepodległość ma się urzeczywistnić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Forma</hi> dzieła sztuki to sposób, w jaki jest ono skomponowane. ; Także dzieło sztuki skomponowane w określony sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Słonimski starał się być mistrzem formy.</quote>
       <quote>kunsztowna forma powieści</quote>
       <quote>Treść w pewnym sensie narzuciła artyście formę utworu.</quote>
       <quote>Artysta skonstruował przestrzenną formę, wspaniale działającą na wyobraźnię.</quote>
       <quote>Zoszczenko tworzył krótkie formy: opowiadania, humoreski, felietony.</quote>
       <quote>teatr małych form</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Forma</hi> jakiegoś wyrazu to jedna z postaci, w jakich on występuje, powstałych np. w wyniku odmiany. Termin gramatyczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Należało użyć formy dopełniacza.</quote>
       <quote>formy zdrobniałe</quote>
       <quote>Ta forma nie jest błędna, ale regionalna.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Formy</hi> to ściśle ustalone zasady zachowania się w określonym środowisku i w określonych okolicznościach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Aby uczynić zadość formom, napisał kilka słów podziękowania.</quote>
       <quote>Nie uznawała form towarzyskich.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś robi coś <hi rend="bold">dla formy</hi>, to robi to dla zachowania pozorów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Patrole dla formy tylko obchodziły park, z daleka przez wszystkich omijany.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="forma.2">
     <def>naczynie, kształt</def>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Forma</hi> to także naczynie, do którego wlewa się masę, aby ta tężejąc przybrała jego kształt. ; wycięty z papieru kształt, według którego kroi się materiał na ubranie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przelewa się ciekłe żeliwo z tamtych kadzi do tych form.</quote>
       <quote>forma do ciasta</quote>
       <quote>Swoją pierwszą sukienkę uszyła według formy z Burdy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="forma.3">
     <def>stan fizyczny lub psychiczny</def>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Forma</hi> to czyjś stan fizyczny lub psychiczny. ; czyjś dobry stan osiągnięty dzięki ćwiczeniom.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oboje byli w złej formie, potrzebowali siebie nawzajem.</quote>
       <quote>Najlepszy tenisista świata zaprezentował i dziś wyśmienitą formę.</quote>
       <quote>Dużo ostatnio grałam, jestem w formie.</quote>
       <quote>Z dnia na dzień traciła formę. Mięśnie odmawiały posłuszeństwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="udac">
    <form>
     <orth>udać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="udac.1">
     <def>zakończyć się powodzeniem</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">się udało</hi>, to odbyło lub zakończyło się zgodnie z naszymi życzeniami lub jest takie, jak byśmy chcieli.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wypoczynek w górach udał się znakomicie.</quote>
       <quote>Udały ci się córki, każda jak malowanie.</quote>
       <quote>Ciasto się nie udało, wyszedł zakalec.</quote>
       <quote>Ogórki udawały się co roku, były zielone i dojrzałe w gąszczu liści.</quote>
       <quote>Wszystko mu się w życiu udawało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">udało się</hi> nam coś zrobić, to nasze starania zakończyły się powodzeniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pomimo usilnych starań nie udało się odnaleźć zaginionych.</quote>
       <quote>Byłem szczęśliwy, że udało mi się uniknąć takiej hańby.</quote>
       <quote>Próbuj, może się uda.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="udac.2">
     <def>pójść, pojechać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">udał się</hi> dokądś, to poszedł lub pojechał tam. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Udaliśmy się na spoczynek po tej niesamowitej nocy.</quote>
       <quote>Kilka lat spędził w Chinach, po czym udał się w dalszą podróż.</quote>
       <quote>Uwaga! Podróżni udający się do Genewy proszeni są o przejście na peron drugi.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="udac.3">
     <def>udawać: sprawiać wrażenie, że coś robimy</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">udajemy</hi>, że coś robimy, czujemy, że o czymś myślimy itp., to staramy się sprawiać takie wrażenie, choć w rzeczywistości jest inaczej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Udawała bezinteresowną miłość, a tak naprawdę chodziło jej o pieniądze.</quote>
       <quote>Udawał, że czyta, a w rzeczywistości nasłuchiwał, co mówią.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">udaje</hi> jakąś osobę, to zachowuje się tak jak ona, abyśmy pomyśleli, że w rzeczywistości nią jest. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cóż wy się tu wszyscy wynosicie nad innych, zadzieracie nosa, udajecie męczenników?</quote>
       <quote>Bawiliśmy się w napad: on udawał policjanta, a ja bandytę.</quote>
       <quote>Może udawał chorego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">udaje</hi> głupka, durnia, idiotę itp., to udaje, że nie wie, o co komuś chodzi, choć naprawdę jest świetnie zorientowany. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania. <hi rend="bold">udawać Greka</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pamiętasz nasz zakład? — Jaki zakład? — No nie udawaj durnia.</quote>
       <quote>Nie udawaj głupiej, przecież dzwonił do ciebie trzydzieści razy!</quote>
       <quote>Na śledztwie postanowiłem udawać głupiego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że jakaś rzecz <hi rend="bold">udaje</hi> inną, jeśli wygląda jak ona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na etażerkach figurki z gipsu, popiersia udające brąz.</quote>
       <quote>domowa czekolada, która udawała wyroby fabryczne</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="jezyk">
    <form>
     <orth>język</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="jezyk.1">
     <def>miękka, ruchoma część ciała wewnątrz ust</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Język</hi> to miękka, ruchoma część ciała wewnątrz ust. Język ułatwia przełykanie, umożliwia mówienie i odróżnianie smaków. Kiedy jesteśmy na kogoś źli, możemy pokazać mu język, ale jest to niegrzeczne i dość infantylne. . Słowo używane w anatomii. ; coś o wąskim i wydłużonym kształcie, przypominającym kształ tej części ciała.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przesunął językiem po dolnej wardze.</quote>
       <quote>Miała obłożony język i powiększone migdałki.</quote>
       <quote>Bezczelny! Chciałam mu język pokazać, ale skończyło się na zasunięciu firanki przed nosem.</quote>
       <quote>mięśnie językowe.</quote>
       <quote>Złote języki płomieni migotały w kominku.</quote>
       <quote>Musiał rozsznurować buty, bo język się zagiął i piekielnie uwierał.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="jezyk.2">
     <def>system znaków służący do porozumiewania się</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Język</hi> to także system znaków służący ludziom do porozumiewania się w mowie lub piśmie. Mieszkańcy różnych krajów i regionów mogą mówić różnymi językami. <hi rend="bold">Język martwy</hi> to taki, który istnieje tylko w formie pisanej i nie służy ludziom do porozumiewania się. <hi rend="bold">Język żywy</hi> to taki, który nie jest językiem martwym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mówił biegle w sześciu językach.</quote>
       <quote>Bardzo żałowała, że nie zna żadnego obcego języka.</quote>
       <quote>historia języka polskiego</quote>
       <quote>języki słowiańskie</quote>
       <quote>Bariera językowa uniemożliwiała jakiekolwiek porozumienie.</quote>
       <quote>poprawność językowa</quote>
       <quote>znaki językowe</quote>
       <quote>Miała wyjątkowe zdolności językowe.</quote>
       <quote>narody bliskie sobie językowo</quote>
       <quote>Łacina stała się językiem martwym.</quote>
       <quote>martwy język sumeryjski</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Językiem</hi> nazywamy sposób mówienia lub pisania charakterystyczny dla jakiejś osoby, autora, epoki lub sytuacji, zwłaszcza rodzaj używanego słownictwa. ; formalny system zapisu używany do specjalnych celów, np. do programowania komputerów lub w logice.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Książka jest napisana hermetycznym językiem naukowym.</quote>
       <quote>Dokonał szczegółowej analizy języka Sienkiewicza.</quote>
       <quote>język złodziejski</quote>
       <quote>język potoczny</quote>
       <quote>List napisany był staroświeckim językiem.</quote>
       <quote>Mało czytał, miał bardzo ubogi język.</quote>
       <quote>języki programowania</quote>
       <quote>języki rachunków logicznych</quote>
       <quote>język formalny</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Język</hi> filmu, uczuć, barw. itp. to zespół znaków należących do jakiejś dziedziny aktywności lub emocji człowieka.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest to powieść nieprzekładalna na język teatru.</quote>
       <quote>Są ludzie, którzy nigdy nie nauczyli się języka emocji.</quote>
       <quote>Nie można z nimi rozmawiać językiem siły.</quote>
       <quote>język miłości</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Językiem</hi> nazywamy zajęcia, na których uczymy się jakiegoś języka, zwłaszcza obcego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miał zawsze dobre stopnie z języków.</quote>
       <quote>Jutro od rana język polski, potem angielski, potem łacina.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowa <hi rend="bold">język</hi> używa się w następujących wyrażeniach. Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">ostrzy sobie</hi> na kimś <hi rend="bold">język</hi>, jeśli obmawia go. ; Jeśli <hi rend="bold">znaleźliśmy</hi> z kimś <hi rend="bold">wspólny język</hi> albo jeśli <hi rend="bold">mówimy</hi> z kimś <hi rend="bold">wspólnym</hi> lub <hi rend="bold">tym samym językiem</hi>, to łatwo nam się porozumieć z tą osobą, gdyż mamy podobne do niej poglądy. ; Mówimy, że ludzie <hi rend="bold">posługują się</hi> lub <hi rend="bold">mówią różnymi</hi>, <hi rend="bold">innymi</hi> lub <hi rend="bold">odmiennymi językami</hi>, jeśli nie mogą dojść do porozumienia z powodu odmiennych poglądów. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">łamie sobie język</hi>, jeśli z trudem wymawia jakieś wyrazy. ; Mówimy, że <hi rend="bold">język się</hi> komuś <hi rend="bold">plącze</hi>, <hi rend="bold">kołowacieje</hi> lub <hi rend="bold">staje kołkiem</hi>, jeśli osoba ta ma trudności z mówieniem, np. ze strachu lub zmęczenia. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">ma</hi> coś <hi rend="bold">na końcu języka</hi>, jeśli właśnie ma to powiedzieć, ale powstrzymuje się albo nie może sobie przypomnieć właściwego słowa. ; Jeśli ktoś próbuje <hi rend="bold">zasięgnąć języka</hi>, to stara się spotkać kogoś, od kogo mógłby otrzymać potrzebne informacje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wolę, żeby języka sobie na mnie nie ostrzył.</quote>
       <quote>Nie umiała nigdy znaleźć z matką wspólnego języka.</quote>
       <quote>Jeśli nie rozumiesz, że kłamstwo jest czymś bardzo złym, to chyba nie mówimy tym samym językiem.</quote>
       <quote>Mówili chyba różnymi językami, bo wiecznie mieli do siebie pretensje, nawet w najprostszych sprawach.</quote>
       <quote>Wymyślili taką nazwę, że można sobie język połamać.</quote>
       <quote>Chyba mi język skołowacieje, już dziesiąty telefon z tym samym pytaniem.</quote>
       <quote>Umiem na pamięć, ale przed całą klasą pewno język mi kołkiem stanie.</quote>
       <quote>Miał już na końcu języka brzydkie słowo, ale zamilkł.</quote>
       <quote>Jak ona się nazywa, mam to na końcu języka.</quote>
       <quote>Kapral chciał jechać do wsi, aby wśród chłopów zasięgnąć języka.</quote>
       <quote>Przede wszystkim pragnął zasięgnąć języka o sile załogi i obronności warowni.</quote>
       <quote>Kiedy wynajmujemy mieszkanie, warto zasięgnąć języka, kim są ludzie, którzy mają w nim zamieszkać.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="okazac">
    <form>
     <orth>okazać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="okazac.1">
     <def>dać do obejrzenia</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">okazał</hi> jakiś dokument komuś, zwykle jakiemuś urzędnikowi, to dał mu go do obejrzenia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mogę panu okazać dokumenty tylko na osobności.</quote>
       <quote>Łatwiej podać kartę kredytową niż wypisywać czek i okazywać dowód osobisty.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="okazac.2">
     <def>ujawnić, wyrazić jakąś cechę; stać się wiadomym</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">okazał</hi> komuś pomoc lub zainteresowanie, to pomógł mu lub zainteresował się jego sprawami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ogromną pomoc okazał nam zespół Teatru Starego z Krakowa.</quote>
       <quote>Turyści nie okazują zainteresowania tym, co mówi przewodnik.</quote>
       <quote>życzliwość mi okazana</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">okazała się</hi> kimś lub czymś, to po pewnym czasie stało się oczywiste, że ma cechy, które pozwalają ją tak określić. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kasjer okazał się skończonym łajdakiem.</quote>
       <quote>Gazety okazują się niezastąpionym źródłem informacji o świecie współczesnym.</quote>
       <quote>Chłopcy okazali się mieć po 16 lat.</quote>
       <quote>Chłopak okazał się niezłomny: dzwonił, pisał listy, zostawiał na wycieraczce kwiaty.</quote>
       <quote>Dwustronne rozmowy okazały się nieproduktywne.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">okazało się</hi>, że coś jest faktem, to po pewnym czasie stało się to wiadome. Używane też z zaimkiem w funkcji podmiotu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Okazało się, że jestem uczulony na farby.</quote>
       <quote>Niedługo okaże się, kto zyskał, a kto stracił.</quote>
       <quote>Znała — jak się okazało — wszystkie jego książki.</quote>
       <quote>No i co się okazało.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zajac">
    <form>
     <orth>zająć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zajac.1">
     <def>zapełnić przestrzeń/miejsce/czas; zarezerwować miejsce; znajdować się gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> czymś jakąś przestrzeń lub jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> tę przestrzeń, to jest ona tym zapełniona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajął książkami całe biurko.</quote>
       <quote>Przygotowana przez autora bibliografia zajmuje dwie i pół strony.</quote>
       <quote>Tłum zajął całą salę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> fotel, krzesło, miejsce przy stole itp., to usiedliśmy tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kolejarze podstawili pociąg, pospieszyłem się, by zająć miejsce dla niepalących.</quote>
       <quote>Weszli do restauracji i zajęli stolik na środku sali.</quote>
       <quote>Wszystkie miejsca były zajęte.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> komuś miejsce, to zarezerwowaliśmy je dla niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajmę ci miejsce w kolejce, tylko się nie spóźnij.</quote>
       <quote>Przepraszam, czy to krzesło jest wolne? — Nie, zajęte.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> określone miejsce w jakiejś rywalizacji, to zakończyliśmy ją na tym miejscu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tegorocznych zawodach Polki zajęły drugie i trzecie miejsce.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz, zjawisko itp. <hi rend="bold">zajmują</hi> określone miejsce w jakiejś dziedzinie, to znajdują się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Powieści Cortazara zajmują wysokie miejsce na listach bestsellerów.</quote>
       <quote>Szybko zajął należne mu miejsce w panteonie twórców.</quote>
       <quote>Film japoński zajmuje ciągle czołową pozycję wśród kinematografii świata.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">zajęła miejsce</hi> innej osoby lub rzeczy, to zastąpiła ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pop-kultura jeszcze nie zajęła miejsca kultury tradycyjnej.</quote>
       <quote>Wzburzenie ustępowało, jego miejsce zajmowała teraz złość.</quote>
       <quote>Tęsknił za Martą, żadna inna kobieta nie zajęła jej miejsca w ciągu tych dziesięciu lat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> jakieś stanowisko wobec czegoś, to ustosunkowaliśmy się do tego w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Emigracja zajmowała wówczas wrogie stanowisko wobec każdego, kto był związany z władzami PRL.</quote>
       <quote>Rodzice pokrzywdzonych dzieci złożyli formalny protest, dyrektor jeszcze nie zajął stanowiska.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajmujemy</hi> jakieś stanowisko służbowe, to pracujemy na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mąż zajmuje odpowiedzialne stanowisko w handlu zagranicznym.</quote>
       <quote>Zdecydowała się zrezygnować z dotąd zajmowanego nisko płatnego stanowiska.</quote>
       <quote>Od wielu lat zajmuje stanowisko dyrektora zakładu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> jakieś stanowisko, np. bojowe, to znalazł się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cała załoga zajęła błyskawicznie stanowiska, gotowa do otwarcia ognia, skupiona i czujna.</quote>
       <quote>Konie zajmują stanowiska startowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> pokój, mieszkanie, dom itp., to zamieszkaliśmy w nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nowi lokatorzy zajęli trzy duże pokoje frontowe.</quote>
       <quote>Zajmowaliśmy duży apartament o wielu pokojach w staroświeckiej kamienicy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> jakiś obszar, kraj, majątek itp., to wziął go w posiadanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po jedenastu dniach wojny Niemcy zajęli dwie trzecie kraju.</quote>
       <quote>Nieprzyjaciel zajmuje zbrojnie wszystkie budynki w mieście.</quote>
       <quote>Zajął pan moje miejsce, proszę pana!</quote>
       <quote>Nachodził nas komornik, zajmował meble.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> ileś czasu, to trwało tyle czasu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gotowanie obiadu zajęło jej pół dnia.</quote>
       <quote>Trzeba się spotykać, dyskutować, a to zajmuje czas.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli choroba <hi rend="bold">zajęła</hi> jakiś wewnętrzny organ człowieka, to rozprzestrzeniła się na niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Płuca miał całkowicie zajęte gruźlicą.</quote>
       <quote>Nowotwór zajmuje powoli całą wątrobę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zajac.2">
     <def>przyciągnąć uwagę, zainteresować, zaciekawić</def>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> kogoś czymś lub jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> kogoś, to przyciągnęło jego uwagę, zainteresowało go lub zaciekawiło.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajęła wszystkich czekających na pociąg barwnymi opowieściami ze swojego życia.</quote>
       <quote>Szczególnie dwie postacie historyczne zajęły mnie wtedy osobliwością swych sylwetek.</quote>
       <quote>Książka tak go zajęła, że o mało co nie przegapił swojej stacji.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zajac.3">
     <def>zacząć się palić</def>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli ogień <hi rend="bold">zajął</hi> jakąś przestrzeń lub jeśli jakaś przestrzeń <hi rend="bold">zajęła się</hi> ogniem, to zaczęła się palić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Płomienie zajęły cały dach.</quote>
       <quote>Stogi szybko zajmowały się płomieniami.</quote>
       <quote>Świece gasły na deszczu, zapalała je ciągle, osłaniała ręką, póki się dobrze nie zajęły.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zajac.4">
     <def>zacząć coś robić lub kimś się opiekować</def>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy się</hi> czymś, to zaczęliśmy to robić lub nad tym pracować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Spółka ma także zająć się akwizycją reklam krajowych.</quote>
       <quote>Po urodzeniu dziecka zajęła się domem.</quote>
       <quote>Ojciec, bez reszty oddany aktorstwu, nie miał czasu zajmować się moim wychowaniem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy się</hi> kimś, to zaopiekowaliśmy się nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przechodnie czekają bezradnie, aż przyjedzie lekarz i zajmie się chorym.</quote>
       <quote>Przez rok pracował w instytucji zajmującej się niepełnosprawnymi.</quote>
       <quote>Ktoś musi zająć się gośćmi, nie mogą tak siedzieć sami.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dawac">
    <form>
     <orth>dawać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dawac.1">
     <def>przekazać, podać coś komuś,oddać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś rzecz, którą mieliśmy, to przekazaliśmy mu ją, aby należała do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na imieniny ojciec dał mi encyklopedię.</quote>
       <quote>Gmina nie może tego gruntu dać szkole, musi go wystawić na przetarg.</quote>
       <quote>Ksiądz dziekan dał każdemu po kawałku opłatka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś rzecz, którą trzymaliśmy lub która znajdowała się blisko nas, do zbliżyliśmy tę rzecz do niego, tak aby mógł ją wziąć do ręki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mógłbyś mi dać widelec?</quote>
       <quote>Daj mi rękę — rzekł do dziewczyny.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś nam <hi rend="bold">dał</hi> jedzenie lub picie, to umieścił je przed nami tak, abyśmy mogli je sobie wziąć. Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> choremu lekarstwo, to przepisał mu je, włożył do ust, wprowadził do żyły itp. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Posadziła mnie przy stole, dała mi herbaty i szarlotki.</quote>
       <quote>Daj psu jeść i wyprowadź go na dwór.</quote>
       <quote>Daj mi papierosa.</quote>
       <quote>Lekarz dał mi antybiotyki.</quote>
       <quote>Codziennie przychodzi pielęgniarka i daje mi zastrzyk.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz lub sytuacja <hi rend="bold">dała</hi> nam coś, to sprawiła, że mogliśmy to mieć lub korzystać z tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>My tylko dajemy lokal, a za jedzenie i orkiestrę płaci sponsor.</quote>
       <quote>Oczekiwano, że wuj da bratankowi pracę u siebie w fabryce.</quote>
       <quote>Lud daje idolowi władzę i w chwili kaprysu ją odbiera.</quote>
       <quote>Postanowiłem dać mu bardziej odpowiedzialne zadanie.</quote>
       <quote>Królowa dała mu tytuł szlachecki.</quote>
       <quote>Gandhi dał światu nadzieję.</quote>
       <quote>Uchwała nie daje takich uprawnień wojewodzie.</quote>
       <quote>Studia dają możliwość lepszej pracy.</quote>
       <quote>Stanowisko to dawało mi pewne przywileje.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub sytuacja <hi rend="bold">dała</hi> nam szansę, pretekst, powód do czegoś itp., to stworzyła je i pozwoliła je nam wykorzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Amerykanin jest w doskonałej formie, w finale nie dał rywalom żadnych szans.</quote>
       <quote>Festiwal daje okazję wybicia się.</quote>
       <quote>On sporo potrafi, byle tylko dać mu pole do popisu.</quote>
       <quote>Dało to powód do nie kończących się plotek na ich temat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś jakiś czas na zrobienie czegoś, to zgodziliśmy się czekać tyle czasu, żeby to zrobił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Daję ci dziesięć minut na decyzję.</quote>
       <quote>Damy ci trochę czasu, żebyś się przyzwyczaił i oswoił z nowymi obowiązkami.</quote>
       <quote>Nie dałeś mi czasu przygotować się do lekcji.</quote>
       <quote>Dałem jej czas do namysłu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakąś rzecz np. do naprawy, to przekazaliśmy ją komuś, aby ją naprawił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dał artykuł do przepisania na maszynie.</quote>
       <quote>Bieliznę osobistą piorę sama, a pościelową daję do pralni.</quote>
       <quote>Trzeba by dać buty do szewca.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> nam coś w jakiś sposób, to sprzedał lub wynajął nam to w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sklepikarka mnie zna i przed pierwszym daje mi na kredyt.</quote>
       <quote>W tym sklepie dają telewizory na raty.</quote>
       <quote>Kiosk dano w ajencję.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> ileś pieniędzy za jakąś rzecz, to tyle za nią zapłaciliśmy. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ile dałaś za ten stół? — Trzysta złotych.</quote>
       <quote>Ile pani ceni te bluzki? — A ile pani da.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakieś elementy, to wykorzystaliśmy je w tworzeniu pewnej całości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na dno garnka dajemy trochę oleju.</quote>
       <quote>Tu damy żyrandol, a tam kinkiet.</quote>
       <quote>Na wstępie autor daje przegląd treści całego tomu.</quote>
       <quote>Chodzi o to, aby dać solidne podstawy do dalszego rozwoju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Słowo <hi rend="bold">dać</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami nazywającymi czynności, często akty mowy, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">dać</hi> odpowiedź znaczy to samo, co odpowiedzieć, a <hi rend="bold">dać</hi> gwarancję znaczy to samo, co zagwarantować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdyby mu kto inny dał podobną obietnicę, uważałby to za kpiny.</quote>
       <quote>Dał służbie rozkaz nikogo nie wpuszczać.</quote>
       <quote>W listach dawała bratu cenne rady.</quote>
       <quote>Matka dała jej swoje błogosławieństwo.</quote>
       <quote>Sędzia dał mi łagodny wyrok.</quote>
       <quote>Nazajutrz szef daje mu wymówienie.</quote>
       <quote>Wzywają księdza, który zaraz daje im ślub.</quote>
       <quote>Dał krok do przodu i zawahał się.</quote>
       <quote>Rozdział ten daje opis tylko najczęściej spotykanych anomalii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> wykład, koncert itp., to wystąpił z nim publicznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Bydgoszczy artystka dała jeden jedyny recital.</quote>
       <quote>Wieczorem w klubie miałam dać odczyt.</quote>
       <quote>W XVI stuleciu przyjeżdżał czasem teatr z Londynu i dawał tu przedstawienia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> np. ogłoszenie do gazety lub reklamę w radiu, to spowodowaliśmy, że ukazały się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzina dała nekrolog do gazety.</quote>
       <quote>Regularnie daję anonsy w miejscowej prasie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">daje</hi> komuś lekcje, to go uczy, zwłaszcza prywatnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przez cały okres studiów dawała korepetycje.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś nauczkę, lekcję itp., to ukarał go lub zmusił do dużego wysiłku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chciała mi dać nauczkę, żebym liczył się z potęgą kobiet.</quote>
       <quote>W wojsku dali mi szkołę. Do dziś mam blizny na łokciach od czołgania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś lanie, baty, kuksańca itp., to pobił go lub uderzył.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zaczaili się na niego i dali mu solidne wciry.</quote>
       <quote>Mama dała dziecku klapsa.</quote>
       <quote>Dziewczyna daje mu prztyczka w nos.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiś znak, sygnał, hasło itp., to za jego pomocą przekazaliśmy jakąś informację.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Konduktor dał sygnał do odjazdu.</quote>
       <quote>Dawał rozpaczliwe znaki przejeżdżającym samochodom.</quote>
       <quote>Na dany znak wszyscy powstali.</quote>
       <quote>Kilka kobiet dawało jeszcze słabe oznaki życia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiś przykład, to przytoczyliśmy go. Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał przykład</hi> komuś innemu, to swoim zachowaniem pokazał mu — celowo lub mimo woli — jak ma postępować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czytał fragmenty, dawał przykłady i było to bardzo interesujące.</quote>
       <quote>Wówczas kapitan postanowił dać im przykład. Skoczył pierwszy.</quote>
       <quote>Dawał przykład punktualności i zdyscyplinowania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> wyraz swoim poglądom, uczuciom, emocjom lub pragnieniom, to wyraził je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obaj zawodnicy nie lubią się i dają temu wyraz w wywiadach.</quote>
       <quote>Swojemu twórczemu temperamentowi dawał ujście, pisząc felietony filozoficzne.</quote>
       <quote>Wtedy dopiero dawał upust rozpierającej go energii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> dowód czegoś, to udowodnił to, zwykle swoim postępowaniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dała mi liczne dowody życzliwości.</quote>
       <quote>Jest to na pewno człowiek odpowiedzialny, dał na to dowody.</quote>
       <quote>Dałeś dowód, że umiesz sobie radzić w trudnych okolicznościach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> wiarę lub posłuch jakimś wiadomościom lub osobom, to uwierzyliśmy im i uznaliśmy za słuszne to, co mówią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autorka dała wiarę opowieściom, które słyszała na wsi.</quote>
       <quote>Miałem nadzieję, że da posłuch moim radom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś słowo, to przyrzekł mu coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był człowiekiem honoru, skoro dał słowo kobiecie, już się nie wycofa.</quote>
       <quote>Słowa danego dotrzymał.</quote>
       <quote>Daję panu słowo szlachcica.</quote>
       <quote>Musiała mi dać słowo honoru, że nikomu nie powtórzy.</quote>
       <quote>Daję panu na to moje słowo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> komuś jakąś ocenę za jego pracę lub umiejętności, to oceniliśmy jego pracę lub umiejętności tą oceną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Geograf, poczciwina, dawał same dobre stopnie.</quote>
       <quote>Za ten skok sędziowie nie dadzą mu dużo punktów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiejś osobie lub rzeczy określone miejsce w jakiejś hierarchii lub określoną kategorię, to umieściliśmy ją w tym miejscu lub w tej kategorii.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sędziowie dali pierwszą lokatę młodziutkiej Japonce.</quote>
       <quote>Konkurs jest otwarty dla wszelkich prac, ale pierwszeństwo dajemy wspomnieniom i pamiętnikom.</quote>
       <quote>Komisja dała mu kategorię D i do wojska go nie wzięli.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="27">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> jakiejś osobie lub rzeczy ileś lat, to sądząc po jej wyglądzie lub innych oznakach, uznaliśmy, że ma ona tyle lat.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dawała mu na oko jakieś czterdzieści lat.</quote>
       <quote>Ten dąb ma dwieście lat. — A ja bym dał mu z tysiąc, taki jest wielki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="28">
      <def>Jeśli nasze działania lub wysiłki <hi rend="bold">dały</hi> jakiś efekt, to dzięki nim uzyskaliśmy go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Poszukiwania nie dały żadnych skutków.</quote>
       <quote>produkcja, która nie daje zysku, lecz straty</quote>
       <quote>On chciał mieć władzę, bo wiadomo, że władza daje korzyści.</quote>
       <quote>Miałem nadzieję, że ta rozmowa coś da.</quote>
       <quote>Nic nie dały protesty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="29">
      <def>Jeśli działanie matematyczne <hi rend="bold">daje</hi> jakiś wynik, to otrzymujemy ten wynik z tego działania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dwa plus dwa daje cztery.</quote>
       <quote>Jakakolwiek liczba pomnożona przez zero daje zero.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="30">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">dało</hi> nam wyobrażenie lub wiedzę o jakiejś rzeczy lub sprawie, to dzięki temu mogliśmy ją poznać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wycieczka helikopterem i oglądanie Meksyku z góry da państwu obraz miasta.</quote>
       <quote>Badania krwi i moczu dają pojęcie o zdrowiu pacjenta.</quote>
       <quote>Recenzowana książka daje tylko podstawową wiedzę z tego zakresu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="31">
      <def>Jeśli coś nam <hi rend="bold">dało</hi> przyjemność, radość lub inne pozytywne odczucie, to dzięki temu osiągnęliśmy je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Praca z dziećmi daje dużo przyjemności.</quote>
       <quote>Nawet najdrobniejszy sukces dawał mu satysfakcję.</quote>
       <quote>Świadomość zwycięstwa dała mu pewność i spokój.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="32">
      <def>Mówimy, że rośliny, zwierzęta, słońce itp. <hi rend="bold">dają</hi> coś dobrego, jeśli w naturalny sposób to wytwarzają i możemy z tego korzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To jest młoda koza. Ona jeszcze nie daje mleka.</quote>
       <quote>Ogień daje dużo ciepła, a mało światła.</quote>
       <quote>Strumień w wąwozie dawał ożywczy chłód.</quote>
       <quote>Ziarno daje plon.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="35">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">dał z siebie</hi> np. wszystko lub dużo, jeśli włożył wiele wysiłku i dobrej woli w to, co robił, gdyż chciał zrobić to jak najlepiej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tym biegu zawodniczki dają z siebie wszystko.</quote>
       <quote>Chcieliśmy dać z siebie jak najwięcej, przysłużyć się czemuś.</quote>
       <quote>Chyba na tym życie polega, żeby coś z siebie dawać i w zamian coś otrzymywać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="38">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś całusa, buziaka itp., to go pocałował lub pozwolił się pocałować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dała mi buziaka i uciekł.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="41">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> komuś np. w twarz lub po głowie, to uderzył go w twarz lub po głowie. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mietek nie wytrzymał i dał mu w zęby.</quote>
       <quote>Nauczyciel dał mu linijką po rękach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="42">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">daliśmy</hi> kogoś gdzieś, to skierowaliśmy go tam, aby się uczył, mieszkał lub pracował. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Daliśmy Gutka do prywatnej szkoły.</quote>
       <quote>Nie dam dziadka do domu starców! Tu będzie mieszkał.</quote>
       <quote>Tego nowego chłopaka damy na odlewnię do pomocy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dawac.2">
     <def>pozwolić komuś coś zrobić, być możliwym do zrobienia</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dał</hi> nam coś zrobić, to pozwolił nam, abyśmy to zrobili.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzice nie dają mu oglądać telewizji.</quote>
       <quote>Dasz mi się przejechać na rowerze?</quote>
       <quote>Trzeba jej dać się wypłakać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">dała</hi> coś ze sobą robić, to mogliśmy to z nią robić, nie trafiając na opór ani sprzeciw z jej strony. W konstrukcji tej czasownik zależny od słowa <hi rend="bold">dać</hi> występuje z zaimkiem „się”, który pełni przy nim funkcję dopełnienia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Starzec dał się prowadzić za rękę jak dziecko.</quote>
       <quote>A ja, idiota, dałem im się oszukać.</quote>
       <quote>Żelazo daje się kuć po podgrzaniu.</quote>
       <quote>Monika dała sobie ufarbować włosy.</quote>
       <quote>Jest ambitna i nie daje sobą kierować.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="43">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dało się</hi> coś zrobić, to zrobienie tego okazało się możliwe. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Meble dałoby się szybko wywieźć, gdybyśmy mieli wózek.</quote>
       <quote>Chciałbym odbić ten tekst na ksero i powiększyć, jeśli się da. — Da się, czemu ma się nie dać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="44">
      <def>Wyrażeń <hi rend="bold">co się da</hi>, <hi rend="bold">jak się da</hi>, <hi rend="bold">gdzie się da</hi>, <hi rend="bold">ile się da</hi> itp. używamy potocznie, aby zaznaczyć, że ktoś wyczerpuje wszelkie dostępne mu możliwości. Jeśli np. kupujemy <hi rend="bold">co się da</hi>, to kupujemy wszystko, nie wybierając.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trzeba ratować, co się da.</quote>
       <quote>Kłamaliśmy, ile się dało, ale uchodziło nam to na sucho.</quote>
       <quote>Musimy stąd uciekać, gdzie się da. Może na Słowację.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="46">
      <def>Jeśli mówimy komuś <hi rend="bold">„nie daj się”</hi> lub <hi rend="bold">„nie dajcie się”</hi>, to zachęcamy go, aby się nie poddawał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Waldek, nie daj się! — krzyknąłem, widząc, że zwalnia.</quote>
       <quote>Płaczesz?! Co ty! Nie daj się! Nie możesz się załamywać.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="liczyc">
    <form>
     <orth>liczyć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="liczyc.1">
     <def>wykonywać działania arytmetyczne, dodawać rzeczy do siebie</def>
     <sense n="1">
      <def>Kiedy <hi rend="bold">liczymy</hi>, to wykonujemy działania arytmetyczne. ; wymieniamy kolejne liczby od jednego wzwyż.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Liczył w pamięci bezbłędnie, umiał nawet mnożyć czterocyfrowe liczby.</quote>
       <quote>Ewa w skupieniu liczy coś na kalkulatorze.</quote>
       <quote>W przedszkolu nauczył się liczyć do stu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">liczymy</hi> jakieś osoby lub rzeczy, to dodajemy je do siebie, aby ustalić, ile ich jest.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kasjerka uważnie liczy pieniądze.</quote>
       <quote>Ciotki i kuzynki nie przestają liczyć, ile nas kosztowało wesele.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś wielkość, np. czas, jest <hi rend="bold">liczona</hi> w jakichś jednostkach, np. w sekundach, to używa się tych jednostek, aby ją mierzyć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Odległości nie liczono w kilometrach, tylko w dniach drogi.</quote>
       <quote>Nasza Galaktyka, Droga Mleczna, ma rozmiary liczone w dziesiątkach, a nawet setkach tysięcy lat świetlnych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">liczy</hi> godziny, dni, miesiące itp. do jakiegoś momentu, jeśli czeka z niecierpliwością, aż on nastąpi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miała głos mile podniecony, już liczyła dni do powrotu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">liczy się</hi> do czegoś, to jest do tego włączane w jakichś obliczeniach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Okres pracy na zlecenie-umowę nie liczy się do emerytury.</quote>
       <quote>Po upływie zadeklarowanego okresu procenty ulegają kapitalizacji, to znaczy liczą się do kwoty, od której naliczać się będzie oprocentowanie w następnym okresie umownym.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">liczy</hi> sobie np. ileś lat lub kilogramów, to ma taki wiek lub wagę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszyscy oni byli młodzi, liczący nie więcej jak trzydzieści lat.</quote>
       <quote>Oglądam rybę podobną do naszych kleni, liczy sobie ze 20 centymetrów.</quote>
       <quote>Teatr Polskiego Radia liczy sobie już ponad pół wieku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">liczy</hi> ileś osób lub elementów, to składa się z nich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oddział liczył trzydziestu ludzi.</quote>
       <quote>Akta sprawy liczą 240 tomów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">liczy</hi> ileś za jakiś towar lub jakąś usługę, to chce za nie takiej ceny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na targu liczyli 4 zł za łubiankę truskawek.</quote>
       <quote>Liczę ci piątaka za każdą godzinę.</quote>
       <quote>Słono sobie za to liczył.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="liczyc.2">
     <def>być ważnym, branym pod uwagę, być szanowanym</def>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">liczymy</hi> jakąś osobę lub rzecz, to uwzględniamy ją w naszych rachunkach. Wyrażenia <hi rend="bold">nie licząc</hi> używamy, aby zaznaczyć, że wymieniamy liczbę, w której nie uwzględniliśmy kogoś lub czegoś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W kościele był chłód i całkowita pustka, jeżeli nie liczyć paru starych kobiet, które pod samym ołtarzem uklękły.</quote>
       <quote>Trzeba do przeprowadzenia głosowania oddelegować blisko cztery miliony urzędników, nie licząc mężów zaufania poszczególnych partii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">liczy się</hi>, to jest ważna i brana pod uwagę w jakichś działaniach lub decyzjach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tym sezonie liczący się krawcy lansują brązy — całą gamę ich odcieni, od tabaczkowego do ciemnej kawy.</quote>
       <quote>Jedna pomyłka się nie liczy.</quote>
       <quote>Dziś liczy się przede wszystkim wykształcenie.</quote>
       <quote>Wielu polityków doszło do wniosku, że Związek Radziecki nie liczy się już jako mocarstwo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">liczymy</hi> na kogoś, to mamy nadzieję, że spełni on nasze oczekiwania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie zawsze jednak można liczyć na przyjaciół.</quote>
       <quote>Tylko na siebie mogłam liczyć.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">liczy</hi> na jakieś zdarzenie lub działanie, to ma nadzieję, że ono nastąpi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bluffował świadomie, licząc, jak zawsze, na pewną wygraną.</quote>
       <quote>Może pan liczyć na moją dyskrecję.</quote>
       <quote>Zjawił się wreszcie, gdy przestała już liczyć, że przyjdzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">liczy się</hi> z czymś, to bierze to pod uwagę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był człowiekiem niezwykle gwałtownym i despotycznym. Innych słuchał, ale się zupełnie nie liczył z tym, co mówili.</quote>
       <quote>Szukając dobrego wina, trzeba się liczyć z wydatkiem rzędu 22–28 złotych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">liczy się</hi> z kimś, to nie lekceważy go, lecz szanuje lub ceni go sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Siostry nie słuchał, ale z ojcem się zawsze liczył.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli mówimy komuś, żeby <hi rend="bold">liczył się ze słowami</hi>, to każemy mu nie używać sformułowań, które mogłyby kogoś urazić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Liczcie się ze słowami. Nie jesteście w knajpie, tylko w domu.</quote>
       <quote>Niektórzy walili z grubej rury, nazywając rzeczy po imieniu i nie licząc się ze słowami.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wolny">
    <form>
     <orth>wolny</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wolny.1">
     <def>dowolny, niezależny, nieograniczony zewnętrznymi przepisami, zarządzeniami, zwyczajami</def>
     <sense n="1">
      <def>Ktoś, kto jest <hi rend="bold">wolny</hi>, może sam o sobie decydować, gdyż nie jest od nikogo ani niczego zależny. ; nie jest więźniem ani niewolnikiem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mnie niczego nie można zabronić, ja jestem wolny człowiek.</quote>
       <quote>Wczoraj mnie wypuścili, znowu jestem wolny.</quote>
       <quote>Oprócz chłopów zależnych istniała ludność chłopska wolna osobiście, lecz nie mająca ziemi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Wolny</hi> kraj nie jest okupowany przez wojska innego kraju ani zależny od niego politycznie lub gospodarczo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiadomo, kiedy Bośnia będzie wolna.</quote>
       <quote>Wreszcie żyjemy w wolnym kraju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">wolne</hi>, nie jest ograniczone zewnętrznymi przepisami, zarządzeniami, zwyczajami itp. i może się swobodnie rozwijać lub funkcjonować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mamy wolną prasę i wolność słowa.</quote>
       <quote>wolne związki zawodowe</quote>
       <quote>parlament wyłoniony w wolnych wyborach</quote>
       <quote>Cenzurę zastąpiło prawo wolnego rynku, obowiązujące także w kulturze.</quote>
       <quote>wypracowanie na temat wolny</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli mówimy do jakiejś osoby, że jest <hi rend="bold">wolna</hi>, to pozwalamy jej odejść.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skończyliśmy na dziś, jesteś wolna, Aniu, zmykaj.</quote>
       <quote>Jesteście państwo wolni, do zobaczenia za tydzień.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wolny</hi> jest używane w następujących wyrażeniach. Jeśli ktoś <hi rend="bold">ma wolną rękę</hi> albo jeśli mu <hi rend="bold">dano</hi>, <hi rend="bold">zostawiono</hi> lub <hi rend="bold">pozostawiono wolną rękę</hi>, to ma on swobodę działania. ; Jeśli oskarżony odpowiada przed sądem <hi rend="bold">z wolnej stopy</hi>, to zeznaje, nie będąc aresztowanym. ; <hi rend="bold">Wolne wnioski</hi> to wnioski nie związane z tematem zebrania, zgłaszane zwykle na zakończenie porządku obrad. ; <hi rend="bold">Rzut wolny</hi> lub <hi rend="bold">wolny</hi> to w piłce nożnej, koszykówce i niektórych innych grach strzał lub rzut wykonany przez zawodnika jednej drużyny, podyktowany przez sędziego jako kara za niezgodne z przepisami zagranie zawodnika drużyny przeciwnej. ; <hi rend="bold">Wolny przekład</hi> lub <hi rend="bold">wolne tłumaczenie</hi> nie trzymają się wiernie oryginału. ; <hi rend="bold">Wolne miasto</hi> to miasto mające przywileje polityczne, które uniezależniają je od władz państwowych.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Masz wolną rękę, możesz odejść.</quote>
       <quote>Bywało, że prezydenci dawali sekretarzom wolną rękę i jedynie firmowali ich posunięcia.</quote>
       <quote>Rodzice zostawili mi wolną rękę w wyborze zawodu.</quote>
       <quote>Wpłacono za niego kaucję i na procesie odpowiadał z wolnej stopy.</quote>
       <quote>Sędzia podyktował rzut wolny.</quote>
       <quote>Kondraciuk, trafiając z wolnego, doprowadził do dogrywki.</quote>
       <quote>Znam ten utwór, ale tylko w wolnym przekładzie.</quote>
       <quote>Wolne Miasto Gdańsk</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli coś jest <hi rend="bold">wolne</hi> od opłat, to jest od nich zwolnione.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>dochód wolny od podatku</quote>
       <quote>towary wolne od cła</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli do muzeum, kina itp. jest wstęp <hi rend="bold">wolny</hi>, to nie trzeba kupować biletów, aby tam wejść.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mimo że do pawilonu był wstęp wolny, mało kto wchodził.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wolny.2">
     <def>niezajęty</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakieś miejsce lub jakaś rzecz są <hi rend="bold">wolne</hi>, to nikt ani nic ich nie zajmuje i możemy z nich korzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W kawiarni nie było wolnego stolika.</quote>
       <quote>Zająłem pierwsze z brzegu wolne łóżko.</quote>
       <quote>Na regałach jest jeszcze dużo wolnego miejsca.</quote>
       <quote>Mając obie ręce wolne, naciągnąłem linę.</quote>
       <quote>Jest wolny etat w Gminnym Ośrodku Zdrowia.</quote>
       <quote>Usługi transportowe — w miarę wolnych mocy — poczta sprzedaje innym firmom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakaś osoba jest <hi rend="bold">wolna</hi>, to nie jest zajęta pracą ani innymi obowiązkami. Jeśli np. taksówkarz lub fryzjer jest <hi rend="bold">wolny</hi>, to nie obsługuje klienta.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czy pan dyrektor jest wolny?</quote>
       <quote>Pani Małgosia jest wolna, proszę do niej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy o mężczyźnie, że jest <hi rend="bold">wolny</hi>, jeśli nie jest żonaty, a o kobiecie, że jest <hi rend="bold">wolna</hi>, jeśli nie jest zamężna.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wciąż była wolna i do wzięcia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli mamy <hi rend="bold">wolny</hi> czas, to nie jesteśmy zajęci pracą ani innymi obowiązkami i możemy robić to, na co mamy ochotę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zośka chce mieć choć kilka wolnych godzin w niedzielę.</quote>
       <quote>Każdą wolną chwilę spędza z rodziną.</quote>
       <quote>Wprowadzono dwie wolne soboty w miesiącu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Czas <hi rend="bold">wolny</hi> od jakichś zajęć to czas, w którym nie trzeba ich wykonywać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>3 maja jest dniem wolnym od pracy.</quote>
       <quote>Co robił w czasie wolnym od zajęć uniwersyteckich, nie wiadomo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz jest <hi rend="bold">wolna</hi> od czegoś, zwykle od czegoś złego lub niepożądanego, to nie ma tego w sobie lub nie ma z tym nic wspólnego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dzień był słoneczny, niebo wolne od chmur.</quote>
       <quote>Nie ma inwestycji całkowicie wolnych od ryzyka.</quote>
       <quote>Jego polszczyzna jest wolna od czeskich naleciałości.</quote>
       <quote>Kandydat na posła powinien być wolny od takich podejrzeń.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wolny.3">
     <def>powolny, poruszający się z niewielką szybkością</def>
     <sense n="1">
      <def>Coś, co jest <hi rend="bold">wolne</hi>, odbywa się lub porusza z niewielką szybkością.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wolnym krokiem poszliśmy w stronę Wisły.</quote>
       <quote>Była zmęczona, ruchy rąk stawały się coraz wolniejsze.</quote>
       <quote>Silnik pracował na wolnych obrotach.</quote>
       <quote>taniec w wolnym tempie</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś dzieje się <hi rend="bold">z wolna</hi>, to dzieje się z małą szybkością.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Była godzina siódma i słońce z wolna chyliło się ku zachodowi.</quote>
       <quote>Z wolna odwróciła głowę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„wolnego”</hi>, aby przerwać komuś i powstrzymać go przed zbyt szybkim wyciąganiem jakichś wniosków lub robieniem czegoś. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wolnego, hola! A kto widział, jak okradli.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wysokosc">
    <form>
     <orth>wysokość</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wysokosc.1">
     <def>wielkość mierzona od dołu do góry; odległość; częstotliwość drgań w dźwięku</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Wysokość</hi> jakiejś osoby lub rzeczy to ich wielkość mierzona od dołu do góry. ; Używane jako przymiotnik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szafa miała zbyt dużą wysokość i nie zmieściłaby się w pokoju.</quote>
       <quote>Stanąłem pod jodłą o wysokości kilku pięter.</quote>
       <quote>Maszt w Gąbinie miał 646 m wysokości i był najwyższy w Europie.</quote>
       <quote>Mur wysokości 3 metrów oddziela ten zakład od świata.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Określona <hi rend="bold">wysokość</hi> to odległość na jakiej znajduje się lub odbywa się coś nad ziemią, morzem lub jakąś osobą albo rzeczą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skoczyła na wysokość dwóch metrów.</quote>
       <quote>Żniwa trwają tu kilka miesięcy, bo pola leżą na różnych wysokościach.</quote>
       <quote>Kiedyś, patrząc z wysokości wieży Eiffla, doznałem zawrotu głowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Wysokość</hi> to duża odległość od ziemi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Potrzebni są alpiniści do prac na wysokościach.</quote>
       <quote>Samolot błyskawicznie nabierał wysokości.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Wysokość</hi> czegoś to wielkość lub natężenie tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z powodu suszy spadła wysokość plonów.</quote>
       <quote>O wysokości mandatu drogowego decyduje policjant.</quote>
       <quote>Trudno w tym przypadku oszacować wysokość ryzyka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">w wysokości</hi> używamy, aby wskazać na wielkość jakiejś kwoty.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Każdemu przysługuje odprawa w wysokości trzech miesięcznych pensji.</quote>
       <quote>opłata w wysokości ok. 10% średniego krajowego wynagrodzenia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Wysokość</hi> dźwięku to jego cecha zależna od częstotliwości drgań. Im większa częstotliwość, tym dźwięk ma większą wysokość</def>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś znajduje się lub zdarzyło się na jakiejś ulicy, drodze, rzece itp. <hi rend="bold">na wysokości</hi> jakiegoś miejsca, to istnieje lub zdarzyło się na tej ulicy, drodze lub rzece w pobliżu tego miejsca.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Świadkowie wypadku na ulicy Bonifacego, na wysokości Kaukaskiej, proszeni są o kontakt telefoniczny.</quote>
       <quote>Byłam już na wysokości uniwersytetu, gdy przypomniałam sobie, że nie oddałam zegarka do naprawy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wysokosc.2">
     <def>członkowie rodziny królewskiej lub książęcej</def>
     <sense n="8">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wysokość</hi> w wyrażeniach takich, jak , jest odnoszone do członków rodziny królewskiej lub książęcej. Używane jest w kontekście zaimków dzierżawczych i zwykle pisane wielką literą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wasza Wysokoś.</quote>
       <quote>Jego Wysokoś.</quote>
       <quote>Jej Wysokoś.</quote>
       <quote>Jej Wysokość Królowa Elżbieta II rozpoczęła panowanie w roku 1952.</quote>
       <quote>Wasza wysokość zechce spocząć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="letni">
    <form>
     <orth>letni</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="letni.1">
     <def>dotyczący lata</def>
     <sense n="1">
      <def>Letni to taki, który dotyczy lata, np. odbywa się latem lub jest przeznaczony na lato.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niedługo znowu będę wkładać letnie sukienki.</quote>
       <quote>letni domek</quote>
       <quote>Już chłodno, a on wciąż letnio ubrany.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="letni.2">
     <def>trochę ciepły, pozbawiony wyrazu</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Letni</hi> płyn to płyn tylko trochę ciepły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>letnia herbata</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jako <hi rend="bold">letnie</hi> określamy coś, co jest pozbawione wyrazu, żywych uczuć lub temperamentu. Słowo używane z dezaprobatą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mówi się, że kino polskie jest ustatkowane, grzeczne, letnie.</quote>
       <quote>Potrzeba nam tu ludzi z pasją, dla tych przeciętnych, letnich nie ma miejsca.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="klasa">
    <form>
     <orth>klasa</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="klasa.1">
     <def>kategoria, zbiór; grupa przedmiotów lub zjawisk mająca wspólne cechy</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Klasa</hi> przedmiotów lub zjawisk to grupa tych przedmiotów lub zjawisk wyodrębniona na podstawie ich wspólnych cech.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Drewno sortowano na klasy według gatunku i jakości.</quote>
       <quote>klasy wyrazów nieodmiennych</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Klasa</hi> to jedna z grup, na jakie można podzielić społeczeństwo, wyodrębniona ze względu na poziom życia jej członków i rodzaj wykonywanej pracy. <hi rend="bold">Klasa polityczna</hi> to ludzie biorący aktywny udział w życiu politycznym i albo sprawujący władzę, albo dążący do tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jego filmy pokazują amerykańską klasę średnią.</quote>
       <quote>klasa rządząca</quote>
       <quote>klasa kapitalistów</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="klasa.2">
     <def>kurs nauki w szkole, uczniowie uczący się w tej samej klasie</def>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="klasa.3">
     <def>pomieszczenie</def>
     <sense n="3">
      <def>pomieszczenie, w którym odbywają się lekcje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nauczyciel wyszedł na środek klasy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="klasa.4">
     <def>wysoka jakość lub wysoki poziom</def>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy o <hi rend="bold">klasie</hi> jakichś towarów, usług, ludzi lub umiejętności, mając na myśli ich wysoką jakość lub wysoki poziom.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Samochód tej klasy, co mercedes, rzadko się psuje.</quote>
       <quote>Pokazał aktorstwo wysokiej klasy.</quote>
       <quote>Był światowej klasy specjalistą.</quote>
       <quote>Obaj reprezentują najwyższą światową klasę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Pierwsza, druga itd. <hi rend="bold">klasa</hi> jakichś rzeczy to grupa tych rzeczy wyodrębniona ze względu na ich jakość. Najlepsze są rzeczy pierwszej <hi rend="bold">klasy</hi>, gorsze drugiej <hi rend="bold">klasy</hi> itd. Zabytki <hi rend="bold">klasy zerowej</hi> to zabytki o największej wartości historycznej i artystycznej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stawianie fabryki nad jeziorem o pierwszej klasie czystości wód to nonsens.</quote>
       <quote>sprzęt, który był o klasę lepszy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Miejsca, przedziały, wagony itp. określonej <hi rend="bold">klasy</hi> to w środkach komunikacji publicznej miejsca, przedziały lub wagony zapewniające określony standard i wygody w podróży. ; Określona <hi rend="bold">klasa</hi> w pociągu, na statku, w samolocie itp. to miejsce tej klasy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jechaliśmy wagonem pierwszej klasy.</quote>
       <quote>Mam bilet klasy turystycznej.</quote>
       <quote>Zwykle podróżował trzecią klasą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Mówimy o kimś lub o czymś <hi rend="bold">klasa</hi> lub <hi rend="bold">pierwsza klasa</hi>, jeśli ta osoba lub rzecz bardzo nam się podoba. Określenia potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Babka klasa, nie ma co!</quote>
       <quote>Film był pierwsza klasa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Mówimy, że ktoś ma, trzyma itp. <hi rend="bold">klasę</hi>, jeśli oceniamy go pozytywnie, np. dlatego, że jest inteligentny, elegancki i sprawia dobre wrażenie. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ten to ma klasę.</quote>
       <quote>W ostatnich zawodach w Bydgoszczy Polak pokazał klasę.</quote>
       <quote>Chodzi o to, żeby zachować fason i klasę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli ktoś robi coś <hi rend="bold">z klasą</hi>, to robi to bardzo dobrze. Osoba <hi rend="bold">z klasą</hi> to ktoś, kogo oceniamy pozytywnie. Wyrażenie potoczne, używane z uznaniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tańczyła z taką klasą, że wokół nich zebrało się mnóstwo ludzi.</quote>
       <quote>dziewczyna z klasą</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Mówimy o kimś, zwłaszcza o zawodniku, że jest <hi rend="bold">klasą dla siebie</hi>, jeśli jest tak dobry, że nie można go z nikim porównać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Reprezentant Niemiec był w biegu klasą dla siebie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wydac">
    <form>
     <orth>wydać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wydac.1">
     <def>odnosić wrażenie, że coś jest prawdą</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wydaje się</hi> nam, że coś jest prawdą, to odnosimy wrażenie, że jest, choć nie jesteśmy pewni i możemy się mylić. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W nocy wydawało mi się, że ktoś płacze, ale to tylko wiatr wył.</quote>
       <quote>Nowy program telewizyjny, jak mi się wydaje, nie spodobał się publiczności.</quote>
       <quote>Wyszła chyba na obiad. Tak mi się wydaje.</quote>
       <quote>Wydaje się niedorzecznością, żeby premier prowadził inną politykę zagraniczną niż jego minister.</quote>
       <quote>Co taka smutna jesteś? — Wydaje ci się.</quote>
       <quote>Kradzież publicznych pieniędzy wydaje mu się najobrzydliwszym przestępstwem.</quote>
       <quote>Czekał cierpliwie, bo matka wydawała się już kończyć swoją przydługą mowę.</quote>
       <quote>Chłopak wydaje się nie rozumieć swojej sytuacji.</quote>
       <quote>Ceremoniał dworski wydawał się jej śmieszny.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wydawałoby się</hi> odnosimy do fragmentu naszej wypowiedzi, aby zaznaczyć, że nie odpowiada on prawdzie, choć wszystko wskazuje na to, że powinien jej odpowiadać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dochodziło do kłótni w sprawach, wydawałoby się, najbardziej oczywistych.</quote>
       <quote>Napisał rzecz, której — wydawałoby się — nie można przetłumaczyć na język teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wydac.2">
     <def>zapłacić za coś</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wydaliśmy</hi> na coś pieniądze, to zapłaciliśmy nimi za to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wzięła premię i wydała ją w ciągu trzech dni na prezenty pod choinkę.</quote>
       <quote>Wszystko wydawali na bieżące potrzeby, nic nie mogli odłożyć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wydac.3">
     <def>dać, przekazać</def>
     <sense n="4">
      <def>Kiedy sprzedawca <hi rend="bold">wydaje</hi> resztę kupującemu, który płaci za towar lub usługę kwotą wyższą od ich ceny, to daje mu pieniądze stanowiące różnicę między tą kwotą a ceną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przepraszam, chyba zapomniała mi pani wydać resztę.</quote>
       <quote>Ekspedientka wydała mu pięć złotych reszty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydaje</hi> ludziom coś, co jest dla nich przeznaczone, to daje im to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obiady wydaje się od 13.00 do 15.00.</quote>
       <quote>Każdemu rekrutowi wydano z magazynu mundur.</quote>
       <quote>Prosił, aby wydano mu zaświadczenie na piśmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli rodzice <hi rend="bold">wydali</hi> córkę za jakiegoś mężczyznę, to spowodowali, że wzięła ona z nim ślub. Jeśli rodzice <hi rend="bold">wydali</hi> córkę <hi rend="bold">za mąż</hi>, to spowodowali, że zawarła małżeństwo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chełpi się, że wydaje córkę za najbogatszego człowieka we wsi.</quote>
       <quote>Dorosła mu córka i właśnie wydaje ją za mąż.</quote>
       <quote>Niedawno wydali ją za mąż za młodego porucznika.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli kobieta <hi rend="bold">wydała się</hi> za jakiegoś mężczyznę, to wzięła z nim ślub. Słowo potoczne. Jeśli kobieta <hi rend="bold">wydała się za mąż</hi>, to poślubiła mężczyznę. Wyrażenie potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wydałaby się za niego, gdyby ojciec pozwolił.</quote>
       <quote>Nie chciałaś się za mnie wydać, bo byłem dla ciebie za stary.</quote>
       <quote>Chciałaby się wydać za mąż, najlepiej za młodego i bogatego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> jakąś osobę lub rzecz na śmierć, na pastwę losu itp., jeśli sprawił, że znalazła się ona w sytuacji zagrożenia śmiercią lub zniszczeniem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wysyłając go samego w góry w zimie, wydawał go na pewną śmierć.</quote>
       <quote>łódź wydana na pastwę fal</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> obiad, kolację lub przyjęcie, to urządził je i zaprosił gości. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Premier wydał obiad na cześć dostojnego gościa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="wydac.4">
     <def>wytworzyć, utworzyć, zainicjować</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakiś tekst został <hi rend="bold">wydany</hi> drukiem, to został wydrukowany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed wojną wydała swój debiutancki tomik wierszy.</quote>
       <quote>Książkę wydano w luksusowej szacie graficznej.</quote>
       <quote>wydawcy, którzy wydają beletrystykę</quote>
       <quote>Postanowiliśmy wydawać własną gazetkę.</quote>
       <quote>Miłosz nie był w Polsce wydawany do 1980 roku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> komuś jakieś polecenie, to kazał mu coś zrobić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiadomo, kto wydał rozkaz strzelania.</quote>
       <quote>Ja panu takiego polecenia nie wydawałem.</quote>
       <quote>Prokuratura wydała postanowienie o zamknięciu dochodzenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli osoba lub instytucja mająca władzę <hi rend="bold">wydała</hi> jakiś akt prawny, to ogłosiła go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W 1936 roku Prezydent Rzeczpospolitej wydał dekret o stworzeniu funduszu obrony narodowej.</quote>
       <quote>rozporządzenie wydane przez Radę Ministrów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> opinię, werdykt, wyrok itp., to sformułował je i przedstawił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na wniosek pracownika pracodawca zobowiązany jest wydać mu opinię.</quote>
       <quote>Sąd wydał wyrok skazujący.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli jakaś osoba, zwierzę lub rzecz <hi rend="bold">wydały</hi> jakiś dźwięk lub zapach, to wytworzyły go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy pojawiła się na estradzie w srebrnej sukni, widownia wydała okrzyk zachwytu.</quote>
       <quote>Pisklęta wydawały ciche piski.</quote>
       <quote>Ryby zaczęły się wnet smażyć, wydając miłą i obiecującą woń.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ziemia, roślina lub ziarno <hi rend="bold">wydały</hi> plon, to uzyskaliśmy go dzięki nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Żyzna ziemia wydawała obfite plony.</quote>
       <quote>Jabłonka jeszcze młoda, w tym roku nie wyda owocu.</quote>
       <quote>przypowieść o ziarnie, które musi obumrzeć, żeby wydać plon</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że jakaś społeczność, naród, rodzina itp. <hi rend="bold">wydały</hi> z siebie kogoś, jeśli urodził się on lub wychował w tej społeczności. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Naród żydowski wydał wielu wybitnych uczonych.</quote>
       <quote>Liceum krzemienieckie wydało tak wybitnych wychowanków, jak Malczewski i Słowacki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> komuś walkę, bitwę lub wojnę, to rozpoczął z nim walkę. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Król wydał Krzyżakom walną bitwę.</quote>
       <quote>Wódz wydał białym bezlitosną walkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="wydac.5">
     <def>ujawnić, wyjść na jaw</def>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał</hi> jakąś osobę, to ujawnił dotyczące jej informacje, które były tajemnicą, komuś, kto może ją ukarać lub skrzywdzić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Siedząc w więzieniu, najbardziej cierpiał nad tym, że wydał go najbliższy przyjaciel.</quote>
       <quote>Ktoś ze wsi wydał uciekiniera policji.</quote>
       <quote>Nie wydasz mnie, prawda? — spytała drżącym głosem. — Nie powiesz nikomu, co widziałeś.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli coś, co działo się w tajemnicy, <hi rend="bold">wydało się</hi>, to wszyscy się o tym dowiedzieli.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Magazynierzy podkradali drewno ponad dwa lata. Ale w końcu to się wydało.</quote>
       <quote>Prędzej czy później i tak się wyda, że skłamała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wydał się</hi> z czymś, to niechcący się do tego przyznał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wydał się ze swymi zamiarami.</quote>
       <quote>Żeby tylko nie wydał się jakimś nieopatrznym słowem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zawod">
    <form>
     <orth>zawód</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zawod.1">
     <def>zajęcie</def>
     <sense n="1">
      <def>Czyjś <hi rend="bold">zawód</hi> to zajęcie, którego osoba ta się wyuczyła i które stale wykonuje dla pieniędzy. <hi rend="bold">Wolny zawód</hi> to zawód, którego wykonywanie nie jest ograniczone umową o pracę podpisaną z jakąś instytucją, np. artysta lub adwokat.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z zawodu był elektromechanikiem.</quote>
       <quote>Pracuję 30 lat w swoim zawodzie.</quote>
       <quote>zawód cukiernika</quote>
       <quote>zawód nauczycielski</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zawod.2">
     <def>rozczarowanie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Zawód</hi> to przykre uczucie, którego doznajemy, gdy nie spełniło się coś, na czym nam zależało i na co czekaliśmy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Autor sprawił gorzki zawód miłośnikom książek szpiegowskich.</quote>
       <quote>Spotkał ją nowy zawód miłosny.</quote>
       <quote>Śmierć oszczędziła mu jeszcze jednego bolesnego zawodu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stosunek">
    <form>
     <orth>stosunek</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stosunek.1">
     <def>sposób, w jaki myślimy o czymś; związki między ludźmi, warunki panujące gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Nasz <hi rend="bold">stosunek</hi> do jakiejś osoby, rzeczy lub sprawy to sposób, w jaki o niej myślimy i w jaki reagujemy na nią emocjonalnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zmienia się jej stosunek do rodziców, staje się bardziej chłodna.</quote>
       <quote>Nie krył swojego negatywnego stosunku do powstania.</quote>
       <quote>Udawało jej się zachować pogodny stosunek do życia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Stosunek</hi> jednej osoby lub rzeczy do innej to związek, jaki je łączy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>stosunek lenny łączący wasala i seniora</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Stosunki między ludźmi, narodami, organizacjami itp. to ich wzajemne zależności wyrażające się w sposobie porozumiewania się lub współpracy. Utrzymywał nieliczne stosunki towarzyskie, starych nie odnawiał… Rodzina zerwała z nią wszelkie stosunki… Dużą wagę ma dla nas utrzymanie poprawnych stosunków z Rosją… …stosunki państwo — Kościół… Chodziło o podtrzymanie stosunków między obu krajami… …stosunki dyplomatyczne… W biurze panowały niezdrowe stosunki, ludzi zżerała zazdrość, kwitło donosicielstwo.</def>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Stosunki</hi> ekonomiczne, gospodarcze, polityczne itp. to warunki panujące w jakimś miejscu lub jakiejś dziedzinie życia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Książki dla ludu idealizowały wprawdzie stosunki społeczne, ale zalecały życie godziwe i pracowite oraz przyczyniały się do zmniejszenia analfabetyzmu.</quote>
       <quote>Po wojnie nastąpiła gruntowna zmiana stosunków własnościowych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Mówimy, że ktoś ma <hi rend="bold">stosunki</hi>, jeśli utrzymuje kontakty z osobami, które mogą mu pomóc w trudnej sytuacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miała rozległe stosunki wśród arystokracji.</quote>
       <quote>Dostał tę pracę wyłącznie dzięki stosunkom żony.</quote>
       <quote>Swoich stosunków używał czasem dla dobra kraju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Czyjś <hi rend="bold">stosunek</hi> z inną osobą to ich współżycie, nie sformalizowane w postaci małżeństwa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ukrywał przed światem zazdrośnie swój stosunek ze złotowłosą artystką.</quote>
       <quote>Ich stosunek trwał kilka lat.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stosunek.2">
     <def>proporcja, porównanie</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Stosunek</hi> jednej wielkości do drugiej to związek między nimi wyrażony w liczbach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sejm odrzucił projekt uchwały stosunkiem głosów 230 do 177.</quote>
       <quote>Stosunek octu do oliwy w sosie winegret wynosi jeden do trzech.</quote>
       <quote>rozporządzenie o wymianie waluty w stosunku 1,8 mln marek polskich na 1 zł polski</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>w stosunku. Jeśli rozpatrujemy ilość, wielkość, charakter lub położenie jakiejś rzeczy <hi rend="bold">w stosunku</hi> d o innej rzeczy, to w ocenie lub opisie tej pierwszej bierzemy pod uwagę tę drugą. ; Nasze działania, postawy, zobowiązania itp. <hi rend="bold">w stosunku do</hi> kogoś lub czegoś określają związek, jaki łączy nas z tą osobą lub rzeczą. ; Jeśli jakiejś nazwy używamy <hi rend="bold">w stosunku</hi> do kogoś lub czegoś, to tę osobę lub rzecz nazywamy w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pomoc ta była małym okruchem w stosunku do potrzeb.</quote>
       <quote>wzrost średniej emerytury w stosunku do średniej płacy</quote>
       <quote>Opóźnienia w stosunku do planu nie są duże.</quote>
       <quote>Pojęcie „zwierzę” jest nadrzędne w stosunku do pojęcia „ssak”.</quote>
       <quote>komórki o kształcie walcowatym, które układają się promieniście w stosunku do komórki jajowej.</quote>
       <quote>W stosunku do mnie zachowywał się zawsze fair.</quote>
       <quote>Jakie konsekwencje mogłyby być wyciągnięte w stosunku do winnych tego zaniedbania?</quote>
       <quote>Już przedtem miałem w stosunku do niego mieszane uczucia.</quote>
       <quote>Była nieufna w stosunku do każdego.</quote>
       <quote>Związek krytykował brak polityki rządu w stosunku do przemysłu i przedsiębiorstw.</quote>
       <quote>odpowiedzialność pracodawcy w stosunku do pracownika.</quote>
       <quote>Obecnie terminem „modernizm” posługujemy się raczej w stosunku do wczesnej fazy piśmiennictwa młodopolskiego.</quote>
       <quote>To było właściwe w stosunku do nich określenie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="stosunek.3">
     <def>akt seksualny</def>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">Stosunek</hi> seksualny to akt seksualnego połączenia się ciał dwojga ludzi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ponad połowa badanych kobiet nie przeżywała orgazmu podczas stosunków.</quote>
       <quote>stosunek płciowy</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zajmowac">
    <form>
     <orth>zajmować</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zajmowac.1">
     <def>zapełnić przestrzeń/miejsce/czas; zarezerwować miejsce; znajdować się gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> czymś jakąś przestrzeń lub jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> tę przestrzeń, to jest ona tym zapełniona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajął książkami całe biurko.</quote>
       <quote>Przygotowana przez autora bibliografia zajmuje dwie i pół strony.</quote>
       <quote>Tłum zajął całą salę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> fotel, krzesło, miejsce przy stole itp., to usiedliśmy tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kolejarze podstawili pociąg, pospieszyłem się, by zająć miejsce dla niepalących.</quote>
       <quote>Weszli do restauracji i zajęli stolik na środku sali.</quote>
       <quote>Wszystkie miejsca były zajęte.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> komuś miejsce, to zarezerwowaliśmy je dla niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajmę ci miejsce w kolejce, tylko się nie spóźnij.</quote>
       <quote>Przepraszam, czy to krzesło jest wolne? — Nie, zajęte.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> określone miejsce w jakiejś rywalizacji, to zakończyliśmy ją na tym miejscu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tegorocznych zawodach Polki zajęły drugie i trzecie miejsce.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz, zjawisko itp. <hi rend="bold">zajmują</hi> określone miejsce w jakiejś dziedzinie, to znajdują się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Powieści Cortazara zajmują wysokie miejsce na listach bestsellerów.</quote>
       <quote>Szybko zajął należne mu miejsce w panteonie twórców.</quote>
       <quote>Film japoński zajmuje ciągle czołową pozycję wśród kinematografii świata.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">zajęła miejsce</hi> innej osoby lub rzeczy, to zastąpiła ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pop-kultura jeszcze nie zajęła miejsca kultury tradycyjnej.</quote>
       <quote>Wzburzenie ustępowało, jego miejsce zajmowała teraz złość.</quote>
       <quote>Tęsknił za Martą, żadna inna kobieta nie zajęła jej miejsca w ciągu tych dziesięciu lat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> jakieś stanowisko wobec czegoś, to ustosunkowaliśmy się do tego w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Emigracja zajmowała wówczas wrogie stanowisko wobec każdego, kto był związany z władzami PRL.</quote>
       <quote>Rodzice pokrzywdzonych dzieci złożyli formalny protest, dyrektor jeszcze nie zajął stanowiska.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajmujemy</hi> jakieś stanowisko służbowe, to pracujemy na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mąż zajmuje odpowiedzialne stanowisko w handlu zagranicznym.</quote>
       <quote>Zdecydowała się zrezygnować z dotąd zajmowanego nisko płatnego stanowiska.</quote>
       <quote>Od wielu lat zajmuje stanowisko dyrektora zakładu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> jakieś stanowisko, np. bojowe, to znalazł się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cała załoga zajęła błyskawicznie stanowiska, gotowa do otwarcia ognia, skupiona i czujna.</quote>
       <quote>Konie zajmują stanowiska startowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> pokój, mieszkanie, dom itp., to zamieszkaliśmy w nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nowi lokatorzy zajęli trzy duże pokoje frontowe.</quote>
       <quote>Zajmowaliśmy duży apartament o wielu pokojach w staroświeckiej kamienicy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zajął</hi> jakiś obszar, kraj, majątek itp., to wziął go w posiadanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po jedenastu dniach wojny Niemcy zajęli dwie trzecie kraju.</quote>
       <quote>Nieprzyjaciel zajmuje zbrojnie wszystkie budynki w mieście.</quote>
       <quote>Zajął pan moje miejsce, proszę pana!</quote>
       <quote>Nachodził nas komornik, zajmował meble.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> ileś czasu, to trwało tyle czasu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gotowanie obiadu zajęło jej pół dnia.</quote>
       <quote>Trzeba się spotykać, dyskutować, a to zajmuje czas.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli choroba <hi rend="bold">zajęła</hi> jakiś wewnętrzny organ człowieka, to rozprzestrzeniła się na niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Płuca miał całkowicie zajęte gruźlicą.</quote>
       <quote>Nowotwór zajmuje powoli całą wątrobę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zajmowac.2">
     <def>przyciągnąć uwagę, zainteresować, zaciekawić</def>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy</hi> kogoś czymś lub jeśli coś <hi rend="bold">zajęło</hi> kogoś, to przyciągnęło jego uwagę, zainteresowało go lub zaciekawiło.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zajęła wszystkich czekających na pociąg barwnymi opowieściami ze swojego życia.</quote>
       <quote>Szczególnie dwie postacie historyczne zajęły mnie wtedy osobliwością swych sylwetek.</quote>
       <quote>Książka tak go zajęła, że o mało co nie przegapił swojej stacji.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zajmowac.3">
     <def>zacząć się palić</def>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli ogień <hi rend="bold">zajął</hi> jakąś przestrzeń lub jeśli jakaś przestrzeń <hi rend="bold">zajęła się</hi> ogniem, to zaczęła się palić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Płomienie zajęły cały dach.</quote>
       <quote>Stogi szybko zajmowały się płomieniami.</quote>
       <quote>Świece gasły na deszczu, zapalała je ciągle, osłaniała ręką, póki się dobrze nie zajęły.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zajmowac.4">
     <def>zacząć coś robić lub kimś się opiekować</def>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy się</hi> czymś, to zaczęliśmy to robić lub nad tym pracować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Spółka ma także zająć się akwizycją reklam krajowych.</quote>
       <quote>Po urodzeniu dziecka zajęła się domem.</quote>
       <quote>Ojciec, bez reszty oddany aktorstwu, nie miał czasu zajmować się moim wychowaniem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zajęliśmy się</hi> kimś, to zaopiekowaliśmy się nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przechodnie czekają bezradnie, aż przyjedzie lekarz i zajmie się chorym.</quote>
       <quote>Przez rok pracował w instytucji zajmującej się niepełnosprawnymi.</quote>
       <quote>Ktoś musi zająć się gośćmi, nie mogą tak siedzieć sami.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="brac">
    <form>
     <orth>brać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="brac.1">
     <def>chwycić, trzymać, przenieść, umieścić, dostać na własność</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś rzecz ręką lub jakimś narzędziem albo jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś osobę, np. za rękę, to chwyciliśmy, aby ją trzymać lub przenieść w inne miejsce. ; Użycie zwrotne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wziął jej ubranie takim ruchem, jakby się brzydził.</quote>
       <quote>Wzięła do ręki widelec, ale nie miała ochoty jeść.</quote>
       <quote>Nie bierz kapusty palcami.</quote>
       <quote>Matka czule bierze mnie za głowę i całuje w czoło.</quote>
       <quote>Wziąwszy się za ręce, poszli z powrotem na brzeg lasu.</quote>
       <quote>Filip bierze Mirkę pod ramię.</quote>
       <quote>Co to znaczy: nie chce przyjść? Weź go za ucho i przyprowadź.</quote>
       <quote>Hej, ty tam! — zaryczał, biorąc się pod boki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wziął</hi> kogoś lub coś na kolana, na ramiona, na plecy itp., to chwycił tę osobę lub rzecz i umieścił ją sobie na kolanach, ramionach, plecach itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wziął malca na ramiona, aby ten mógł wszystko zobaczyć.</quote>
       <quote>Bierz swój tobołek na plecy i zmykaj stąd.</quote>
       <quote>Jakaś kobieta, zdjęła obraz, wzięła go pod pachę i najspokojniej w świecie wyszła z muzeum.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> kogoś w ramiona, w objęcia, wpół itp., to objęliśmy go w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mężczyzna bierze w ramiona dziewczynę i zaczyna ją czule całować.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś rzecz w coś, to umieściliśmy ją w tym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dokumenty weź do plecaka.</quote>
       <quote>Ma dziwny zwyczaj, aby brać w nawias co drugie zdanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś osobę lub rzecz z jakiegoś miejsca, to usunęliśmy ją z niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wziął ze stołu otwartą książkę, która tam leżała.</quote>
       <quote>Siłą mnie stąd nie weźmiecie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> coś ze sobą, idąc lub jadąc dokądś, to wyruszyliśmy w drogę, niosąc to lub wioząc ze sobą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weź sobie kanapki na drogę.</quote>
       <quote>Na wszelki wypadek wziąłem parasol.</quote>
       <quote>Ilekroć gdzieś jadę, biorę ze sobą aparat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> ze sobą kogoś, idąc lub jadąc dokądś, to zgodziliśmy się, aby on poszedł lub pojechał z nami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chłopaki, weźmiecie mnie ze sobą?</quote>
       <quote>Psa nie bierz, będzie tylko przeszkadzał.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś rzecz, rzadziej osobę, to dostaliśmy ją na własność lub aby używać jej przez jakiś czas albo opiekować się nią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Meble wzięliśmy na raty.</quote>
       <quote>Swoją pensję biorę co miesiąc z banku.</quote>
       <quote>Skąd wziąć na to wszystko pieniądze?</quote>
       <quote>Nikt nie chciał wziąć cegielni w dzierżawę.</quote>
       <quote>Z dworca weź taksówkę.</quote>
       <quote>dzieci wzięte z domów dziecka</quote>
       <quote>Można też wziąć psa ze schroniska.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> coś, co nam przysługiwało, np. urlop, zwolnienie, kredyt lub pożyczkę, to skorzystaliśmy z tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Możesz wziąć urlop dziekański na rok.</quote>
       <quote>Bierzecie pożyczkę na mieszkanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś osobę lub rzecz w jakimś celu, to powierzyliśmy jej jakąś funkcję lub wykorzystaliśmy ją w jakiejś funkcji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzice postanowili, że wezmą dla mnie nowego korepetytora z matmy.</quote>
       <quote>Od pierwszego bierzemy panią Zofię na gosposię.</quote>
       <quote>Biorę cię na świadka tego, co tu powiedziano.</quote>
       <quote>Musimy wziąć niańkę do dziecka.</quote>
       <quote>Wziąłby pan za żonę taką kobietę?</quote>
       <quote>Najczęściej i z największym zapałem brał za wzór kompozycje Milleta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> czegoś, to użyliśmy tego w określonym celu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na naleśniki bierzemy szklankę mąki, jedno jajko i odrobinę mleka.</quote>
       <quote>Weź owsa i daj koniom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wziął</hi> coś z jakiegoś źródła, to zaczerpnął to stamtąd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Najlepiej wziąć pomysł z głowy.</quote>
       <quote>cytaty wzięte z lektury</quote>
       <quote>przykłady wzięte z życia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wziął</hi> jakąś cechę po kimś, to ją po nim odziedziczył.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skłonność do kieliszka wziął po ojcu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> na siebie jakąś część ubrania, to ją włożyliśmy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weź coś na szyję, bo zimno.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakiś lek, to połknęliśmy go lub przyjęliśmy w inny sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weź na noc aspirynę i dobrze się wygrzej.</quote>
       <quote>Musiałem wziąć serię zastrzyków.</quote>
       <quote>Na uczulenie zawsze biorę wapno.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś pracę, zajęcie lub stanowisko, to przyjęliśmy je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rzuć studia, weź jakąś posadę i tak nic z ciebie nie będzie.</quote>
       <quote>W szkole bierze nadgodziny, aby trochę dorobić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> lekcje lub korepetycje, to ktoś ich nam udzielił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W czasie wojny brała lekcje śpiewu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wziął</hi> jakąś nagrodę, to ją dostał lub zdobył.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ten chart to nasza duma, na wszystkich wyścigach bierze pierwsze nagrody.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Jeśli żołnierze <hi rend="bold">wzięli</hi> jakieś miejsce, jakieś osoby lub rzeczy, to zdobyli je w walce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szwedzi chcieli wziąć miasto głodem.</quote>
       <quote>wzięcie do niewoli cywilnych zakładników</quote>
       <quote>Po trzech godzinach morderczego ostrzału barykada powstańcza została wzięta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="27">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> czyjeś słowa <hi rend="bold">do siebie</hi>, to potraktowaliśmy je jako powiedziane do nas lub o nas, zwłaszcza po to, aby nas obrazić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obrażalski. Wszystko bierze do siebie.</quote>
       <quote>Słowa ciotki wzięła do siebie i posmutniała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="28">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wziął</hi> jakąś rzecz, osobę lub sprawę <hi rend="bold">na siebie</hi>, to zajął się nią lub zobowiązał się, że się nią zajmie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ty opiekuj się małym. Babcię biorę na siebie.</quote>
       <quote>Czy nie uważasz, że wziąłeś na siebie zbyt wiele obowiązków.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="29">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy (na siebie)</hi> odpowiedzialność lub winę za coś, to przyznaliśmy, że jesteśmy za to odpowiedzialni lub tego winni.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak możesz brać na siebie taką odpowiedzialność?</quote>
       <quote>Jakby nas złapali, wszystko wezmę na siebie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="brac.2">
     <def>traktować, pojmować</def>
     <sense n="25">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> czyjeś słowa lub zachowanie w jakiś sposób, np. dosłownie, poważnie lub lekko, to potraktowaliśmy je tak.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ona wszystko bierze śmiertelnie poważnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy</hi> jakąś osobę lub rzecz za inną, to pomyliliśmy się i potraktowaliśmy tę pierwszą jako tę drugą. ; Gdy jedno z dopełnień zawiera przymiotnik, to jego liczba i rodzaj muszą być zgodne z drugim dopełnieniem, wyrażonym rzeczownikiem lub zaimkiem rzeczownym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Biorę sanitariusza za lekarza i relacjonuję mu przebieg choroby.</quote>
       <quote>Po ciemku bierzemy buraki za ziemniaki.</quote>
       <quote>Przepraszam, to pomyłka. Wzięłam pana za kogoś innego.</quote>
       <quote>Wziął mnie za jedną z nich.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="brac.3">
     <def>zrobić, wykonać</def>
     <sense n="23">
      <def>Słowo <hi rend="bold">wziąć</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami, zwykle nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik. Na przykład <hi rend="bold">wziąć</hi> miarę znaczy to samo, co zmierzyć, a <hi rend="bold">brać</hi> kąpiel znaczy to samo, co kąpać się.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weź prysznic, od razu poczujesz się lepiej.</quote>
       <quote>Musisz wziąć większy rozpęd, wtedy na pewno przeskoczysz.</quote>
       <quote>Ślub wzięła w trzecim dniu powstania z przystojnym porucznikiem.</quote>
       <quote>Po godzinie rejsu biorę kierunek na północ.</quote>
       <quote>Bierze głęboki oddech i nurkuje głęboko.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="brac.4">
     <def>zacząć coś robić</def>
     <sense n="30">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy się</hi> do jakiejś pracy, to zaczęliśmy ją wykonywać. ; Potocznie mówimy też, że ktoś <hi rend="bold">wziął się</hi> za jakąś pracę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wzięliśmy się raźno do roboty i na wieczór wszystko było gotowe.</quote>
       <quote>Dalejże, weźmy się do dzieła.</quote>
       <quote>I zaraz się wziąłem do pamiętnika.</quote>
       <quote>Od razu wzięła się za sprzątanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="31">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wzięliśmy się</hi> za jakąś osobę, rzecz lub sprawę, to zaczęliśmy się nią zajmować, często dość energicznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Biorę się za Martę, ma jakieś kłopoty.</quote>
       <quote>Od jutra muszę się za siebie wziąć. Gimnastyka, spacery, dieta.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="brac.5">
     <def>pojawić się, być przyczyną</def>
     <sense n="32">
      <def>Jeśli jakieś zjawisko <hi rend="bold">bierze się</hi> skądś, to jest to jego przyczyną lub źródłem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszelkie zło bierze się z głupoty.</quote>
       <quote>Nie wiem, skąd się biorą te ohydne plotki na nasz temat.</quote>
       <quote>Skąd mi się wziął ten kaszel.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="33">
      <def>Jeśli pytamy, <hi rend="bold">skąd</hi> jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">wzięła się</hi> w jakimś miejscu, to wyrażamy zdziwienie, że się tam znalazła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jezus Maria! Józek! Skąd się tu wziąłeś? Oczom nie wierzę, że to ty, chłopie!</quote>
       <quote>Skąd się wzięły te brudne szklanki na stole.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="6" xml:id="brac.6">
     <def>dać się ogarnąć (chorobie, pasji)</def>
     <sense n="36">
      <def>Mówimy, że jakieś uczucia, nastroje, stany itp. <hi rend="bold">biorą</hi> nas, jeśli gwałtownie je odczuwamy i nie możemy ich opanować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Aż zazdrość bierze, jak się słyszy, jakie ludzie mają ciekawe życie.</quote>
       <quote>Chyba ciśnienie spada. Jakoś mnie sen bierze.</quote>
       <quote>Złość nas wzięła na widok tego całego bałaganu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="37">
      <def>Mówimy potocznie, że coś nas <hi rend="bold">wzięło</hi> lub że <hi rend="bold">wzięło</hi> nas, jeśli zaczęliśmy zajmować się czymś lub interesować się czymś z ogromną pasją. ; zaczęliśmy się źle czuć lub odczuwać objawy jakiejś choroby.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bierze mnie to malarstwo coraz bardziej.</quote>
       <quote>Wzięło ich mocno i teraz tylko marzą o górach.</quote>
       <quote>Czuję, że bierze mnie grypa.</quote>
       <quote>Ale mnie wzięło. Trzęsie mnie i bolą mnie mięśnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="sztuka">
    <form>
     <orth>sztuka</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="sztuka.1">
     <def>pojedyncza rzecz</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Sztuka</hi> to pojedynczy przedmiot, roślina lub zwierzę jakiegoś gatunku. <hi rend="bold">Sztuka mięsa</hi> to specjalnie przyrządzony kawałek gotowanego mięsa wołowego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>komplet świec choinkowych, 24 sztuki</quote>
       <quote>kilka sztuk bydła rasy holenderskiej</quote>
       <quote>Zobacz, jakiego leszcza złowiłem — piękna sztuka.</quote>
       <quote>Zebrała uprane sztuki bielizny do kosza.</quote>
       <quote>sztuka mięsa z jarzynami</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Potocznie i ekspresywnie mówi się czasem <hi rend="bold">sztuka</hi> o jakiejś osobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ech ty. Trudna z ciebie sztuka.</quote>
       <quote>To twarda sztuka, dożyje setki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="sztuka.2">
     <def>utwór dramatyczny lub jego wystawienie</def>
     <sense n="1">
      <def>utwór dramatyczny przeznaczony do wystawienia na scenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sztuka była wystawiona w Łodzi i Bydgoszczy.</quote>
       <quote>sztuka w pięciu aktach wierszem</quote>
       <quote>autor zgrabnych jednoaktowych sztuk o tematyce obyczajowej</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>przedstawienie teatralne oparte na takim tekście.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chciałbym pójść do teatru na jakąś ambitniejszą sztukę.</quote>
       <quote>Sztuka ma powodzenie.</quote>
       <quote>W tej sztuce grają najlepsi aktorzy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="sztuka.3">
     <def>twórczość, umiejętność</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Sztuka</hi> to malarstwo, rzeźba i inne dziedziny twórczości człowieka, których celem jest dostarczanie ludziom wzruszeń, przyjemnych wrażeń lub pobudzenie ich do rozmyślań. <hi rend="bold">Sztuki piękne</hi> to malarstwo i rzeźba, w których funkcja estetyczna dominuje nad użytkową.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Lubili obcować ze sztuką, otaczali się pięknymi przedmiotami.</quote>
       <quote>sztuka ludów pierwotnych</quote>
       <quote>sztuka średniowiecza</quote>
       <quote>sztuka abstrakcyjna</quote>
       <quote>sztuka filmowa</quote>
       <quote>sztuka użytkowa, czyli stosowana</quote>
       <quote>Nastąpił rozwój literatury i sztuki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Sztuka</hi> to umiejętność, zwłaszcza wymagająca talentu, zręczności lub specjalnych kwalifikacji. ; czyn dokonany dzięki takiej umiejętności. ; popis takiej umiejętności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Chinach uczył się sztuki walki u mistrzów karate.</quote>
       <quote>sztuka wojenna</quote>
       <quote>sztuka miłości</quote>
       <quote>Jeździectwo to trudna sztuka.</quote>
       <quote>Cała sztuka polega na tym, żeby utrzymać równowagę.</quote>
       <quote>Jeśli dokona pan tej sztuki, proszę wrócić do bazy.</quote>
       <quote>A nam się ta sztuka nie udała.</quote>
       <quote>karciane sztuki</quote>
       <quote>sztuki czarnoksięskie</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Błędem w sztuce</hi> nazywamy niewłaściwe postępowanie lub nieodpowiednią decyzję podjętą przez osobę skądinąd kompetentną w danej dziedzinie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>I lekarz może popełnić błąd w sztuce.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy o jakiejś czynności <hi rend="bold">to nie sztuka</hi> lub <hi rend="bold">co za sztuka</hi>, lub <hi rend="bold">wielka (mi) sztuka</hi> itp., jeśli sądzimy, że jest ona bardzo łatwa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To nie sztuka stać z boku i krytykować.</quote>
       <quote>Nie sztuka wojować z mniejszymi od siebie.</quote>
       <quote>Phi, wielka mi sztuka — rzucił lekceważąco.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">sztuka dla sztuki</hi>, mając na myśli działanie nie przynoszące nikomu korzyści.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Żeby to jeszcze czemuś służyło, ale to czysty nonsens, sztuka dla sztuki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zlozyc">
    <form>
     <orth>złożyć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zlozyc.1">
     <def>zbliżyć części jakiejś rzeczy do siebie, połączyć w całość</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakaś rzecz została <hi rend="bold">złożona</hi> lub jeśli <hi rend="bold">złożyła się</hi>, to jej części zbliżyły się do siebie, tak że zaczęła ona zajmować mniej miejsca niż poprzednio. Zwykle składamy jakąś rzecz, kiedy przestajemy z niej korzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jego ubranie złożone w kostkę leżało na krześle.</quote>
       <quote>Składa kartkę na pół i wkłada do koperty.</quote>
       <quote>Zanim zdążyłem zrobić zdjęcie, łabędzica złożyła skrzydła.</quote>
       <quote>Babciu, czy ten stolik się składa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> dwie rzeczy, to zbliżył je do siebie tak, że się stykają. Mówimy też, że ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> jedną rzecz z drugą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Feliksa złożyła dłonie jak do modlitwy.</quote>
       <quote>Trzeba złożyć ze sobą kilka paneli.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">złożyliśmy</hi> jakąś rzecz, to połączyliśmy jej elementy w jedną całość.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kupiliśmy nowe meble, wystarczy je tylko złożyć i gotowe.</quote>
       <quote>Ten samolot pomagała mi składać starsza siostra.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli lekarz <hi rend="bold">złożył</hi> komuś rękę, nogę lub kość, to ustawił mu złamaną kość ręki lub nogi w takiej pozycji, żeby mogła się prawidłowo zrosnąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kto pani składał nogę? Nie wygląda to najlepiej.</quote>
       <quote>Źle złożone kości mogą być przyczyną poważnych dolegliwości, a czasem nawet kalectwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">składamy</hi> jakieś rzeczy gdzieś, to przynosimy lub przekazujemy je tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystkie niepotrzebne szpargały składaj do tego pudła.</quote>
       <quote>Podania można składać w sekretariacie do piątku.</quote>
       <quote>Pieniądze złożył na kilku kontach w bankach szwajcarskich.</quote>
       <quote>Okup miał być złożony w kuble na śmieci na rogu ulic Hożej i Kruczej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakieś elementy <hi rend="bold">złożyły się</hi> na jakąś całość, to utworzyły ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na płytę zespołu złożyły się utwory z ostatnich dwóch lat.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> tekst, to przygotował go do druku poprzez zestawienie czcionek w wyrazy i wiersze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>słownik złożony w trzech szpaltach</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zlozyc.2">
     <def>stać się</def>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli jakieś zdarzenia <hi rend="bold">złożyły się</hi> na coś, to stały się przyczyną tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niepowodzenia w pracy i kłopoty z mężem złożyły się na depresję Edyty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">składa się</hi> tak lub inaczej, np. źle lub dobrze, jeśli sytuacja wygląda w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tak się właśnie składa, że szukam jakiejś roboty.</quote>
       <quote>Dobrze się złożyło, że cię spotkałem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zlozyc.3">
     <def>zrobić, dać (jako czasownik posiłkowy)</def>
     <sense n="9">
      <def>Słowo <hi rend="bold">złożyć</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami, zwykle nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">złożyć</hi> zamówienie znaczy to samo, co zamówić, a <hi rend="bold">składać</hi> życzenia znaczy to samo, co życzyć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Złożycie państwo oficjalne zeznania w tej sprawie?</quote>
       <quote>Oskarżyciel publiczny nie składał wniosku o ukaranie oskarżonego.</quote>
       <quote>Niech pan złoży podpis w tym miejscu.</quote>
       <quote>Pierwszy składał mu gratulacje Marek.</quote>
       <quote>Śpiewaczka złożyła publiczności głęboki ukłon i majestatycznie opuściła scenę.</quote>
       <quote>Klerycy złożyli śluby kapłańskie w katedrze św. Jana.</quote>
       <quote>hołd złożony poległym żołnierzom</quote>
       <quote>15 września premier Chamberlain złożył Hitlerowi wizytę w Obersalzbergu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zlozyc.4">
     <def>dać pewną sumę pieniędzy</def>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli kilka osób <hi rend="bold">złożyło się</hi> na coś, to każda z nich dała na to pewną sumę pieniędzy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pracownicy naszego biura złożyli się na prezent dla odchodzącej na emeryturę koleżanki.</quote>
       <quote>Złóżmy się po dwadzieścia złotych na nowe firanki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="zlozyc.5">
     <def>położyć</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> na kogoś winę lub odpowiedzialność za coś, to uczynił go winnym lub odpowiedzialnym za to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzice uwiedzionej całą winą składają na podstępnego posłańca, któremu za niecny czyn grozi szubienica.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Kiedy samice ryb <hi rend="bold">składają</hi> ikrę albo kiedy samice ptaków i niektórych innych zwierząt <hi rend="bold">składają</hi> jaja, to wydalają ze swojego organizmu jaja, z których potem wykluwają się małe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jaja składane przez ptaki często padają łupem innych zwierząt.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> do grobu zmarłą osobę, jej ciało lub kości, to pochował ją. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sami tylko bernardyni zajęli się złożeniem do grobu swego zmarłego brata.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> głowę, ręce itp. gdzieś, to oparł je tam. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wówczas Jellinek otoczył go ramieniem i czule złożył głowę na jego lewej piersi.</quote>
       <quote>Złożył głowę na wysokim oparciu fotela i przymknął oczy.</quote>
       <quote>Na kolanach złożyła swe kształtne dłonie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="rola">
    <form>
     <orth>rola</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="rola.1">
     <def>duża rolka</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Rola</hi> papieru, blachy, papy itp. to duża ich rolka.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>papier sprzedawany w rolach</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="rola.2">
     <def>ziemia uprawna.</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Rola</hi> to ziemia uprawna.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mieszkańcy trudnili się uprawą roli i łowiectwem.</quote>
       <quote>Zdecydowali się opuścić miasto i osiąść na roli.</quote>
       <quote>Wysiewał ziarno w żyzną rolę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="rola.3">
     <def>postać, funkcja, znaczenie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Rola</hi> to postać odtwarzana przez aktora w teatrze lub filmie. ; Także sposób odtwarzania tej postaci. ; Także tekst wypowiadany przez tę postać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dosyć niefortunnie obsadzono ją w roli Anny Kareniny.</quote>
       <quote>Odtwórcą głównej roli jest legendarny Jean Gabin.</quote>
       <quote>Dopiero mając 27 lat, dostał swoją pierwszą większą rolę.</quote>
       <quote>To była popisowa rola Zelwerowicza.</quote>
       <quote>Dostała Oskara za najlepszą rolę drugoplanową.</quote>
       <quote>Umiał swoją rolę na pamięć na długo przed premierą.</quote>
       <quote>k.</quote>
       <quote>c.</quote>
       <quote>le.</quote>
       <quote>Z początku grywała epizodyczne rólki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Rola</hi> jakiejś osoby lub instytucji, jakiegoś miejsca itp. to ich zadanie lub znaczenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Moja rola polegała na uspokajaniu zwaśnionych stron i nakłanianiu ich do zgody.</quote>
       <quote>Źle czuł się w roli gospodarza.</quote>
       <quote>Kobiety łatwiej utożsamiają się ze swoimi społecznymi rolami.</quote>
       <quote>rola państwa w kierowaniu gospodarką</quote>
       <quote>Trzeba przywrócić właściwą rolę instytucjom demokratycznym.</quote>
       <quote>Od czasów Kazimierza Odnowiciela Kraków pełnił rolę stolicy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakieś czynniki <hi rend="bold">grają</hi> lub <hi rend="bold">odgrywają</hi> mniejszą lub większą <hi rend="bold">rolę</hi>, to są mniej lub bardziej istotne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W takich sprawach największą rolę grają pieniądze.</quote>
       <quote>Motywy estetyczne grały tu rolę najzupełniej drugorzędną.</quote>
       <quote>Rok, pięć lat, to nie gra roli wobec całego życia.</quote>
       <quote>Stanisławski odegrał wielką rolę w reformie współczesnego teatru.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś lub coś <hi rend="bold">gra</hi> lub <hi rend="bold">odgrywa</hi> gdzieś <hi rend="bold">rolę</hi> jakiejś osoby lub rzeczy, to ma taką funkcję jak ona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przez szereg lat grał rolę klasowego ofermy.</quote>
       <quote>obszerny komentarz odautorski, grający też rolę posłowia</quote>
       <quote>Wszystkie te znaki odgrywają w piśmie chińskim rolę liter.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="powstac">
    <form>
     <orth>powstać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="powstac.1">
     <def>zacząć istnieć w rzeczywistości lub w świadomości.</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">powstało</hi>, to zaczęło istnieć w rzeczywistości lub w naszej świadomości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wśród naukowców wciąż trwają spory o to, kiedy powstał Wszechświat.</quote>
       <quote>Kiedy w sali wybuchł pożar, wśród ludzi powstała panika.</quote>
       <quote>Powstało wiele organizacji dobroczynnych.</quote>
       <quote>Po 1956 roku zaczęto wydawać niektóre dzieła powstałe na obczyźnie.</quote>
       <quote>nowo powstałe spółki</quote>
       <quote>szkody powstałe w wyniku rabunkowej gospodarki</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="powstac.2">
     <def>zmienić pozycję na stojącą.</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">powstał</hi>, to zmienił swoją pozycję na stojącą. Słowo raczej książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na widok sędziego wszyscy zgromadzenina sali powstali z miejsc.</quote>
       <quote>Przeraził się, jakby ujrzał postać powstałą z grobu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś, zwykle w wojsku, wydaje komendę <hi rend="bold">„powstań”</hi>, to rozkazuje swoim podwładnym, aby wstali</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="powstac.3">
     <def>sprzeciwić się lub wystąpić zbrojnie</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">powstał</hi> przeciw komuś, zwykle komuś, kto go gnębił lub miał nad nim władzę, to sprzeciwił mu się lub wystąpił zbrojnie przeciw niemu. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Było to ostrzeżenie, aby w przyszłości nikt więcej nie odważył się powstać przeciw władzy.</quote>
       <quote>Chłopi zaczęli odmawiać pańszczyzny i powstawać przeciw panom.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="sklad">
    <form>
     <orth>skład</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="sklad.1">
     <def>zestaw elementów tworzących całość</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> jakiegoś zespołu, np. komisji lub drużyny, to osoby, które go tworzą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Komunikaty radiowe informowały przede wszystkim o składzie nowego rządu.</quote>
       <quote>Oba zespoły wystąpią w najsilniejszych składach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> jakiejś całości lub substancji to zestaw tworzących ją elementów lub składników.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skład archipelagu uległ zmianie, bo część małych wysepek pochłonęło morze.</quote>
       <quote>W skład kolekcji wchodzi ponad dwieście płócien różnych artystów.</quote>
       <quote>skład chemiczny szafiru</quote>
       <quote>Sięgnął po fiolkę z pastylkami i odczytał z nalepki skład leku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> to zestaw wagonów tworzących pociąg.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był to wielki skład wagonów towarowych.</quote>
       <quote>Skład podstawiono i widziałem, jak tłum rzucił się do wagonów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> tekstu to przygotowanie go do druku poprzez zestawienie czcionek w wyrazy i wiersze. ; Także wynik tej pracy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od lat pracował w drukarni, zajmował się składem.</quote>
       <quote>Wygląd naszego pisma zyskał, od kiedy mamy skład komputerowy.</quote>
       <quote>Gotowy skład przekazywany jest do drukarni.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="sklad.2">
     <def>miejsce przeznaczone do składowania towarów lub materiałów</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> to miejsce, w pomieszczeniu lub na wolnym powietrzu, przeznaczone do składowania jakichś towarów lub materiałów. ; Także rzeczy zgromadzone w takim miejscu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W sąsiednim budynku mieścił się skład opału.</quote>
       <quote>Odkryto kolejny nielegalny skład broni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Skład</hi> to dawniej sklep z towarami jednej branży.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na naszej ulicy znajdował się skład materiałów piśmiennych i księgarnia pana Wójcika.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jakiegoś towaru nie ma <hi rend="bold">na składzie</hi>, to nie ma go w magazynie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niestety, nie mam tego modelu na składzie, ale możemy go sprowadzić.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stosowac">
    <form>
     <orth>stosować</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stosowac.1">
     <def>używać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli w jakiejś sytuacji <hi rend="bold">stosujemy</hi> określony sposób postępowania, przedmiot, środek itp., to używamy go, gdyż uważamy, że w tej sytuacji jest właściwy i pozwala nam osiągnąć jakiś cel.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nieliczni lekarze stosują leczenie ziołami.</quote>
       <quote>Wysokość wkładu po upływie roku czy dwóch możemy wyliczyć, stosując odpowiedni wzór.</quote>
       <quote>substancje, które mogą być stosowane do nielegalnego wyrobu środków odurzających</quote>
       <quote>Laminaty stosuje się np. na blaty w meblach kuchennych.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stosowac.2">
     <def>podporządkować się, dotyczyć</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stosujemy się</hi> do jakichś przepisów, poleceń, rad, zasad itp., to się im podporządkowujemy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystkie kraje muszą stosować się do umów, które podpisują.</quote>
       <quote>Urzędnicy dokładnie stosują się do instrukcji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stosujemy</hi> coś, np. jakąś ustawę lub jakieś sformułowanie, do jakiejś sytuacji, osoby lub rzeczy, albo jeśli coś takiego <hi rend="bold">stosuje się</hi> do jakiejś sytuacji, osoby lub rzeczy, to jej dotyczy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do van Gogha natrętnie starano się stosować psychoanalityczne kategorie.</quote>
       <quote>Do Kasy Krajowej stosują się przepisy prawa spółdzielczego.</quote>
       <quote>Twierdzenia matematyki stosują się do świata empirycznego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="trafic">
    <form>
     <orth>trafić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="trafic.1">
     <def>dosięgnąć kogoś czymś; umieścić gdzieś jakąś rzecz</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli rzucając, strzelając lub uderzając w coś <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> jakąś osobę lub rzecz albo jeśli nasze pięści, kamienie, pociski itp. <hi rend="bold">trafiły</hi> ją, to dosięgły jej i zwykle zraniły ją lub uszkodziły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszyscy Indianie strzelali do niego, nie trafiając nawet konia.</quote>
       <quote>Trafić w samolot w korkociągu to właściwie przypadek.</quote>
       <quote>Trafiony kulą padł martwy na ziemię.</quote>
       <quote>Przypadkowa kula trafiła w okno i zabiła mi synka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> jakąś rzeczą do czegoś, to udało się nam umieścić tam tę rzecz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po pijanemu nie mógł trafić kluczem do zamka.</quote>
       <quote>Zrywam z wieszaka płaszcz, nie mogę trafić w rękawy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">trafił</hi> z jakąś rzeczą w nasze oczekiwania lub upodobania albo jeśli ta rzecz <hi rend="bold">trafiła</hi> w nie, to okazała się zgodna z nimi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kolejną książką świetnie trafił w oczekiwania klientów.</quote>
       <quote>Warsztatowo dzieło jest dość kiepskie, ale trafiło w nastroje, pokazując kulisy wielkiej polityki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz lub sytuacja <hi rend="bold">trafiła</hi> do kogoś albo jeśli <hi rend="bold">trafiła</hi> komuś do przekonania, rzadziej do wyobraźni, serca, rozumu itp., to przekonała go, działając na jego wyobraźnię, rozum, uczucia itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nic do niej nie traf ia. Można mówić i mówić, a ona i tak zrobi swoje.</quote>
       <quote>Dopiero teraz trafiło do mnie, o co tutaj idzie.</quote>
       <quote>Biedny ojciec myślał, że trafi tym swojej córce do przekonania.</quote>
       <quote>Tylko groźby trafiają do ich wyobraźni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">trafił</hi>, jeśli odgadł coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czasem udaje mi się trafić czwórkę w toto-lotku.</quote>
       <quote>Wiesz, kto przyjeżdża? — Babcia. — Trafiłeś.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">trafił (jak) kulą w płot</hi>, jeśli powiedział coś nieprawdziwego lub nietrafnego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ot, trafił jak kulą w płot. Gdzie Pułtusk, a gdzie Wyszków?</quote>
       <quote>Tutaj komentator trafia kulą w płot i zdradza słabe rozpoznanie stosunków w moim kraju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Mówimy, że kogoś <hi rend="bold">trafił</hi> atak jakiejś choroby, jeśli przydarzył mu się. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiedziała, czy zaraz ją zamorduje, czy też trafi go apopleksja.</quote>
       <quote>Zamknij się, bo zaraz mnie trafi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„Trafił swój na swego”</hi>, jeśli ktoś, kogo oceniamy krytycznie, spotkał podobną do siebie osobę. ; ktoś spotkał równego sobie przeciwnika.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli politycy zarzucają dziennikarzom chęć robienia kariery i gwiazdorstwo, to można spytać o motywacje polityków. Wydaje się, że trafił swój na swego.</quote>
       <quote>D opiero w decydującym meczu trafił swój na swego i pojedynek dwóch Indonezyjczyków rozgrzał nieliczną kielecką widownię.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„Trafiła kosa na kamień”</hi>, jeśli osoba sprytna spotkała sprytniejszą od siebie</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="trafic.2">
     <def>znaleźć drogę, znaleźć się gdzieś, spotkać kogoś/coś</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> gdzieś, to znaleźliśmy drogę do tego miejsca i dostaliśmy się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ni e wiem, czy trafię do schroniska po ciemku.</quote>
       <quote>Nijak nie mogli sobie przypomnieć, jak tam trafić.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">trafiła</hi> gdzieś, to znalazła się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W końcu trafił za kratki.</quote>
       <quote>Jak to się stało, że trafił pan do Niemiec i został tam trenerem?</quote>
       <quote>Nie wiadomo, w jaki sposób tajne materiały trafiły w ręce dziennikarzy.</quote>
       <quote>Być może sprawa trafi z powrotem do Sądu Wojewódzkiego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> na jakąś rzecz lub osobę, to przypadkiem znaleźliśmy lub spotkaliśmy ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przeszedłszy jeszcze parę stopni, trafiłem na żelazną, kutą bramę.</quote>
       <quote>Otwieram książkę i trafiam na ten straszny, sentymentalny wiersz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> na coś, np. na jakieś wydarzenie, to przyszliśmy gdzieś właśnie wtedy, kiedy się to działo lub odbywało.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trafiłem akurat na obchód.</quote>
       <quote>Ile razy pojedziemy na urlop, zawsze trafimy na deszcz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">trafiliśmy</hi> dobrze lub źle, to przyszliśmy we właściwe lub niewłaściwe miejsce albo zwróciliśmy się do właściwej lub niewłaściwej osoby. ; nasz kontakt lub związek z kimś okazał się dobry lub zły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czy dobrze trafiłem do Wojciecha Skowronka?</quote>
       <quote>Źle pan trafił, niech pan idzie do dyrektora.</quote>
       <quote>Dziewczyna dobrze trafiła, wychodząc za niego. Nie pije, nie włóczy się z kolegami.</quote>
       <quote>Dzieci źle trafiły z tą nową nauczycielką. Krzyczy na nie za byle co.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Mówimy, że za jakąś osobą nikt nie <hi rend="bold">trafi</hi>, jeśli trudno z nią dojść do porozumienia, gdyż jest nieszczera i wykrętna. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Powiedziała mi, że wróci dzisiaj. — A mnie, że nie wróci. Kto za nią trafi.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="trafic.3">
     <def>zdarzyć się</def>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś korzystnego <hi rend="bold">trafiło się</hi> nam, to zdarzyło się nam niespodziewanie. Jeśli pożądana osoba <hi rend="bold">trafiła się</hi> nam, to pojawiła się niespodziewanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trafiła mi się niezła okazja, dom w Sulejówku za pół ceny.</quote>
       <quote>Jeśli raz w roku trafił się jakikolwiek wyjazd, to byliśmy szczęśliwi.</quote>
       <quote>Tacy dowódcy i żołnierze rzadko trafiali nam się w ciągu ostatnich dwustu lat.</quote>
       <quote>W końcu trafia się jej dobry kupiec.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">trafia się</hi> gdzieś, to występuje tam sporadycznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W naszych lasach trafiają się od czasu do czasu rysie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że na kogoś <hi rend="bold">trafiło</hi>, jeśli coś zdarzyło się akurat tej osobie. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ukradli mu samochód? Na biednego nie trafiło.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wystapic">
    <form>
     <orth>wystąpić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wystapic.1">
     <def>pokazać się, wziąć udział; zaprezentować coś, zdarzyć się</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> gdzieś, to pokazał się publicznie. ; wziął udział w przedstawieniu, filmie, meczu itp. jako aktor, zawodnik lub inna osoba skupiająca na sobie uwagę publiczności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wystąpiła na balu w długiej, jedwabnej sukni w błękitne kwiaty.</quote>
       <quote>Premier występował w telewizji dość często.</quote>
       <quote>Większość z nich wystąpi w procesie w charakterze świadków.</quote>
       <quote>W roli głównej występuje niezawodny Paul Newman.</quote>
       <quote>Nie wiadomo, czy wystąpi jeszcze kiedykolwiek na korcie.</quote>
       <quote>Jeden sezon występował w barwach warszawskiej Legii.</quote>
       <quote>Występuje pani stale w Teatrze Dramatycznym.</quote>
       <quote>A teraz wystąpi przed państwem Jacek Wójcicki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakimś programem, to publicznie go zaprezentował.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na zakończenie młodzież szkolna wystąpiła z montażem słowno-muzycznym.</quote>
       <quote>W styczniu aktor wystąpi z recitalem w Teatrze Ateneum.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> o coś, przeciw czemuś, z czymś itp., to publicznie zabrał głos w jakiejś sprawie lub podjął jakieś działania w związku z nią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Może pani wystąpić do sądu o odszkodowanie.</quote>
       <quote>Występuję przeciwko utworzeniu w tym zabytkowym wnętrzu kawiarni.</quote>
       <quote>Chłopcy ci wystąpili z ciekawą inicjatywą.</quote>
       <quote>Rozumiem, że występuje pan w imieniu wszystkich poszkodowanych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wystąpiło</hi> w jakimś miejscu lub czasie, to zdarzyło się lub pojawiło w tym miejscu lub czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na zachodzie zachmurzy się i wystąpią lokalne burze.</quote>
       <quote>Pierwsze objawy występują już w kilka dni od zakażenia.</quote>
       <quote>Nadal występował niewielki wyciek oleju.</quote>
       <quote>Niestety, wystąpiły też pewne trudności.</quote>
       <quote>motywy występujące w baśniach</quote>
       <quote>Na ścianach wystąpił grzyb, na rzeźbach pojawiły się pierwsze plamki pleśni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">wystąpiło</hi> komuś na twarz, czoło itp., jeśli pojawiło się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kroplisty pot wystąpił mu na czoło.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wystapic.2">
     <def>oddzielić się, wysunąć naprzód, wyjść poza pewien obszar</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakiejś grupy osób, np. z szeregu, to oddzielił się od niej i wysunął naprzód.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Proszę, żeby wystąpiły osoby zameldowane poza Warszawą.</quote>
       <quote>Wystąp na środek i opowiedz wszystkim, co się stało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakiejś organizacji, to dobrowolnie zrezygnował z członkostwa w niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z partii wystąpił po ogłoszeniu stanu wojennego.</quote>
       <quote>Wkrótce występuje ze spółki i zakłada własny interes.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli rzeka <hi rend="bold">wystąpiła</hi> z brzegów, to jej wody rozlały się poza jej koryto.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jesienne deszcze sprawiły, że strumień wystąpił z brzegów i zalał pola.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="czuc">
    <form>
     <orth>czuć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="czuc.1">
     <def>brzydko pachnąć</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakąś osobę lub rzecz <hi rend="bold">czuć</hi> czymś, np. alkoholem, albo jeśli <hi rend="bold">czuć</hi> od niej coś lub czymś, to ona brzydko tym pachnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyjechał pewnie na przepustkę, czuć go było potem i tytoniem.</quote>
       <quote>Siano rzucone za drabinkę czuć było nawozem.</quote>
       <quote>Miała zaczerwienione policzki, chociaż nie czuć było od niej ani alkoholu, ani przesadnej ilości perfum.</quote>
       <quote>W kuchni czuć gotowaną kapustą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Mówimy, że jakąś osobę lub rzecz <hi rend="bold">czuć</hi> czymś, zwykle czymś złym, jeśli jej związek z tym jest dobrze widoczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czuć go jeszcze wojskiem.</quote>
       <quote>Może to i prawda, ale czuć od niego szpiclem na kilometr.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="czuc.2">
     <def>uświadamiać sobie poprzez zmysły; doznawać czegoś; mieć wrażenie</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi> coś, np. zapach, dotyk, ciepło lub zimno, to dzięki zmysłom uświadamiamy to sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Znów czuję pieczenie powiek, zamykam oczy, nie chcę niczego widzieć.</quote>
       <quote>Czuję od ciebie alkohol.</quote>
       <quote>Spodnie ociekają wodą, mokre ma również rękawy, jednak nie czuje zimna.</quote>
       <quote>Czuję, że ktoś wbija mi łokieć w plecy, ale nie mogę się ruszyć.</quote>
       <quote>Nie czuła nawet, jak wyciągali ją z łóżka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi> jakieś emocje lub wrażenia, to doznajemy ich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy wjeżdżamy do naszej wioski, czuję wzruszenie.</quote>
       <quote>Czuł, że się czerwieni, na szczęście panował półmrok i ona tego nie zauważyła.</quote>
       <quote>Czuję, jak wzrasta we mnie gniew, bezsilny gniew.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi> do kogoś np. sympatię lub nienawiść, to ta osoba wzbudza w nas te uczucia. ;Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">coś czuje</hi> do jakiejś osoby, jeśli kocha ją lub interesuje się nią ze względów erotycznych. W przeciwnym razie mówimy, że <hi rend="bold">nic</hi> do niej <hi rend="bold">nie czuje</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nauczyłam się określać, co czuję do różnych osób.</quote>
       <quote>Nie dał mi poznać, że czuje do mnie coś więcej niż braterską miłość.</quote>
       <quote>Dziś czuję do niej tylko żal.</quote>
       <quote>Było widać, że coś do niej czuje.</quote>
       <quote>Przykro mi, ale nic do ciebie nie czuję.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi>, że coś się dzieje lub że jakiś stan rzeczy ma miejsce, to uświadamiamy to sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czułam, że słabo mi idzie.</quote>
       <quote>Czuła, że nie powinna zadawać mu tego pytania, ale nie mogła się powstrzymać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi>, że coś się stanie, to przewidujemy to lub mamy takie wrażenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nagle nie mam ochoty pójść na spotkanie z Teresą, czuję, że nie wyjdzie nam ta cała rozmowa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi> na sobie czyjeś spojrzenie lub jeśli <hi rend="bold">czujemy</hi> czyjąś obecność, to uświadamiamy sobie, że ktoś na nas patrzy lub że ktoś koło nas jest, mimo że nie widzimy go ani nie słyszymy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czuła jego wzrok na swoich plecach.</quote>
       <quote>Nie widziałem go, czułem tylko jego obecność.</quote>
       <quote>Czułam, jak jego oczy przesuwają się po moich ramionach w dół.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">czujemy się</hi> w jakiś sposób, to jesteśmy w takim stanie psychicznym lub fizycznym. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć taką samą liczbę i rodzaj jak podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak się pan czuje?</quote>
       <quote>Po prostu nie czuję się bezpiecznie w Warszawie na ulicy.</quote>
       <quote>Czułem się tak, jakby mnie ktoś pobił.</quote>
       <quote>Czuł się zażenowany, a jednocześnie było mu dziwnie przyjemnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">czuje się</hi> kimś, to uważa się za taką osobę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z najgłębszego powołania czuję się dziennikarzem.</quote>
       <quote>Nigdy nie czułem się kontynuatorem tej tradycji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">czuje</hi> kogoś lub coś, to bardzo dobrze rozumie tę osobę lub rzecz, zwykle intuicyjnie. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest świetnym reżyserem i, co ważne, czuje aktorów.</quote>
       <quote>On nie może być dobrym rzeźbiarzem, nie czuje formy.</quote>
       <quote>Wie, że tańczy dobrze, że jej ruchy są sugestywne, że czuje taniec.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stanac">
    <form>
     <orth>stanąć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stanac.1">
     <def>przyjąć pozycję pionową, przybrać określoną pozycję, stąpnąć</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stanęliśmy</hi>, to przyjęliśmy pozycję pionową, wyprostowaliśmy nogi i oparliśmy stopy na ziemi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tysiące robotników staje i skanduje imię Stalina.</quote>
       <quote>Niedźwiedź stanął na tylnych łapach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ludzie <hi rend="bold">stanęli</hi> w określonej pozycji, w jakimś miejscu lub w jakimś porządku, to stojąc przyjęli taką pozycję, znaleźli się w tym miejscu lub utworzyli taki porządek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Proszę stanąć lewym profilem do mnie.</quote>
       <quote>Stań prosto! Nie garb się!</quote>
       <quote>Niechcący stanęłam psu na ogon, zapiszczał przeraźliwie.</quote>
       <quote>Stanęliśmy wszyscy kołem, a babka obchodziła nas z opłatkiem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stanęliśmy</hi> na rękach lub na głowie, to oparliśmy się na nich, mając ciało wyprostowane i nogi w górze</def>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">stanął</hi> za ladą, u steru, przy maszynie itp., to rozpoczął w tym miejscu wykonywanie określonych czynności wymagających pozycji stojącej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Roman Polański dopiero dwa lata po „Gorzkich godach” zdecydował się stanąć za kamerą.</quote>
       <quote>Zamknął starannie drzwi i stanął przy nich na straży.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stanęło</hi> gdzieś, to znalazło się tam w pozycji pionowej. Jeśli jakaś budowla <hi rend="bold">stanęła</hi> gdzieś, to została tam zbudowana.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W okamgnieniu na stole stanęła karafka i dwa kieliszki.</quote>
       <quote>W rogu stanie stolik pod telewizor.</quote>
       <quote>Zupa była tak zawiesista, że mogła w niej stanąć łyżka.</quote>
       <quote>Jesienią dom stanął pod dachem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli włosy lub sierść <hi rend="bold">stanęły</hi> jakiejś osobie lub jakiemuś zwierzęciu, to przestały przylegać do skóry i ustawiły się do niej pod pewnym kątem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kot wyprężył się, sierść mu stanęła na grzbiecie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">staje na głowie</hi>, <hi rend="bold">na rzęsach</hi> lub <hi rend="bold">na uszach</hi>, aby coś zrobić lub osiągnąć, jeśli bardzo się stara. Wyrażenia potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dyrektor na głowie staje, żeby wywalczyć wyższe płace dla swoich pracowników.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Jeśli mężczyźnie członek <hi rend="bold">stanął</hi>, to znalazł się w stanie wzwodu. Słowo bardzo potoczne.</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stanac.2">
     <def>zatrzymać się, nie ruszać się, przestać pracować.</def>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli osoba lub rzecz będąca do tej pory w ruchu <hi rend="bold">stanęła</hi>, to zatrzymała się.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pociąg pośpieszny nie staje na każdej stacji.</quote>
       <quote>Ludzie stawali, czytali reklamę i kupowali kawę.</quote>
       <quote>Po tygodniu stanęliśmy na kotwicy w zatoce.</quote>
       <quote>Każdemu, kto jest w Tykocinie, wydaje się, że czas stanął w miejscu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli jakieś urządzenie lub przedsiębiorstwo <hi rend="bold">stanęło</hi>, to przestało pracować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zegarek, nie nakręcony poprzedniego dnia, stanął na drugiej.</quote>
       <quote>Z powodu braku wody stanęły młyny na Baryczy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli jakaś działalność <hi rend="bold">stanęła</hi>, to przestała być prowadzona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystkie reformy stanęły w miejscu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">stanęło</hi> nam w gardle, to utkwiło w nim i nie możemy tego przełknąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Każdy kęs staje mi w gardle, chce mi się płakać.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Mówimy, że komuś łzy <hi rend="bold">stanęły</hi> w oczach, jeśli się w nich pojawiły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W głosie jego brzmiało tyle pokory i wdzięczności, że Ab-Rahamowi stanęły łzy w oczach.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="stanac.3">
     <def>pojawić się, znaleźć się gdzieś, być w jakimś stanie</def>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">stanął</hi> przed sądem, komisją, <hi rend="bold">stanął</hi> do raportu itp., to zgłosił się na wezwanie lub z własnej woli, by spełnić pewne urzędowe czynności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli prezydent odważy się rozwiązać parlament, stanie przed Trybunałem Stanu.</quote>
       <quote>Razem stawaliśmy przed komisją wojskową, tylko że jego odwalili, a ja odsłużyłem swoje.</quote>
       <quote>Musiał stanąć do raportu za samowolne opuszczenie oddziału.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stanęliśmy</hi> do konkursu, egzaminu, przetargu itp., to pojawiliśmy się gotowi do wzięcia w nim udziału.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Okazało się, że stanął do biegu po zażyciu dużej dawki narkotyku.</quote>
       <quote>Jutro do rywalizacji staną charty, mopsy i pekińczyki.</quote>
       <quote>Każdy stawał do pracy o oznaczonej godzinie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli jakaś sprawa <hi rend="bold">stanęła</hi> na jakimś forum, to została na tym forum poddana dyskusji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po likwidacji powstania stanęła sprawa podziału spornego terytorium.</quote>
       <quote>Nie pamiętam, żeby ta sprawa stanęła na sesji Sejmu i była omawiana merytorycznie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Mówimy, że jakaś osoba, rzecz, sytuacja itp. <hi rend="bold">stanęła</hi> przed nami lub <hi rend="bold">stanęła</hi> nam przed oczami, jeśli zobaczyliśmy ją, wyobraziliśmy lub przypomnieliśmy ją sobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po dwóch dniach podróży drewniany meczet w Dowbuciszkach stanął przed nami jak żywy.</quote>
       <quote>Kiedy słyszę słowo „wakacje”, natychmiast przed oczyma staje mi beskidzka rozgrzana słońcem łąka i całe masy jeżyn.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stanąć</hi> używamy, często w obrazowych zwrotach, aby powiedzieć, w jakim stanie lub w jakiej sytuacji znalazła się jakaś osoba lub rzecz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W takiej sytuacji człowiek staje bezradny.</quote>
       <quote>Wiosną ogród staje w kwiatach.</quote>
       <quote>Cały dom stanął w ogniu, dym było widać z daleka.</quote>
       <quote>Chodzi o to, by Polska stanęła w rzędzie pierwszych narodów Europy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">stanęliśmy</hi> przed jakimś zadaniem, dylematem, jakąś perspektywą itp. lub jeśli one <hi rend="bold">stanęły</hi> przed nami, to znaleźliśmy się w sytuacji, w której nie możemy ich uniknąć i musimy sobie z nimi poradzić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oto stanęliśmy przed wyborem drogi.</quote>
       <quote>Stajemy wobec takiej oto alternatywy.</quote>
       <quote>Francja stanęła w obliczu klęski.</quote>
       <quote>Przed muzułmanami z Bośni stanął dylemat: podporządkować się Serbii czy utworzyć własne państwo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="19">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stanąć</hi> używamy, aby powiedzieć, że ktoś zajął określone stanowisko w jakiejś sprawie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Księża stanęli po stronie ubogich.</quote>
       <quote>Miałbyś odwagę stanąć w obronie napadniętego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="20">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">stanęło</hi> na czymś, jeśli takie podjęto ustalenia w wyniku dyskusji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>No i na czym stanęło?</quote>
       <quote>Ostatecznie stanęło na tym, że Rada Ministrów wróci do tematu za kilka dni.</quote>
       <quote>W końcu i tak stanęło na naszym.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Jeśli ktoś pyta, na czym <hi rend="bold">stanął</hi>, to zgubiwszy wątek, stara się sobie przypomnieć, o czym mówił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Więc na czym stanęliśmy? — Aha, na kiszeniu kapusty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli osoba lub rzecz <hi rend="bold">stanęła</hi> między ludźmi, to stała się przyczyną niezgody między nimi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stanęła między nami jej pedanteria, nieomylność wyroków, brak pobłażliwości.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Mówimy, że umowa, ugoda, zakład itp. <hi rend="bold">stanęły</hi>, jeśli zostały zawarte.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z panem Kwiatkowskim od samego początku stanęła umowa, że będą wracać pieszo.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wystepowac">
    <form>
     <orth>występować</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wystepowac.1">
     <def>znajdować się gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakieś substancje lub organizmy żywe <hi rend="bold">występują</hi> gdzieś, to znajdują się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Witamina A występuje w wielu pokarmach.</quote>
       <quote>Badania wskazywały na możliwość występowania w tych okolicach złóż ropy naftowej.</quote>
       <quote>rośliny występujące głównie w strefie tropikalnej</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wystepowac.2">
     <def>pokazać się, wziąć udział; zaprezentować coś, zdarzyć się</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> gdzieś, to pokazał się publicznie. ; wziął udział w przedstawieniu, filmie, meczu itp. jako aktor, zawodnik lub inna osoba skupiająca na sobie uwagę publiczności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wystąpiła na balu w długiej, jedwabnej sukni w błękitne kwiaty.</quote>
       <quote>Premier występował w telewizji dość często.</quote>
       <quote>Większość z nich wystąpi w procesie w charakterze świadków.</quote>
       <quote>W roli głównej występuje niezawodny Paul Newman.</quote>
       <quote>Nie wiadomo, czy wystąpi jeszcze kiedykolwiek na korcie.</quote>
       <quote>Jeden sezon występował w barwach warszawskiej Legii.</quote>
       <quote>Występuje pani stale w Teatrze Dramatycznym.</quote>
       <quote>A teraz wystąpi przed państwem Jacek Wójcicki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakimś programem, to publicznie go zaprezentował.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na zakończenie młodzież szkolna wystąpiła z montażem słowno-muzycznym.</quote>
       <quote>W styczniu aktor wystąpi z recitalem w Teatrze Ateneum.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> o coś, przeciw czemuś, z czymś itp., to publicznie zabrał głos w jakiejś sprawie lub podjął jakieś działania w związku z nią.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Może pani wystąpić do sądu o odszkodowanie.</quote>
       <quote>Występuję przeciwko utworzeniu w tym zabytkowym wnętrzu kawiarni.</quote>
       <quote>Chłopcy ci wystąpili z ciekawą inicjatywą.</quote>
       <quote>Rozumiem, że występuje pan w imieniu wszystkich poszkodowanych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wystąpiło</hi> w jakimś miejscu lub czasie, to zdarzyło się lub pojawiło w tym miejscu lub czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na zachodzie zachmurzy się i wystąpią lokalne burze.</quote>
       <quote>Pierwsze objawy występują już w kilka dni od zakażenia.</quote>
       <quote>Nadal występował niewielki wyciek oleju.</quote>
       <quote>Niestety, wystąpiły też pewne trudności.</quote>
       <quote>motywy występujące w baśniach</quote>
       <quote>Na ścianach wystąpił grzyb, na rzeźbach pojawiły się pierwsze plamki pleśni.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">wystąpiło</hi> komuś na twarz, czoło itp., jeśli pojawiło się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kroplisty pot wystąpił mu na czoło.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wystepowac.3">
     <def>oddzielić się, wysunąć naprzód, wyjść poza pewien obszar</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakiejś grupy osób, np. z szeregu, to oddzielił się od niej i wysunął naprzód.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Proszę, żeby wystąpiły osoby zameldowane poza Warszawą.</quote>
       <quote>Wystąp na środek i opowiedz wszystkim, co się stało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wystąpił</hi> z jakiejś organizacji, to dobrowolnie zrezygnował z członkostwa w niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z partii wystąpił po ogłoszeniu stanu wojennego.</quote>
       <quote>Wkrótce występuje ze spółki i zakłada własny interes.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli rzeka <hi rend="bold">wystąpiła</hi> z brzegów, to jej wody rozlały się poza jej koryto.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jesienne deszcze sprawiły, że strumień wystąpił z brzegów i zalał pola.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pole">
    <form>
     <orth>pole</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pole.1">
     <def>obszar ziemi, obszar wydzielony konturami</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> to obszar ziemi przeznaczony pod uprawę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dookoła rozciągały się pola uprawne, przeważnie kartofliska.</quote>
       <quote>pola kapusty i ogórków</quote>
       <quote>We wsi pusto, bo ludzie poszli w pole.</quote>
       <quote>Przez cały dzień pracowaliśmy na polu.</quote>
       <quote>Pólka uprawne zdziczały, zarosły chwastami.</quote>
       <quote>pólko jęczmienia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> to obszar ziemi, na którym coś się znajduje lub coś się dzieje. ; <hi rend="bold">Pole bitwy</hi> lub <hi rend="bold">pole walki</hi> to teren, na którym toczy się albo toczyła się bitwa. ;Jeśli ktoś zginął, poległ itp. na <hi rend="bold">polu chwały</hi>, to zginął w bitwie lub na wojnie. Wyrażenie książkowe, używane podniośle.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nad jeziorem jest pole namiotowe.</quote>
       <quote>pole golfowe</quote>
       <quote>Pola naftowe na lądzie stopniowo kurczą się i wydobycie ropy przesuwa się na teren morza.</quote>
       <quote>Kopali okopy, zakładali pola minowe, artyleria zajmowała stanowiska.</quote>
       <quote>Nigdzie ani krzaczka, ani najmniejszego nawet wzniesienia. Pole ostrzału pierwszorzędne.</quote>
       <quote>Patrol uniósł poległego dowódcę z pola walki.</quote>
       <quote>Zginął na polu bitwy.</quote>
       <quote>ci, co legli na polach chwały</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> to powierzchnia czegoś lub jej część wyodrębniona konturami, barwą lub w inny sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>białe i czarne pola szachownicy</quote>
       <quote>Godło Polski to orzeł biały na czerwonym polu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> to w niektórych grach sportowych, np. w piłce nożnej, boisko lub jego część, np. należąca do jednej z drużyn. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyprowadził</hi> lub <hi rend="bold">wywiódł</hi> kogoś <hi rend="bold">w pole</hi>, to go oszukał. ; <hi rend="bold">szukaj wiatru w polu</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wisła imponowała mądrą grą w polu i błyskawicznymi akcjami.</quote>
       <quote>Piłka znowu znalazła się w polu przeciwnika.</quote>
       <quote>Trudno było wyprowadzć w pole cenzurę.</quote>
       <quote>fragment dotyczący rolników, chytrze wywodzących w pole swoich panów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli ktoś wyszedł na <hi rend="bold">pole</hi> lub jest na <hi rend="bold">polu</hi>, to wyszedł na dwór lub jest na dworze. Słowo używane w Małopolsce.</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pole.2">
     <def>dziedzina, obszar działalności/zainteresowań/widzenia</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> czyichś badań, prac, zabiegów itp. to dziedzina, którą ktoś się interesuje i w której działa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Historia mody to wdzięczne pole badań.</quote>
       <quote>Chętnie podejmiemy współpracę na tym polu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> manewru, działania itp. lub <hi rend="bold">pole</hi> do jakichś działań to dostępna komuś swoboda tych działań. ; <hi rend="bold">pole do popisu</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Urzędnicy pełniący szeregowe funkcje w administracji mają niewielkie pole manewru.</quote>
       <quote>Sztuka Przybyszewskiego daje dobre pole do gry aktorom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli coś otwiera lub zostawia <hi rend="bold">pole</hi> dla jakichś osób lub zjawisk, to umożliwia ich istnienie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Brak unormowań prawnych otwiera pole zarówno dla asekurantów, jak i dla lawirantów.</quote>
       <quote>Niedopowiedzenia i przemilczenia zostawiają nadal pole dla domysłów.</quote>
       <quote>Przyznaję, że to otwiera pole do nadużyć.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś lub coś znajduje się <hi rend="bold">w polu</hi> czyichś zainteresowań, czyjejś świadomości, czyjegoś poznania itp., to jest ich przedmiotem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Druga wojna światowa od dawna jest w polu jego zainteresowań.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Czyjeś <hi rend="bold">pole widzenia</hi> to obszar, który ta osoba widzi. ; zakres spraw, którymi interesuje się ta osoba lub które przynajmniej dostrzega.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Żołnierz z pierwszej linii ma ograniczone pole widzenia.</quote>
       <quote>Chwila nieuwagi i kobieta zniknęła mu z pola widzenia.</quote>
       <quote>Nie traci ze swojego pola widzenia najistotniejszych problemów moralnych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Słowo <hi rend="bold">pole</hi> używane jest też w następujących wyrażeniach. Jeśli ktoś <hi rend="bold">ustąpił pola</hi> jakiejś osobie lub <hi rend="bold">oddał</hi> jej <hi rend="bold">pole</hi>, to wycofał się z czegoś, pozwalając, aby ona działała. ; Jeśli ktoś <hi rend="bold">dotrzymał</hi> komuś <hi rend="bold">pola</hi>, to dorównał mu we współzawodnictwie lub w walce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W momencie, kiedy uznaję, że ktoś jest lepszy, ustępuję mu pola.</quote>
       <quote>Była zmęczona, ale nie oddała już pola. Pozostawała panią sytuacji.</quote>
       <quote>Zbyt szybko zrezygnowała, nie próbując dotrzymać jej pola.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="pole.3">
     <def>pole matematyczno-fizyczne</def>
     <sense n="11">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> kwadratu, prostokąta lub innej figury geometrycznej to liczba, która wyraża, jak duża jest ich powierzchnia. Termin matematyczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>pole powierzchni kuli</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def><hi rend="bold">Pole</hi> elektryczne, magnetyczne, grawitacyjne itp. to przestrzeń, w której zachodzą określone zjawiska fizyczne. Termin fizyczny.</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wyjsc">
    <form>
     <orth>wyjść</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wyjsc.1">
     <def>opuścić miejsce, przestać gdzieś być lub coś robić</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyszliśmy</hi> skądś, to idąc opuściliśmy to miejsce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ukryty za filarem czekam, aż wyjdą z baru.</quote>
       <quote>Jeśli pogoda jest znośna, wychodzę na przechadzkę.</quote>
       <quote>Zerwał się rozwścieczony i wyszedł.</quote>
       <quote>Goście zbierali się do wyjścia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli statek <hi rend="bold">wyszedł</hi> w morze, to wypłynął z portu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>„Dar Pomorza” wyszedł z Gdyni w trudny rejs.</quote>
       <quote>Wyszliśmy z kanału na otwarte wody zatoki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli słońce <hi rend="bold">wyszło</hi>, to wyłoniło się zza chmur i zaczęło świecić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Czekali, aż wyjdzie słońce, żeby zrobić zdjęcie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli komuś <hi rend="bold">wyszły</hi> włosy, to mu wypadły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bolała nad tym, że po każdym myciu włosy wychodzą jej garściam.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z więzienia, szpitala lub np. z wojska, to zakończył swój pobyt tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cieszyli się, że wyszli do cywila.</quote>
       <quote>Wychodzili na wolność za kaucją.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> ze szkoły, to ukończył ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oni wszyscy wyjdą z uczelni z tytułem magistra.</quote>
       <quote>Szkoła miała dobrą opinię i wyszło z niej dużo mądrych ludzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z jakiejś instytucji lub organizacji, to zrezygnował z pracy lub członkostwa w niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Minister powinien podporządkować się premierowi albo wyjść z rządu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z jakiegoś środowiska, to się z niego wywodzi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wielu z was, choć dziś nie ma kontaktu z ziemią, wyszło z chłopów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z jakiegoś założenia, to przyjął je jako podstawę swojego rozumowania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nasz architekt wyszedł z nieco innych założeń konstrukcyjnych.</quote>
       <quote>Dzisiejsza proza wcale nie jest zdominowana przez kobiety — od tego wyjdźmy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z niekorzystnej lub niebezpiecznej sytuacji, to przestał się w niej znajdować lub zakończyła się ona dla niego dobrze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gospodarka amerykańska znacznie szybciej wyszła z recesji.</quote>
       <quote>Ciągle kaszle, bo niedawno wyszedł z zapalenia płuc.</quote>
       <quote>Z wielu karkołomnych opresji wychodziliśmy cało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="22">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wyszło</hi> z użycia, z obiegu itp., to przestało być w użyciu lub w obiegu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Słowo „lombard” na pewien czas wyszło z użycia.</quote>
       <quote>Te banknoty już w zeszłym roku wyszły z obiegu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="23">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z wprawy, z formy itp., to stracił je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Poćwiczmy jeszcze, czuję że wyszłam z formy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="24">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z roli, jeśli przestał zachowywać się w sposób właściwy sobie i zgodny ze swoją funkcją społeczną.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stroop nigdy, nawet w więzieniu, nie chciał wyjść z roli generała.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="25">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">nie może wyjść</hi> z podziwu, ze zdziwienia itp., aby podkreślić, że bardzo się zdziwił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdy zobaczył swoje buty wyczyszczone nie do poznania, przez chwilę nie mógł wyjść z podziwu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="26">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">wyszedł z siebie</hi>, jeśli stracił panowanie nad sobą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawodnicy byli krewcy i czasami wychodzili z siebie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wyjsc.2">
     <def>pojawić się</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wyszło</hi> skądś, to się stamtąd wydostało na zewnątrz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Spod ścisło zawiązanej chustki wyszło jednak kilka niesfornych kosmyków.</quote>
       <quote>Przez nieszczelne okna wychodziło dużo ciepła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wyszło</hi>, to się ujawniło.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podczas wprowadzania reformy, wyszły błędy.</quote>
       <quote>Gdy urodził się jej wnuk, wyszedł z niej spóźniony instynkt macierzyński.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli zawodnik <hi rend="bold">wyszedł</hi> na określone miejsce w wyścigu lub jakiejś klasyfikacji, to prześcignąwszy kogoś, znalazł się na tym miejscu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obaj przyspieszyli gwałtownie i wyszli na prowadzenie.</quote>
       <quote>Zdobył parę punktów i wyszedł na drugie miejsce.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli książka lub gazeta <hi rend="bold">wyszła</hi>, to została wydana.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wyszedł Schulz i parę pozycji Andrzejewskiego.</quote>
       <quote>Dziennik wychodzi od wtorku w zmniejszonej objętości.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyszło</hi> jakieś zarządzenie, to zostało ogłoszone i zaczęło obowiązywać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wyszło zarządzenie, iż pracownicy nie posiadający średniego wykształcenia nie mogą pracować w wydziałach finansowych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli jakaś informacja <hi rend="bold">wyszła</hi> od kogoś, to osoba ta podała ją lub rozpowszechniła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To ewidentne oszczerstwo wyszło z ust pani z tytułem profesorskim.</quote>
       <quote>Zapewniam cię, że tym razem przeciek nie wyszedł ode mnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> z jakąś propozycją lub inicjatywą, to przedstawił propozycję lub podjął inicjatywę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W najbliższym czasie rząd wyjdzie z pewnymi propozycjami, które poprawią sytuację.</quote>
       <quote>Mimo zachęty nikt nie wyszedł z żadną inicjatywą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> poza jakieś zjawisko, to przekroczył jego granice.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Twórcy utworu nie wyszli poza nużący banał.</quote>
       <quote>Po otwarciu hipoteki wyjdziemy wreszcie z kręgu domysłów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wyjsc.3">
     <def>otrzymać, zrobić</def>
     <sense n="20">
      <def>Jeśli z jakiegoś surowca <hi rend="bold">wyszło</hi> ileś rzeczy, to tyle ich z niego zrobiono.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z kilograma mięsa wychodzi mi sześć, siedem kotletów.</quote>
       <quote>Może z tego, co zostanie, wyjdzie jeszcze spódnica.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="21">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wyszło spod</hi> czyjejś <hi rend="bold">ręki</hi>, to zostało wykonane przez tę osobę. Mówimy też, że jakieś dzieło <hi rend="bold">wyszło spod pióra</hi> jakiegoś pisarza, <hi rend="bold">spod pędzla</hi> jakiegoś malarza lub <hi rend="bold">spod dłuta</hi> jakiegoś rzeźbiarza.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tak wspaniałe dzieło mogło wyjść tylko spod ręki mistrza.</quote>
       <quote>Podczas oględzin stwierdzono, że obraz nie wyszedł spod pędzla Rembrandta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="29">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyszedł</hi> nam jakiś wynik w obliczeniach, to otrzymaliśmy go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mimo że lało bez opamiętania, średnia z hektara wyszła 32 q.</quote>
       <quote>Teraz wszystko dodaj. I ile ci wyszło?</quote>
       <quote>W drugim zadaniu wyszło mi co innego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="wyjsc.4">
     <def>poślubić</def>
     <sense n="27">
      <def>Jeśli kobieta <hi rend="bold">wyszła</hi> za jakiegoś mężczyznę lub <hi rend="bold">wyszła</hi> za niego <hi rend="bold">za mąż</hi>, to wzięła z nim ślub.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Opowiadano, że wyszła za niego, aby zapewnić sobie pozycję towarzyską.</quote>
       <quote>Matka moja wyszła za mąż za Francuza.</quote>
       <quote>Jeszcze na studiach wyszłam za mąż.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="wyjsc.5">
     <def>odbyć się z dobrym lub złym skutkiem, udać się, okazać się kimś/czymś</def>
     <sense n="30">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wyszło</hi> w jakiś sposób, np. dobrze lub źle, to odbyło się z takim skutkiem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przepytywanie z poprzedniej lekcji wyszło słabiutko.</quote>
       <quote>Naprawianie sprzętu we własnym zakresie wychodzi bez porównania taniej.</quote>
       <quote>Uważam, że taka zmiana wyjdzie nam wyłącznie na korzyść.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="31">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">wyszła</hi> dobrze lub źle na zdjęciu, to wygląda na nim ładnie lub brzydko.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ewka zawsze ładnie wychodzi na zdjęciach.</quote>
       <quote>Nie pokażę ci, bo wyszłam okropnie.</quote>
       <quote>Spójrz, jak pięknie wyszły te drzewa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="32">
      <def>Jeśli coś nie <hi rend="bold">wyszło</hi>, to się to nie udało.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy ojcu nie wyszły interesy, popadł w długi.</quote>
       <quote>Z całego filmu wyszły tylko dwa zdjęcia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="33">
      <def>Jeśli coś komuś <hi rend="bold">wyszło na dobre</hi>, to skończyło się dla niego pomyślnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ciągłe wewnętrzne spory nie wyjdą Polsce na dobre.</quote>
       <quote>Staram się nie pokazywać po sobie strachu, co nieraz wychodziło mi na dobre.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="34">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> na czymś jakoś, np. dobrze lub źle, to zakończyło się to dla niego w taki sposób, np. korzystnie lub niekorzystnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na reformie najgorzej wyjdą rodziny średnio zarabiające.</quote>
       <quote>Nigdy źle nie wyszliśmy na jego radach.</quote>
       <quote>Lepiej jest wychodzić na zero niż ponosić koszty kompletnej martwoty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="35">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wyszedł</hi> np. na głupka lub lenia, to w danej sytuacji okazał się nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wyszedłem wobec kolegów na łobuza.</quote>
       <quote>Pewnie wyjdę na chwalipiętę, ale muszę to powiedzieć.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="36">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">wyszło na to</hi> używamy, aby wskazać, jakie wnioski można wyciągnąć z danej sytuacji, niezależnie od tego, czy są one prawdziwe, czy nie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli nie posprzątam, wyjdzie na to, że jestem fleja.</quote>
       <quote>To co, oszukała go? — Na to wychodzi.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="stopien">
    <form>
     <orth>stopień</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="stopien.1">
     <def>powierzchnia, uskok pomiędzy poziomami</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Stopnie</hi> to wąskie, płaskie powierzchnie, zwykle specjalnie ukształtowane z kamienia lub innego materiału, których ciąg tworzy schody. ; Także całe schody.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wbiegł pędem, przeskakując po dwa stopnie naraz.</quote>
       <quote>Wciąż widzę go, jak stoi na ostatnim stopniu schodów i macha ręką na pożegnanie.</quote>
       <quote>Do piwnicy prowadziły strome stopnie.</quote>
       <quote>Dosłownie wisiał na stopniach tramwaju, trzymając się ręką poręczy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Stopień</hi> to uskok pomiędzy dwoma poziomami jakiejś płaszczyzny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Brzeg stopniami opadał ku morzu.</quote>
       <quote>stopień skalny</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="stopien.2">
     <def>pozycja w hierarchii</def>
     <sense n="3">
      <def>Czyjś <hi rend="bold">stopień</hi> naukowy, wojskowy itp. to pozycja tej osoby w pewnej hierarchii zawodowej lub służbowej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>stopień doktora</quote>
       <quote>Podobno ma drugi stopień specjalizacji z chirurgii.</quote>
       <quote>Po latach wreszcie dosłużył się stopnia kapitana.</quote>
       <quote>Na wojskowych mogiłach tylko nazwisko, data śmierci i stopień.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="stopien.3">
     <def>jednostka miary, ocena, skala</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Stopień</hi> to jednostka miary temperatury, często zapisywana za pomocą znaku ° po liczbie, np. 15°. ; jednostka miary kąta, czasem zapisywana za pomocą znaku °. ; jednostka miary długości i szerokości geograficznej, czasem zapisywana za pomocą znaku °.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rano miał 40 stopni gorączki.</quote>
       <quote>Temperatura w Warszawie przekroczyła dziś 33°C.</quote>
       <quote>Przeciwległy kąt ma 30 stopni.</quote>
       <quote>Oba miasta leżą na 54 stopniu szerokości geograficznej południowej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Stopień</hi> w szkole to ocena wiadomości ucznia, zwłaszcza wyrażona odpowiednią cyfrą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pojawiają się propozycje, żeby w ogóle zrezygnować z wystawiania stopni.</quote>
       <quote>Jakie masz stopnie z historii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowa <hi rend="bold">stopień</hi> używamy, aby zaznaczyć, jak intensywna jest jakaś cecha lub jak bardzo zaawansowany jest jakiś proces. ; <hi rend="bold">poparzenie pierwszego (drugiego, trzeciego) stopnia</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rozegrano kilka konkurencji o stosunkowo wysokim stopniu trudności.</quote>
       <quote>Żałoba trwała sześć miesięcy, rok, a nawet dłużej — w zależności od stopnia pokrewieństwa ze zmarłym.</quote>
       <quote>Jej życie wydało mu się do tego stopnia ciekawe, że postanowił napisać o niej książkę.</quote>
       <quote>propozycja w najwyższym stopniu niemoralna</quote>
       <quote>Jako mason doszedł do wysokiego stopnia wtajemniczenia.</quote>
       <quote>stopień zaawansowania choroby</quote>
       <quote>W różnym stopniu szkoły te służyły tajnemu nauczaniu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Wyrażenia <hi rend="bold">w</hi> jakimś <hi rend="bold">stopniu</hi> używamy, aby osłabić prawdziwość wypowiadanych sądów bądź ograniczyć je tylko do pewnych aspektów sprawy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W jakimś stopniu może wynikać to z jego nieśmiałości.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy o instytucji, nagrodzie, egzaminie itp. określonego <hi rend="bold">stopnia</hi>, gdy chcemy wskazać ich miejsce wśród innych instytucji, nagród itd. tego samego rodzaju.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ogłoszono uchwałę dotyczącą ustalenia liczby radnych w radach stopnia podstawowego.</quote>
       <quote>Młodzież dojeżdża do szkół, gdyż nasze miasto nie ma żadnej szkoły stopnia średniego.</quote>
       <quote>laureat Nagrody Państwowej I i II stopnia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def><hi rend="bold">Stopień</hi> przymiotnika lub przysłówka to jego forma określająca natężenie wyrażonej nim cechy. W polszczyźnie wyróżnia się stopień równy, wyższy i najwyższy. Termin gramatyczny. ; Także podział form przymiotnikowych i przysłówkowych ze względu na to kryterium.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>przymiotnik w stopniu wyższym.</quote>
       <quote>kategoria gramatyczna stopnia</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli jakaś liczba jest pierwiastkiem np. czwartego <hi rend="bold">stopnia</hi> z innej liczby, to pomnożona przez siebie cztery razy daje tę drugą liczbę. Termin matematyczny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ile wynosi pierwiastek trzeciego stopnia z 27.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wplyw">
    <form>
     <orth>wpływ</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wplyw.1">
     <def>oddziaływanie</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś lub coś ma jakiś wpływ na osoby lub wydarzenia, to wywołuje w nich lub może wywołać jakąś zmianę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weber wywarł olbrzymi wpływ na europejski jazz.</quote>
       <quote>Jak myślisz, jaki to będzie miało wpływ na nasze życie?</quote>
       <quote>Ostatnio coraz częściej słyszy się o negatywnym wpływie słońca na skórę.</quote>
       <quote>Widzieliśmy, jak pod wpływem żony zmienił się nie do poznania.</quote>
       <quote>Sprawca był pod wpływem alkoholu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Określone <hi rend="bold">wpływy</hi> to widoczne skutki oddziaływania kogoś lub czegoś na ludzi, ich dzieła lub na wydarzenia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W jego poezji zwracają uwagę wpływy młodopolskie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś ma <hi rend="bold">wpływy</hi> w jakimś miejscu lub środowisku, to ma autorytet, pozycję lub stosunki, które pozwalają mu oddziaływać na bieg spraw.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prosiliśmy go o pomoc, wiedząc, że ma rozległe wpływy w mieście.</quote>
       <quote>Niby artysta i pięknoduch, a chodziło mu tylko o forsę i wpływy.</quote>
       <quote>To była sfera wpływów PPS.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wplyw.2">
     <def>pieniądze wpływające do kasy</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Wpływy</hi> to pieniądze wpływające do kasy przedsiębiorstwa, państwa itp. ; W liczbie pojedynczej wpłynięcie lub wpływanie takich pieniędzy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Są kraje, którym turystyka dostarcza połowę wpływów dewizowych.</quote>
       <quote>wpływy z podatków</quote>
       <quote>Wszystkie dochody zapisuje się do ksiąg w dniu wpływu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zwrocic">
    <form>
     <orth>zwrócić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zwrocic.1">
     <def>oddać z powrotem.</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy</hi> komuś rzecz, którą dostaliśmy od niego, to daliśmy mu ją z powrotem. Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy</hi> komuś pieniądze, za które nam coś kupił, to daliśmy mu tyle pieniędzy, ile wydał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pożyczyłem mu kiedyś książkę i do tej pory mi nie zwrócił.</quote>
       <quote>Zwróciłeś Kasi za bilety do kina.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zwróciły się</hi> koszty jakiejś inwestycji lub jeśli ta inwestycja <hi rend="bold">zwróciła się</hi>, to uzyskane dzięki niej zyski zrównoważyły poniesiony na nią koszt.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W tej branży koszty zwracają się dosyć długo.</quote>
       <quote>Kupcie energooszczędne piece. Zwrócą się wam już po jednym sezonie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zwrocic.2">
     <def>ustawić się/zostać ustawionym w jakimś kierunku</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy</hi> jakąś osobę lub rzecz w jakimś kierunku albo jeśli ona <hi rend="bold">zwróciła się</hi> w jakimś kierunku, to określoną swoją częścią, zwykle przodem, ustawiła się w tym kierunku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zwróciliśmy fortepian klawiaturą nieco w kierunku publiczności, żeby widziała ręce pianisty.</quote>
       <quote>Aurelia stała zwrócona do okna.</quote>
       <quote>I znów zwrócił się w drugą stronę, zabierając się do odejścia.</quote>
       <quote>Nagle wszystkie twarze zwracają się ku mnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zwrócił</hi> wzrok, oczy lub spojrzenie w jakimś kierunku albo jeśli jego wzrok, oczy lub spojrzenie <hi rend="bold">zwróciły się</hi> w jakimś kierunku, to spojrzał on w tę stronę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ujrzawszy zwrócony na siebie wzrok Pawła, zaśmiała się.</quote>
       <quote>Zwrócił na mnie pytające spojrzenie.</quote>
       <quote>Oczy obecnych zwróciły się w górę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy się</hi> ku jakiemuś zagadnieniu, jakiejś dziedzinie itp., to zainteresowaliśmy się lub zajęliśmy się nimi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zniecierpliwiony brakiem związku z życiem, zwrócił się od logiki ku etyce.</quote>
       <quote>Zaczynał od poezji, szybko jednak zwrócił się w stronę prozy poetyckiej.</quote>
       <quote>Nie zdobył jednak szerszego oparcia wśród robotników, zwróconych głównie ku walce strajkowej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">zwrócił się</hi> przeciwko nam lub że coś <hi rend="bold">zwróciło się</hi> przeciwko nam, jeśli ta osoba, rzecz lub sytuacja zaczęła nam szkodzić.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dawni sojusznicy zwrócili się teraz przeciw Cezarowi.</quote>
       <quote>Ostrze jego satyry zwraca się przeciwko duchowieństwu.</quote>
       <quote>W późniejszych pismach zwraca się on przeciwko filozofii Oświecenia.</quote>
       <quote>W r. 1311 wybuchł w Małopolsce — zwrócony przeciwko Łokietkowi — bunt mieszczan.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zwrocic.3">
     <def>powiedzieć, zaapelować o coś</def>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli w rozmowie <hi rend="bold">zwróciliśmy się</hi> do kogoś, to powiedzieliśmy coś do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Weź klej z kuchni — zwraca się do mnie. — Będziemy nalepiać ogłoszenia.</quote>
       <quote>Zwyczajem lekarzy zwracał się do mnie „panie kolego”.</quote>
       <quote>Pamiętam, że zwrócił się do mnie po niemiecku.</quote>
       <quote>Zwracamy się do tych, którym los kraju nie jest obojętny.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy się</hi> do kogoś z prośbą, pytaniem, ofertą itp. lub jeśli <hi rend="bold">zwróciliśmy</hi> do kogoś naszą prośbę, pytanie, ofertę itd., to skierowaliśmy je do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W 1936 roku Prezydent Rzeczypospolitej zwrócił się z apelem do społeczeństwa o pomoc w wyposażeniu armii.</quote>
       <quote>Zwracam się z prośbą o przyznanie mi zapomogi.</quote>
       <quote>prośby zwrócone do Boga</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zwrócił się</hi> do jakiejś osoby lub instytucji, aby coś zrobiła, to oficjalnie zaapelował do niej o to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zwracam się do Prezydium Sejmu, aby ustaliło tryb postępowania w tej sprawie.</quote>
       <quote>Zwrócił się nawet do policji, by zapewniła mu ochronę, i otrzymał ją natychmiast.</quote>
       <quote>Dziewczęta zwróciły się do mnie o pomoc w przygotowaniu przedstawienia.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zwrocic.4">
     <def>zwymiotować</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zwrócił</hi> zjedzony pokarm, to go zwymiotował.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nieszczęście. Alinka znowu zwróciła cały obiad.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pokoj">
    <form>
     <orth>pokój</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pokoj.1">
     <def>brak wojny, stan bez trosk i zmartwień</def>
     <sense n="1">
      <def>Kiedy na świecie lub w jakiejś części świata jest <hi rend="bold">pokój</hi>, to nie ma tam wojny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od dawna już próbowali zaprowadzić pokój.</quote>
       <quote>nadzieja na trwały pokój na Bałkanach</quote>
       <quote>Pokój między zwaśnionymi stronami nie trwał długo.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Pokój</hi> to porozumienie kończące wojnę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po długich naradach zawarto wreszcie pokój.</quote>
       <quote>Jedna ze stron nie dotrzymała warunków pokoju.</quote>
       <quote>podpisanie pokoju między Japonią a Rosją</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Pokój</hi> to także stan, w którym znajduje się człowiek nie mający trosk i zmartwień. Słowo przestarzałe, dziś książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nic nie mogło zmącić pokoju jego ducha.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Gołąb pokoju</hi> lub <hi rend="bold">gołąbek pokoju</hi> to wizerunek gołębia, zwykle białego, będący symbolem pokoju</def>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">„Pokój jego (jej) duszy”</hi> i <hi rend="bold">„Niech spoczywa (odpoczywa) w pokoju”</hi> to formuły wypowiadane podczas pogrzebu i umieszczane na nagrobkach</def>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pokoj.2">
     <def>pomieszczenie</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Pokój</hi> to oddzielne pomieszczenie w domu, biurze, hotelu itp., w którym się mieszka, pracuje itp. ; <hi rend="bold">Pokój stołowy</hi> to pokój przeznaczony do spożywania posiłków</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W pokoju prawie nie było mebli.</quote>
       <quote>Wynajęliśmy pokój z widokiem na góry.</quote>
       <quote>Mam małe mieszkanie, dwa pokoje z kuchnią.</quote>
       <quote>niewielki pokoik na poddaszu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="prowadzenie">
    <form>
     <orth>prowadzenie</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="prowadzenie.1">
     <def>wykonywać i użycia pochodne</def>
     <sense n="1">
      <def>jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> jakieś działania, to wykonujemy je, zwłaszcza systematycznie i według planu..</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>sprawnie prowadzona akcja ratownicza</quote>
       <quote>prowadzenie polityki proeksportowej</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> dom, gospodarstwo, sklep, kawiarnię, szkołę itp., to jest odpowiedzialny za ich funkcjonowanie i wykonuje prace z nimi związane lub kieruje takimi pracami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>kobiety niepracujące, zajmujące się prowadzeniem domu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">prowadzi</hi> spotkanie jakiegoś rodzaju, np. dyskusję, audycję, konkurs lub mecz, to uczestniczy w nim i czuwa nad jego przebiegiem, np. udzielając głosu uczestnikom, pilnując czasu i reguł postępowania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pan marszałek Józef Zych obejmie prowadzenie obrad.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">prowadzimy</hi> dziennik, notatki, akta itp., to zapisujemy w nich coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>prowadzenie ksiąg handlowych</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="prowadzenie.2">
     <def>wysunięcie się na pierwsze miejsce</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś objął <hi rend="bold">prowadzenie</hi> w jakimś współzawodnictwie, to wysunął się w nim na pierwsze miejsce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nasz zawodnik wysunął się na prowadzenie.</quote>
       <quote>W tabeli na prowadzeniu jest AC Milan przed Porto.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="prowadzenie.3">
     <def>sposób postępowania</def>
     <sense n="3">
      <def>Czyjeś <hi rend="bold">prowadzenie</hi> lub <hi rend="bold">prowadzenie się</hi> to sposób postępowania tej osoby, oceniany z punktu widzenia zasad moralnych. Słowo odnoszone zwłaszcza do kobiet. ;kobieta <hi rend="bold">lekkiego prowadzenia''</hi></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jej prowadzenie się pozostawiało nieco do życzenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zawrzec">
    <form>
     <orth>zawrzeć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zawrzec.1">
     <def>wyrazić treść</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> jakąś treść w swojej wypowiedzi, książce, filmie itp., to wyraził ją w nich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W wierszach i opowiadaniach pisarz zawarł syntetyczną wizję losów pokolenia.</quote>
       <quote>rozwiązania zawarte w projekcie ustawy</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zawrzec.2">
     <def>zamknąć, zasłonić</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> drzwi lub okno albo jeśli one <hi rend="bold">zawarły się</hi>, to zostały zamknięte lub zasłonięte czymś. Słowo przestarzałe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wypchnął chłopca za drzwi i zawarł je za nim.</quote>
       <quote>Wrota były zawarte na głucho.</quote>
       <quote>Kiedy zawarły się drzwi za Jasiem, ojciec odezwał się.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zawrzec.3">
     <def>ustalić</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jedna osoba, instytucja lub organizacja <hi rend="bold">zawarła</hi> z drugą jakąś umowę, to obie ustaliły wspólnie jej warunki i zobowiązały się, że będą ich przestrzegać. Mówimy też, że dwie osoby, instytucje lub organizacje <hi rend="bold">zawarły</hi> umowę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W maju zawarłam umowę z firmą budowlaną.</quote>
       <quote>Celem giełdy jest stworzenie dobrych warunków do zawierania transakcji.</quote>
       <quote>traktat o ekstradycji zawarty między Polską a Szwajcarią w trzydziestym siódmym roku</quote>
       <quote>12 marca Finlandia i ZSRR zawarły rozejm.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> znajomość lub przyjaźń z kimś, to poznał go i stał się jego znajomym lub przyjacielem. Mówimy też, że dwie osoby <hi rend="bold">zawarły</hi> znajomość lub przyjaźń.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z listu dowiedziała się, że jej córka zawarła wielce podejrzaną znajomość z pewnym poetą.</quote>
       <quote>Nie jestem skory do zawierania znajomości, a tym bardziej przyjaźni.</quote>
       <quote>Cieszę się, że nasze dzieci zawarły znajomość.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> z kimś związek małżeński, to poślubił go. Mówimy też, że dwie osoby <hi rend="bold">zawarły</hi> związek małżeński. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W 1551 roku wyrzekł się kapłaństwa i zawarł małżeństwo z Magdaleną Chełmską.</quote>
       <quote>Kiedy młodzi zawrą związek małżeński, staną wobec nowych problemów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zawrzec.4">
     <def>zacząć wrzeć</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakiś płyn <hi rend="bold">zawrzał</hi>, to zaczął wrzeć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdy zupa zawrzała, wrzuciła do niej pęczek ziół.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawrzał</hi> jakimś gwałtownym uczuciem, np. gniewem lub złością, albo jeśli takie uczucie <hi rend="bold">zawrzało</hi> w nim, to uniósł się on lub rozzłościł.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był jak szaleniec, który zawrzał niepohamowanym pragnieniem odwetu.</quote>
       <quote>W jednym momencie wszystko się w chłopcu przewróciło i zawrzało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakieś miejsce <hi rend="bold">zawrzało</hi> gwarem lub innym dźwiękiem, to zapełniło się nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nazajutrz chata zawrzała zwykłym gwarem.</quote>
       <quote>Całe błoto zawrzało rechotem żab.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że gdzieś <hi rend="bold">zawrzało</hi>, jeśli z jakiegoś powodu powstało tam zamieszanie, podniecenie lub hałas, np. ludzkich rozmów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W prasie zawrzało: to profanacja, to brak moralności!</quote>
       <quote>Brawo dla Natalii! — na sali zawrzało.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że jakaś akcja, działalność, praca itp. <hi rend="bold">zawrzała</hi>, jeśli gwałtownie się rozpoczęła lub nasiliła się.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Właśnie zawrzała na nowo walka przed budynkiem poczty.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="oddzial">
    <form>
     <orth>oddział</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="oddzial.1">
     <def>grupa ludzi</def>
     <sense n="1">
      <def>zorganizowana grupa ludzi, zwłaszcza żołnierzy, stanowiąca część jakiejś większej całości lub wyodrębniona ze względu na określone zadania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od rana toczą się walki między oddziałami wojska i gwardii.</quote>
       <quote>oddziały zwiadowcze</quote>
       <quote>Demonstranci toczyli potyczki z konnymi oddziałami policji.</quote>
       <quote>Wysłano tam niewielki oddziałek policji wyćwiczonej w rozpędzaniu zajść ulicznych.</quote>
       <quote>oddzialik partyzancki</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="oddzial.2">
     <def>część instytucji</def>
     <sense n="2">
      <def>część jakiejś instytucji, np. biura lub fabryki, wyodrębniona ze względu na zakres swojej pracy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pracę w kopalni zacząłem w oddziale szybowym, potem przeszedłem na wydobywczy.</quote>
       <quote>Goście odwiedzili oddzialik szkoleniowy, wyposażony w różnego rodzaju obrabiarki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>część większej instytucji, stanowiąca samodzielną jednostkę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Olsztynie otworzono oddział Banku Kredytowego.</quote>
       <quote>Na zebraniu zabrakło przedstawicieli oddziałów.</quote>
       <quote>Mieścił się tu oddzialik jakiegoś biura podróży.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>część szpitala przeznaczona dla osób, które mają podobne choroby i wymagają podobnej opieki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Od niedawna jest ordynatorem oddziału zakaźnego.</quote>
       <quote>Siostra zaprowadziła pacjenta na oddział.</quote>
       <quote>Na chirurgii uruchomiono wreszcie oddzialik dziecięcy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>każdy z kolejnych poziomów nauki w szkole, a także każda z grup uczniów będących na tym poziomie. Słowo przestarzałe</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zagrac">
    <form>
     <orth>zagrać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zagrac.1">
     <def>wziąć udział w grze, podjąć rywalizację</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zagraliśmy</hi> w jakąś grę lub jeśli <hi rend="bold">zagraliśmy</hi> mecz, partię szachów itp., to wzięliśmy udział w grze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zagraj w ruletkę, może coś trafisz.</quote>
       <quote>Zagramy partyjkę tysiąca?</quote>
       <quote>Mecz wygrali Portugalczycy i oni zagrają w półfinałach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jeden zawodnik lub zespół <hi rend="bold">zagrał</hi> z drugim, to podjął rywalizację z nim. Mówimy też, że dwaj zawodnicy <hi rend="bold">zagrali</hi> lub że dwa zespoły <hi rend="bold">zagrały</hi>.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zagrasz ze mną w szachy?</quote>
       <quote>Na tym stadionie Polacy zagrają jutro o awans do finału.</quote>
       <quote>W inauguracyjnym meczu zagrają Niemcy i Jugosławia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> na giełdzie, to wziął udział w grze giełdowej</def>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli grający w karty <hi rend="bold">zagrał</hi> jakąś kartę lub jakiś kolor albo <hi rend="bold">zagrał</hi> w jakąś kartę lub w jakiś kolor, to wyłożył taką kartę na stół. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przebił asem na stole i zagrał damę kier.</quote>
       <quote>Wistujący zagrali dwa razy w kiery.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> o coś, jeśli podjął ryzyko, aby to osiągnąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Salman Rushdie zagrał va banque i przegrał. Od trzech lat żyje w ukryciu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">zagrało</hi> na korzyść albo na niekorzyść jakiejś osoby lub rzeczy, jeśli stało się dla niej korzystne albo niekorzystne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na korzyść delegacji polskiej zagrały zmiany w Rosji.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zagrac.2">
     <def>podać piłkę</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli zawodnik <hi rend="bold">zagrał</hi> piłkę, to uderzył lub rzucił ją, aby przemieściła się w określonym kierunku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Źle zagrana piłka wyszła na aut.</quote>
       <quote>Brzęczek zagrywa do nie pilnowanego Koseły, a ten posyła piłkę do bramki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zagrac.3">
     <def>odtworzyć rolę, udawać</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli aktor <hi rend="bold">zagrał</hi> jakąś rolę w spektaklu lub filmie, to odtworzył ją w nim. Jeśli aktor <hi rend="bold">zagrał</hi> coś, np. jakiś stan lub sytuację, to swoją grą przedstawił to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>U boku ojca zagrała w tym filmie niewielką rólkę.</quote>
       <quote>Potrafi niezwykle subtelnie zagrać nieśmiałość i rodzące się uczucie.</quote>
       <quote>Nigdy więcej nie zagramw jego filmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli aktor <hi rend="bold">zagrał</hi> jakąś sztukę, to wystąpił w niej, a jeśli teatr <hi rend="bold">zagrał</hi> jakąś sztukę, to ją wystawił.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Młodzi aktorzy zagrali Fredrę poprawnie, ale trochę bez wyrazu.</quote>
       <quote>Przedstawienie zagrano 250 razy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> jakąś osobę lub sytuację, jeśli zachował się sztucznie, udając ją.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Człowiek zakłamany potrafi po śmierci obojętnej sobie osoby zagrać ból.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="zagrac.4">
     <def>wytworzyć dźwięk</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> na jakimś instrumencie, to wydobył z niego dźwięk. Jeśli ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> jakiś utwór, np. na gitarze, to wykonał go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na trąbce zagra Tomasz Stańko.</quote>
       <quote>Przyszliśmy jej zagrać pod oknem serenadę.</quote>
       <quote>Siadła, zagrała kilka taktów.</quote>
       <quote>Nie wszystko było zagrane czysto.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zagraliśmy</hi> jakiś utwór muzyczny, to odtworzyliśmy go z taśmy lub płyty. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Piotr Kaczkowski zagrał to w swojej audycji kilka razy i wystarczyło.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli muzyka <hi rend="bold">zagrała</hi>, to rozbrzmiały jej dźwięki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W izbie biesiadnej zagrała muzyka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli coś, np. instrument muzyczny lub jakieś urządzenie, <hi rend="bold">zagrało</hi>, to wytworzyło dźwięki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy goście zasiedli, zagrały fanfary i wszedł cesarz.</quote>
       <quote>Przeskoczyli rów, byli już na szosie, gdy zagrał kaem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="zagrac.5">
     <def>pojawić się, być widocznym</def>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">zagrał</hi> lub że coś <hi rend="bold">zagrało</hi> na naszej wyobraźni, naszych uczuciach, nastrojach itp., jeśli ta osoba lub rzecz oddziałała na nie i pobudziła je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stone zagrał na emocjach, jak potrafi najlepiej — pokazał świat karykaturalnie okrutny.</quote>
       <quote>On potrafi zagrać na czyjejś ambicji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Mówimy, że ambicja, duma itp. w kimś <hi rend="bold">zagrała</hi> lub że <hi rend="bold">zagrała</hi> w jakiejś sytuacji, jeśli wpłynęła na czyjeś postępowanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie darmo był prawnukiem mężnego wojownika — krew w nim zagrała.</quote>
       <quote>Oby tylko nie zagrały tu jakieś względy niższej natury.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Mówimy, że na czyjejś twarzy, w czyichś oczach lub w czyimś głosie <hi rend="bold">zagrały</hi> jakieś uczucia albo że twarz, oczy lub głos tej osoby <hi rend="bold">zagrały</hi> jakimiś uczuciami, jeśli przez chwilę było je widać na jej twarzy, w jej oczach lub słychać w jej głosie. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W głosie ojca zagrała nuta ironii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">zagrało</hi> różnymi kolorami, jeśli przez chwilę przybierało coraz to inny kolor. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zamek malborski zagrał tysiącem barw w świetle reflektorów.</quote>
       <quote>Słońce przedarło się przez zasłony i zagrało feerią barw na kryształowym kinkiecie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="6" xml:id="zagrac.6">
     <def>udać się, powieść się</def>
     <sense n="19">
      <def>Mówimy potocznie, że jakieś przedsięwzięcie <hi rend="bold">zagrało</hi>, jeśli się powiodło.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawiła to była kombinacja, a przecież zagrała.</quote>
       <quote>Mnóstwo było trzeba organizacyjnego wysiłku, żeby to wszystko zagrało.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="drogi">
    <form>
     <orth>drogi</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="drogi.1">
     <def>kosztowny</def>
     <sense n="1">
      <def>Za coś, co jest <hi rend="bold">drogie</hi>, trzeba dużo płacić. ; Także o sklepach, w których towary są droższe niż w innych, i o ludziach lub miejscach oferujących drogie usługi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ziemia w Nowym Jorku jest bardzo droga.</quote>
       <quote>drogi prezent</quote>
       <quote>Omijam drogie sklepy w centrum.</quote>
       <quote>Nie możesz chodzić do tak drogiego krawca.</quote>
       <quote>drogi hotel</quote>
       <quote>Norwegia to kraj drogi dla cudzoziemców.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Drogi</hi> kredyt to taki, od którego odsetki są wysokie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niestety pożyczki w bankach komercyjnych są bardzo drogie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Drogie</hi> kamienie to szlachetne lub półszlachetne kamienie ozdobne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>broszki wysadzane drogimi kamieniami</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="drogi.2">
     <def>ważny, bliski uczuciowo</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz jest <hi rend="bold">droga</hi> nam lub <hi rend="bold">droga</hi> naszemu <hi rend="bold">sercu</hi>, to jest dla nas ważna, gdyż czujemy się z nią związani uczuciowo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ogarnęła go czasami tęsknota za tym, co było mu bliskie i drogie.</quote>
       <quote>Teraz jest dla mnie najdroższą osobą.</quote>
       <quote>pamiątki drogie jej sercu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Swoim <hi rend="bold">najdroższym</hi> kobieta może nazwać bardzo bliskiego jej mężczyznę, np. narzeczonego lub męża. Swoją <hi rend="bold">najdroższą</hi> mężczyzna nazwie bardzo bliską mu kobietę, np. narzeczoną lub żonę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Za godzinę przyjeżdża mój najdroższy.</quote>
       <quote>Co się dzieje z twoją najdroższą, podobno cię rzuciła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowa <hi rend="bold">drogi</hi> używamy, gdy zwracamy się do kogoś poufale, a czasem protekcjonalnie, albo gdy mówimy o kimś w taki sposób. ; Używane jako rzeczownik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Drogi Tadeuszu! Dziękuję za list z życzeniami.</quote>
       <quote>Pan się myli, drogi panie!</quote>
       <quote>Witam serdecznie pana i naszych drogich słuchaczy.</quote>
       <quote>Czego się napijesz, moja droga?</quote>
       <quote>Przepraszam, moi drodzy, za spóźnienie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="material">
    <form>
     <orth>materiał</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="material.1">
     <def>coś, z czego wytwarza się jakieś rzeczy, tkanina</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Materiał</hi> to coś, z czego wytwarza się jakieś rzeczy. ; tkanina, najczęściej konkretnego rodzaju lub o charakterystycznym wzorze.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Talerze robione są z bardzo różnych materiałów.</quote>
       <quote>Stal to doskonały materiał budowlany.</quote>
       <quote>Usunięcie zniszczeń było niemożliwe z braku środków materiałowych i finansowych.</quote>
       <quote>Byliśmy z końcem roku 1918 w pełni sił militarnych i psychicznych, zabezpieczeni materiałowo i operacyjnie.</quote>
       <quote>materiał w kropki</quote>
       <quote>stragany pełne tradycyjnych materiałów — jedwabi, atłasów, muślinów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Możemy nazwać kogoś <hi rend="bold">materiałem</hi> na męża, kierownika itp., jeśli uważamy, że jest on odpowiednią osobą do pełnienia tej roli.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nadal za najlepszy materiał na opiekunki do dzieci uważa się kobiety starsze i doświadczone.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="material.2">
     <def>zbiór przedmiotów</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Materiały</hi> biurowe, fotograficzne, opatrunkowe itp. to zbiór drobnych przedmiotów używanych w pracy biurowej, do robienia zdjęć, do zakładania opatrunków itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>materiały piśmienne, np. papier i ołówki</quote>
       <quote>Mieliśmy ze sobą materiały opatrunkowe i leki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Materiały</hi> wybuchowe to łatwopalne, szybko wybuchające substancje chemiczne, stosowane do wyrobu amunicji, wykorzystywane też np. w górnictwie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ażeby dostać się do środka, musieli podłożyć pod drzwi materiały wybuchowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="material.3">
     <def>zbiór wiadomości</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Materiał</hi> to zbiór wiadomości i danych dotyczących jakiejś dziedziny, najczęściej w postaci notatek i dokumentów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zbieranie materiałów do tej książki nie było łatwe.</quote>
       <quote>Przed egzaminem powtórzyłem cały materiał.</quote>
       <quote>Koncepcja ta wymaga stworzenia zaplecza materiałowego i źródłowego.</quote>
       <quote>Pozostała więc kartoteka, dość zaawansowana materiałowo, zasługująca na wykończenie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="objac">
    <form>
     <orth>objąć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="objac.1">
     <def>otoczyć (ramionami), rozprzestrzenić się</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">objęliśmy</hi> jakąś osobę lub część jej ciała, to otoczyliśmy ją ramionami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Objął ją ramionami i przytulił do piersi.</quote>
       <quote>Objęli się i wycałowali jak przyjaciele.</quote>
       <quote>Król obejmuje głowę Tristana.</quote>
       <quote>Stara siedziała na piecu, obejmując rękami podkurczone kolana.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">objęto</hi> coś jakimś działaniem, aktem prawnym lub jakimiś zasadami albo jeśli one to <hi rend="bold">objęły</hi>, to zaczęły tego dotyczyć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wśród pierwszych zwierząt objętych ochroną znalazły się żubry.</quote>
       <quote>lista towarów objętych cłem</quote>
       <quote>Nowy podatek ma obejmować wszystkie osoby prowadzące działalność gospodarczą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">objęło</hi> jakiś obszar, to zajęło go lub rozprzestrzeniło się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Bójka trwała krótko, ale objęła cała izbę.</quote>
       <quote>Od zachodu kraju przesuwała się strefa opadów, która w ciągu dnia objęła centrum.</quote>
       <quote>Płomień objął nagle dach pobliskiej stodoły.</quote>
       <quote>Sieć spiskowa obejmuje już cały kraj.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">objął</hi> prowadzenie w wyścigu, meczu itp., to w danym jego momencie wyprzedził rywali lub uzyskał lepszy od nich wynik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Już w pierwszej połowie meczu goście obejmują prowadzenie 3:0.</quote>
       <quote>Po trzecim etapie Rumun objął prowadzenie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">objęliśmy</hi> coś wzrokiem lub spojrzeniem, to spojrzeliśmy na to tak, że zobaczyliśmy to w całości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obejmuję wzrokiem jego twarz.</quote>
       <quote>Wdrapali się na drzewo, mogli stąd objąć wzrokiem wszystkie zabudowania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">objął</hi> coś rozumem, umysłem lub pamięcią albo jeśli czyjś rozum to <hi rend="bold">objął</hi>, to ta osoba zrozumiała to lub zapamiętała.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skończyła się era wielkich uczonych, którzy byli w stanie objąć swym umysłem całą rzeczywistość.</quote>
       <quote>Sam rozum nie obejmie tak różnorodnych i niewytłumaczalnych zjawisk.</quote>
       <quote>Moja pamięć nie obejmuje wszystkiego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">objęło</hi> nas jakieś uczucie, doznanie lub stan psychiczny albo fizyczny, to doświadczyliśmy ich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Objął mnie nie znany dotąd nastrój rzewności i niepokoju, błogiej ulgi i niedobrych przeczuć.</quote>
       <quote>Drętwota obejmowała całą lewą rękę.</quote>
       <quote>Gdy go zobaczyła, objęła ją niepohamowana radość.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">obejmuje</hi> jakąś rzecz, to ją otacza.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>kwiaty obejmujące balkon</quote>
       <quote>Za bramką biegła wąska alejka, objęta szpalerami porzeczek.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="objac.2">
     <def>zająć, wziąć</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">objął</hi> jakiś urząd, władzę, funkcję lub stanowisko, to podjął się wykonywania związanych z nimi obowiązków.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ojciec objął posadę nauczyciela w Zagrzebiu.</quote>
       <quote>W 1840 r. objął nowo utworzoną katedrę literatur słowiańskich w Collége de France.</quote>
       <quote>Patronat nad powstaniem archiwum objęło wspomniane wyżej stowarzyszenie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">objął</hi> jakieś tereny lub przedmioty, to wziął je w posiadanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obejmując w posiadanie skrawek wybrzeża morskiego, nie mieliśmy stoczni, portów, wystarczająco dużej floty.</quote>
       <quote>W drugiej połowie 1940 roku Polacy objęli ścigacze, zakupione przez rząd polski przed wojną.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="objac.3">
     <def>być częścią czegoś, zawierać się w czymś, mieścić się w jakimś zakresie</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli jedna rzecz <hi rend="bold">obejmuje</hi> drugą, to ta druga jest częścią tej pierwszej lub mieści się w jej zakresie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oprócz powieści jego twórczość obejmuje też dramaty i literaturę faktu.</quote>
       <quote>Cena obejmuje nocleg i śniadanie.</quote>
       <quote>Zakres prac nie obejmował odmalowania kadłuba.</quote>
       <quote>Dolny poziom mieszkania obejmuje kuchnię, pokój dzienny i wc.</quote>
       <quote>tereny nie objęte rejestrem nieruchomości</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli opowieść, film, wystawa itp. <hi rend="bold">obejmuje</hi> jakiś okres, to przedstawia wydarzenia z tego okresu lub fakty, które się do niego odnoszą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Książka obejmuje okres od dzieciństwa poety właściwie po dzień dzisiejszy.</quote>
       <quote>Ekspozycja objęła tysiąc lat z dziejów polskiego oręża.</quote>
       <quote>Wydarzenia nie objęte akcją poznajemy z retrospekcji.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pozostac">
    <form>
     <orth>pozostać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pozostac.1">
     <def>trwać w miejscu/stanie</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">pozostała</hi> gdzieś, to nie opuściła tego miejsca ani nie została z niego zabrana.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszyscy pozostali na swoich miejscach, czekając, aż sędzia ogłosi werdykt.</quote>
       <quote>Paweł i Łukasz pozostali przy rannym.</quote>
       <quote>Marzyliśmy o pozostaniu tu na zawsze.</quote>
       <quote>Umowy podpisywano w trzech egzemplarzach, z których jeden pozostawał u nas.</quote>
       <quote>Skoczył pierwszy, a potem namawiał pozostałych na pokładzie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">pozostała</hi> w jakimś stanie, to znalazłszy się w nim, nadal w nim trwa. ; Jeśli stan wyrażony jest przymiotnikiem, to liczba i rodzaj przymiotnika są takie, jak podmiotu zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przestępcy wciąż pozostają na wolności.</quote>
       <quote>Przez jakiś czas pozostawał na utrzymaniu siostry.</quote>
       <quote>Przeciwnicy jedności z Rzymem pozostali przy prawosławiu.</quote>
       <quote>Każde z nich pozostało przy swoim zdaniu.</quote>
       <quote>U dziadków wszystko pozostało jak dawniej.</quote>
       <quote>Do rozstrzygnięcia pozostawała jeszcze kwestia najważniejsza.</quote>
       <quote>Po śmierci dziadka babcia pozostała samotna do końca życia.</quote>
       <quote>Jurek pozostawał takim, jakim był poprzednio.</quote>
       <quote>Jego pokój zwykle pozostawał wolny.</quote>
       <quote>nieliczni pozostali przy życiu pasażerowie</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">pozostała</hi> tym, czym była, to nie przestała tym być.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jej słowa pozostały dla mnie zagadką.</quote>
       <quote>Mimo oszałamiającej kariery pozostała skromną osobą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś nie <hi rend="bold">pozostaje</hi> bez wpływu na kogoś lub na coś, to wywiera wpływ na tę osobę lub rzecz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Konflikty w rodzinie i rozejście się rodziców nie pozostawały bez wpływu na dojrzewającego chłopaka.</quote>
       <quote>Wydarzenia te oczywiście nie mogły pozostać bez echa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś w rozmowie lub w jakiejś wypowiedzi <hi rend="bold">pozostał</hi> przy jakimś temacie lub problemie, to nie zmienił go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pozostańmy jeszcze przy pierwszym pytaniu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pozostac.2">
     <def>przetrwać, ostać się z całości</def>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">pozostała</hi> z jakiejś całości, to nie zniszczyła się, nie zużyła, nie odeszła itp., lecz nadal jest.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z domu pozostały tylko zgliszcza.</quote>
       <quote>Ze spisu lektur jedna pozostała mi do przeczytania.</quote>
       <quote>Pośpieszcie się, pozostała wam jeszcze minuta.</quote>
       <quote>Pozostawała jeszcze jedna możliwość.</quote>
       <quote>Ile osób pozostało z naszej paczki.</quote>
       <quote>Nie wiem, na co wykorzystam pozostałą część urlopu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli coś, co należało do jakiejś osoby lub co ona zrobiła, <hi rend="bold">pozostało</hi> po niej, to przetrwało po jej śmierci lub odejściu. Jeśli coś będącego wynikiem jakichś zdarzeń <hi rend="bold">pozostało</hi> po nich, to trwa nadal, gdy one już minęły.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pozostawił po sobie nie dokończoną powieść i kilka szkiców.</quote>
       <quote>Turyści odjechali, pozostały po nich śmieci.</quote>
       <quote>Deszcz przestał padać i tylko gdzieniegdzie pozostały spore kałuże.</quote>
       <quote>To przekonanie mi pozostało.</quote>
       <quote>likwidacja wieloletnich zaniedbań, pozostałej po Galicji i Kongresówce biedy</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">pozostało</hi> nam w pamięci, we wspomnieniach, w głowie itp., to zapamiętaliśmy to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ten dzień pozostał w moich wspomnieniach jako jeden z najszczęśliwszych w moim życiu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="pozostac.3">
     <def>być do zrobienia</def>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">pozostaje</hi> nam zrobienie czegoś lub jeśli <hi rend="bold">pozostaje</hi> nam coś zrobić, to musimy to zrobić, gdyż nie mamy innej możliwości, lub powinniśmy to zrobić, a jeszcze nie zrobiliśmy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie pozostało nam nic innego, jak ucieczka.</quote>
       <quote>Pozostaje jeszcze określenie ich typu i ilości.</quote>
       <quote>Na zakończenie pozostaje mi państwu podziękować za uwagę i zaprosić na następne spotkanie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="cialo">
    <form>
     <orth>ciało</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="cialo.1">
     <def>ciało człowieka lub zwierzęcia, materialny i fizyczny aspekt życia człowieka</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Ciało</hi> człowieka lub zwierzęcia to jego głowa, tułów, ręce, nogi oraz wszystkie narządy wewnętrzne. ; jego mięśnie, skóra i tkanka tłuszczowa, pokrywające szkielet. ; jego skóra.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Węgorz ma długie, walcowate ciało.</quote>
       <quote>Potężne ciało pana Filipa było osadzone na cienkich i krótkich nóżkach.</quote>
       <quote>W wypadku doznała licznych obrażeń ciała.</quote>
       <quote>części ciała</quote>
       <quote>Miałam wrażenie, że ciało odpada mi od kości.</quote>
       <quote>Dzięki ćwiczeniom możemy wymodelować swoje ciało.</quote>
       <quote>Pasek wrzynał się jej w pulchne ciało.</quote>
       <quote>Pies jest piękny, ale chyba ma zbyt dużo ciała.</quote>
       <quote>Miała brzydkie, białe ciało.</quote>
       <quote>Zdziera koszulę i pokazuje blizny na całym ciele.</quote>
       <quote>kosmetyki do pielęgnacji ciała</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Ciałem</hi> nazywamy człowieka postrzeganego fizycznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Płakał bezgłośnie, a dreszcz wstrząsał jego ciałem.</quote>
       <quote>Była dość swawolna, ale ciałem nie kupczyła.</quote>
       <quote>Na plaży równo ułożone ciało przy ciele.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Ciało</hi> to także materialny i fizyczny aspekt życia człowieka, przeciwstawiony duszy lub psychice.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Średniowiecze zmieniło ludzki stosunek do ciała.</quote>
       <quote>W tych kręgach sprawy ciała i seksu ciągle stanowią tabu.</quote>
       <quote>potrzeby ciała i ducha</quote>
       <quote>Jest tu z nami, obecna ciałem, zupełnie nieobecna duchem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Ciało</hi> martwego człowieka to jego zwłoki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzina przez długi czas nie mogła zabrać ciała.</quote>
       <quote>Jego ciało spoczywa w kościele w Irkucku.</quote>
       <quote>ciała pomordowanych żołnierzy</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Słowo <hi rend="bold">ciało</hi> jest używane w następujących wyrażeniach. Jeśli ktoś jest zdrowy, sprawny, chory itp. <hi rend="bold">na ciele</hi>, to jest taki pod względem fizycznym. Wyrażenie książkowe. ; Sukienka, bluzka itp. <hi rend="bold">przy ciele</hi> lub <hi rend="bold">blisko ciała</hi> jest obcisła i opięta. Wyrażenia potoczne. ; Używane jako przysłówek. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">nabrał ciała</hi> lub <hi rend="bold">przybrał na ciele</hi>, jeśli stał się trochę grubszy. Wyrażenia potoczne. ; Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">opada z ciała</hi>, jeśli chudnie. ; Mówimy, że marzenia myśli, plany itp. <hi rend="bold">stały się ciałem</hi> lub <hi rend="bold">oblekły</hi> albo <hi rend="bold">przyoblekły się w ciało</hi>, jeśli urzeczywistniły się lub stały się faktem. Wyrażenia książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest jeszcze całkiem zdrów na ciele, tylko pamięć już nie ta.</quote>
       <quote>Bardzo osłabł na ciele, rodzina obawia się o jego życie.</quote>
       <quote>Wraca moda na ubrania blisko ciała — noszone nie tylko wieczorem.</quote>
       <quote>Wszystko nosi się teraz przy ciele: legginsy, body, spódniczki z lycry.</quote>
       <quote>Zmężniał, nabrał ciała, wydoroślał.</quote>
       <quote>U matki na wsi przybrała trochę na ciele, uspokoiła się i złagodniała.</quote>
       <quote>Nie wiem, co się dzieje z moją córeczką: nie chce jeść i w oczach opada z ciała.</quote>
       <quote>Nie doczekam chyba dnia, kiedy nasze ustalenia staną się ciałem, to jest normami prawnymi.</quote>
       <quote>Czyham na myśli i słowa, by przyoblec je w ciało, zapisać.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="cialo.2">
     <def>grupa ludzi</def>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Ciało</hi> ustawodawcze, doradcze, opiniujące itp. to grupa ludzi, powołana do pełnienia określonych zadań. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>ciało konsultujące</quote>
       <quote>Rady otrzymały szerokie uprawnienia, są ciałem wybieralnym.</quote>
       <quote>Postawił nowo tworzącemu się ciału bardzo wysokie wymagania.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="cialo.3">
     <def>obiekt, substancja lub tkanka</def>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Ciało</hi> to obiekt, substancja lub tkanka o określonych właściwościach, np. kształcie, budowie lub konsystencji. Słowo używane w terminologii naukowej, np. fizycznej, chemicznej i biologicznej. ; <hi rend="bold">Ciała niebieskie</hi> to gwiazdy, planety, meteory, komety, a także sztuczne satelity. ; <hi rend="bold">Ciało obce</hi> to przedmiot lub substancja, które dostały się przypadkiem do organizmu lub zostały tam sztucznie wprowadzone.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>fizyka ciała stałego</quote>
       <quote>Znając wzór, nietrudno obliczyć masę ciała w ruchu jednostajnym.</quote>
       <quote>Producenci papierosów obniżają w nich poziom ciał smolistych.</quote>
       <quote>Do dziś pochodzenie niektórych ciał niebieskich nie jest wyjaśnione.</quote>
       <quote>Szew w ranie chirurgicznej stanowi ciało obce i wywołuje stan zapalny.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dodac">
    <form>
     <orth>dodać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dodac.1">
     <def>obliczyć sumę liczb</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dodał</hi> jakieś liczby, to obliczył ich sumę, powiększając wartość jednej z nich o wartość drugiej. Mówimy też, że ktoś <hi rend="bold">dodał</hi> jedną liczbę do drugiej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dodajemy osobno składniki dodatnie i ujemne.</quote>
       <quote>Wartość z poz. 24 należy dodać do wartości z poz. 36.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Słowa <hi rend="bold">dodać</hi> używamy w miejscu znaku plus, kiedy odczytujemy działanie arytmetyczne. Np. 3+5 czytamy jako „trzy dodać pięć”.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Siedem dodać trzy, dodać cztery równa się czternaście.</quote>
       <quote>x dodać y</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dodac.2">
     <def>powiększyć</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dodajemy</hi> coś do jakiejś rzeczy, to powiększamy ją o to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do swojego nazwiska dodał „-ski”, żeby brzmiało szlachetniej.</quote>
       <quote>Dodane później zakończenie jest w zasadzie zbędne.</quote>
       <quote>Cukru i soli dodajemy według smaku.</quote>
       <quote>Gdy miał szesnaście lat, sfałszował ankietę personalną i dodał sobie dwa lata życia, żeby przyjęli go do partii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dodał</hi> do swojej wypowiedzi jakąś uwagę lub wyjaśnienie, to poszerzył ją o nie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jeśli można coś dodać, to chciałbym wyjaśnić sprawę tych pożyczek.</quote>
       <quote>Dodam, iż projekt programu, o którym tu mowa, przeszedł już wszystkie etapy uzgodnień międzyresortowych.</quote>
       <quote>Premier dodał, by nie wyciągać stąd zbyt optymistycznych wniosków.</quote>
       <quote>Dobre są nasze dzieci, nie można narzekać — dodałem z przekonaniem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">dodał</hi> czegoś, jeśli wzmógł lub powiększył to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyszli sąsiedzi, aby go pocieszyć i dodać mu sił.</quote>
       <quote>Zapaliła, żeby dodać sobie animuszu.</quote>
       <quote>Nic nie dodaje kobiecie tyle czaru, co firanka ciemnych, gęstych i długich rzęs.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy <hi rend="bold">„nic dodać, nic ująć”</hi> na znak, że całkowicie akceptujemy czyjąś wypowiedź lub jakiś stan rzeczy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To bystry dzieciak. — Nic dodać, nic ująć.</quote>
       <quote>Wszystkie domy mają piękne proporcje i mimo prostoty dają rozkosz oczom — nic dodać, nic ująć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wynosic">
    <form>
     <orth>wynosić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wynosic.1">
     <def>chwalić, wywyższać się, uważać się za lepszego</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wynosimy</hi> jakąś rzecz lub osobę ponad inne, to chwalimy ją, twierdząc, że jest od nich lepsza. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Opowiadał młodzieży o wielkości i pięknie polskiej literatury, a „Pana Tadeusza” wynosił ponad „Iliadę” i „Odyseję”.</quote>
       <quote>Nie chciałbym tutaj wynosić jednych aktorów nad drugich, gdyż wszyscy grali bardzo dobrze.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wynosi się</hi> ponad innych, to swoim zachowaniem pokazuje, że uważa się za lepszego od nich.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Radziwiłłowie, jako ród pierwszy w Polsce, wynosili się ponad resztę szlachty.</quote>
       <quote>W wojsku szczególnie nie lubią, gdy się ktoś wynosi nad innych.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wynosic.2">
     <def>opuścić miejsce z czymś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wynieśliśmy</hi> skądś jakąś rzecz lub osobę, to niosąc ją, opuściliśmy z nią to miejsce.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stewardzi wynoszą już na pokład walizki.</quote>
       <quote>Rabusie wynieśli wysadzaną diamentami broszkę.</quote>
       <quote>Wynieś śmieci.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wynieśliśmy</hi> skądś, np. z domu lub jakiegoś zdarzenia, wiedzę, umiejętności lub doświadczenie, to posiedliśmy je tam lub dzięki temu. Jeśli <hi rend="bold">wynieśliśmy</hi> skądś jakieś wrażenia, to pozostały nam one.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z gimnazjum wyniosłem tylko podstawową znajomość języków obcych.</quote>
       <quote>Nie wyniósł żadnej nauki z przebytych niepowodzeń.</quote>
       <quote>Opowiadają sobie najnowsze plotki, które wynieśli z redakcji „Odrodzenia”.</quote>
       <quote>Z wystawy wyniosłem mieszane wrażenia.</quote>
       <quote>Poczucie własnej wartościpowinno wynosić się z własnego domu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wynieśliśmy się</hi> skądś, to opuściliśmy to miejsce lub przestaliśmy w nim mieszkać. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Postanowiłem na jakiś czas wynieść się z domu.</quote>
       <quote>Kupiła willę z dużym ogrodem i wyniosła się tam z córką.</quote>
       <quote>Mam nadzieję, że zwiną w końcu manatki i wyniosą się.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy, że kogoś <hi rend="bold">wyniosło</hi>, jeśli opuścił on dane miejsce pod wpływem jakiegoś uczucia, pragnienia itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nikogo nie ma. Wszystkich gdzieś wyniosło.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wynosic.3">
     <def>znaleźć się wyżej</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakieś osoby lub rzeczy zostały <hi rend="bold">wyniesione</hi> na pewną wysokość, to znalazły się na niej, wyżej, niż były.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szybkobieżna winda wyniosła mnie na piętnaste piętro.</quote>
       <quote>Jeśli prądy wyniosą balon na zbyt dużą wysokość, będziemy ją regulować za pomocą klapy.</quote>
       <quote>Projektowana rakieta ma być zdolna do wyniesienia ładunku 70-tonowego.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że ktoś został <hi rend="bold">wyniesiony</hi>, np. na kierownicze stanowisko, jeśli zajął wyższe miejsce w jakiejś hierarchii, stał się sławny, zdobył władzę itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rewolucja go wyniosła i jej wszystko zawdzięczał.</quote>
       <quote>Następna płyta wyniosła zespół na szczyty popularności.</quote>
       <quote>Jak szybko został wyniesiony do dyktatorskiej władzy, tak szybko ją utracił.</quote>
       <quote>Ludzie wyniesieni tak wysoko i obarczeni odpowiedzialnością za cały kraj są zwykle samotni.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="wynosic.4">
     <def>być określonej wielkości</def>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli wynik działania arytmetycznego, cena czegoś, powierzchnia itp. <hi rend="bold">wynoszą</hi> ileś, to taka jest ich wielkość.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Suma liczb w sześciu polach wynosi 38.</quote>
       <quote>Kapitał zakładowy fabryki wynosi pół miliona.</quote>
       <quote>Wysokość budynku wyniesie ponad 20 metrów.</quote>
       <quote>Trasa marszu wynosiła od kilometra do kilku kilometrów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zawierac">
    <form>
     <orth>zawierać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zawierac.1">
     <def>być częścią lub składnikiem czegoś, nie wykraczać poza pewne granice</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakaś rzecz <hi rend="bold">zawiera</hi> coś lub jeśli coś <hi rend="bold">zawiera się</hi> w niej, to jest jej częścią lub składnikiem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wody mineralne zawierają ważne dla człowieka mikroelementy.</quote>
       <quote>Album zawiera sześćdziesiąt pięć reprodukcji.</quote>
       <quote>Prawo nie powinno zawierać luk.</quote>
       <quote>pojęcie zawierania się zbiorów</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jakiś pojemnik <hi rend="bold">zawiera</hi> jakieś rzeczy, to one się w nim znajdują.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ta skrzynia zawierała moje najcenniejsze zbiory.</quote>
       <quote>Byłam bardzo ciekawa, co zawiera ta mała paczuszka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakiś obszar lub okres <hi rend="bold">zawiera się</hi> w pewnych granicach, to nie wykracza poza nie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyjmujemy nazwę barok dla epoki, która zawiera się między renesansem a oświeceniem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli czyjaś wypowiedź, książka, film itp. <hi rend="bold">zawiera</hi> jakąś myśl lub jeśli jakaś myśl <hi rend="bold">zawiera się</hi> w nich, to jest w nich wyrażona.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>poezja, która zawiera w sobie zapowiedź końca pewnego świata</quote>
       <quote>Treść tej pedagogiki zawiera się w postulacie naśladowania wykładowcy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">zawiera się</hi> w czymś, to polega na tym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przede wszystkim solidny trening, w tym zawiera się tajemnica sukcesów.</quote>
       <quote>W odpowiedzialności bowiem zawiera się istota wolności.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zawierac.2">
     <def>ustalić</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jedna osoba, instytucja lub organizacja <hi rend="bold">zawarła</hi> z drugą jakąś umowę, to obie ustaliły wspólnie jej warunki i zobowiązały się, że będą ich przestrzegać. Mówimy też, że dwie osoby, instytucje lub organizacje <hi rend="bold">zawarły</hi> umowę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W maju zawarłam umowę z firmą budowlaną.</quote>
       <quote>Celem giełdy jest stworzenie dobrych warunków do zawierania transakcji.</quote>
       <quote>traktat o ekstradycji zawarty między Polską a Szwajcarią w trzydziestym siódmym roku</quote>
       <quote>12 marca Finlandia i ZSRR zawarły rozejm.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> znajomość lub przyjaźń z kimś, to poznał go i stał się jego znajomym lub przyjacielem. Mówimy też, że dwie osoby <hi rend="bold">zawarły</hi> znajomość lub przyjaźń.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z listu dowiedziała się, że jej córka zawarła wielce podejrzaną znajomość z pewnym poetą.</quote>
       <quote>Nie jestem skory do zawierania znajomości, a tym bardziej przyjaźni.</quote>
       <quote>Cieszę się, że nasze dzieci zawarły znajomość.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zawarł</hi> z kimś związek małżeński, to poślubił go. Mówimy też, że dwie osoby <hi rend="bold">zawarły</hi> związek małżeński. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W 1551 roku wyrzekł się kapłaństwa i zawarł małżeństwo z Magdaleną Chełmską.</quote>
       <quote>Kiedy młodzi zawrą związek małżeński, staną wobec nowych problemów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="zdawac">
    <form>
     <orth>zdawać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="zdawac.1">
     <def>mieć wrażenie, móc się mylić</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zdaje się</hi> nam, że coś jest prawdą, to odnosimy wrażenie, że jest, choć nie jesteśmy pewni i możemy się mylić. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zdaje mi się, że mały ma gorączkę, bo ma takie błyszczące oczy.</quote>
       <quote>Zdało mu się, że czyjaś ręka uchyliła na moment firankę.</quote>
       <quote>Zdawałoby się, że po śmierci dyktatora totalitarny system sam upadnie, on jednak przetrwał.</quote>
       <quote>Szekspir wrócił w 1611 roku, jak się zdaje, na stałe do Stratfordu.</quote>
       <quote>Teraz trzeba iść w lewo. Tak mi się zdaje.</quote>
       <quote>Ktoś idzie, słyszałeś. — Zdawało ci się.</quote>
       <quote>Miasto zdało nam się warowną twierdzą.</quote>
       <quote>Widocznie lekarz nie znalazł nic groźnego, bo pacjent zdawał się już niczym nie martwić.</quote>
       <quote>Mur kamienicy był ciepły i zdawał się pulsować życiem.</quote>
       <quote>Zawsze była kobietą z szykiem, ale teraz zdawała się po prostu olśniewająca.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowo <hi rend="bold">zdaje się</hi> odnosimy do fragmentu naszej wypowiedzi, jeśli nie jesteśmy pewni, czy jest on zgodny z prawdą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ta kobieta w kapeluszu, to, zdaje się, matka pana młodego.</quote>
       <quote>Pan, zdaje się, ma jakiś pomysł.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Słowo <hi rend="bold">zdawałoby się</hi> odnosimy do fragmentu naszej wypowiedzi, aby zaznaczyć, że nie odpowiada on prawdzie, choć wszystko wskazuje na to, że powinien jej odpowiadać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>I mówią to ludzie, zdawałoby się, rozsądni.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="zdawac.2">
     <def>uzyskać na egzaminie wynik</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zdał</hi> egzamin, to uzyskał na nim wynik, który uprawnia go do czegoś, np. do podjęcia lub kontynuowania nauki. ;Mówimy, że jakieś urządzenie, pomysł, przedsięwzięcie itp. <hi rend="bold">zdały egzamin</hi>, jeśli spełniły stawiane im wymagania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podobno nawet Żeromski nie zdał matury.</quote>
       <quote>Bardzo dobrze zdał do liceum, na samych piątkach.</quote>
       <quote>W którym roku zdawałeś na studia?</quote>
       <quote>Kolega zdawał na architekturę, ale się nie dostał.</quote>
       <quote>Nowe metody profilaktyki w pełni zdały egzamin.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli uczeń <hi rend="bold">zdał</hi> do następnej klasy, to przeszedł do niej, uzyskawszy wystarczająco dobre oceny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dwóch chłopaków z naszej klasy w tym roku nie zda.</quote>
       <quote>Zdawała z klasy do klasy na samych miernych i dostatecznych.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="zdawac.3">
     <def>przekazać, oddać</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zdał</hi> komuś relację lub sprawozdanie z czegoś, co zrobił lub czego się dowiedział, to poinformował go o tym, zwykle oficjalnie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oczekuje się, że premier zda dziś sejmowi relację ze swej podróży do Rosji.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">zdał się</hi> w jakiejś sprawie na kogoś lub na coś, to postanowił polegać tylko na tej osoby lub rzeczy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jestem ignorantem w tej dziedzinie. Zdaję się całkowicie na pana.</quote>
       <quote>Pierwsze kilometry przebyli w kompletnych ciemnościach, zdając się tylko na wskazania czujników.</quote>
       <quote>Biernie czekała śmierci, zdając się pokornie na wolę Bożą.</quote>
       <quote>W życiu można się zdawać wyłącznie na siebie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zdaliśmy</hi> na kogoś pracę lub obowiązki, to obarczyliśmy go nimi.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tradycyjnie mężczyzna pracuje poza domem, zdając wszystkie obowiązki domowe na żonę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zdaliśmy</hi> komuś swoje obowiązki, to przekazaliśmy mu je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>O czwartej po południu zdawałem dyżur swojemu zmiennikowi i byłem wolny.</quote>
       <quote>Zdaj dowództwo któremuś z młodych wodzów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">zdaliśmy</hi> jakieś rzeczy do magazynu lub innego miejsca na nie przeznaczonego, to oddaliśmy je tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W ostatnim dniu pobytu wczasowicz jest obowiązany zdać do magazynu pościel, wypożyczone leżaki i sprzęt pływający.</quote>
       <quote>Jeńcy zdali broń, ale pozostawiono im mundury.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="podniesc">
    <form>
     <orth>podnieść</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="podniesc.1">
     <def>znaleźć się wyżej; uczynić coś wyższym, większym, ważniejszym, intensywniejszym</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> jakąś rzecz lub jeśli ona <hi rend="bold">podniosła się</hi>, to znalazła się wyżej, niż była.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie udało nam się podnieść ciężkiego wieka.</quote>
       <quote>Telefon dzwonił, lecz nikt nie podnosił słuchawki.</quote>
       <quote>Przez sen poczuła czyjąś obecność i z trudem podniosła powieki.</quote>
       <quote>Dzieci, kto wie, niech podniesie rękę.</quote>
       <quote>Szlaban wreszcie podnosi się i możemy jechać dalej.</quote>
       <quote>Łagodny zefirek podnosił kurz na szosie.</quote>
       <quote>Słońce podniosło się wyżej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> jakąś rzecz do oczu lub ust, to trzymając ją w ręku, przybliżyliśmy ją do oczu lub ust.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podniósł lornetkę do oczu i spojrzał w kierunku lasu.</quote>
       <quote>Podnosił kieliszek do ust, moczył wargi, ale nie pił.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> wzrok lub oczy, to spojrzeliśmy do góry, zwykle kierując wzrok na kogoś lub na coś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Po dobrej chwili podniósł na mnie oczy.</quote>
       <quote>Podniósł dziękczynny wzrok ku niebu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> coś lub jeśli coś <hi rend="bold">podniosło się</hi>, to stało się wyższe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Postanowiono podnieść budynek o dwa piętra.</quote>
       <quote>Niestety jezdnia nie została podniesiona i przy większych opadach jest zalewana.</quote>
       <quote>Poziom wody podnosił się nieznacznie, ale nieustannie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub jakiś czynnik <hi rend="bold">podniosły</hi> coś, np. temperaturę lub pensje, albo jeśli coś takiego <hi rend="bold">podniosło się</hi>, to stało się to większe pod względem rozmiarów, wartości, intensywności lub jakości.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wysyłamy pracowników na szkolenie, aby podnieśli swoje kwalifikacje.</quote>
       <quote>Kurs dolara podniósł się o 5 groszy.</quote>
       <quote>Co rok podnoszą się nasze wymagania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli jakaś rzecz lub osoba została <hi rend="bold">podniesiona</hi> do jakiejś rangi lub godności, to została jej nadana ta ranga lub godność.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Studium podniesione zostało do rangi samodzielnego wydziału.</quote>
       <quote>Ordynarne oszustwo podniesiono do rangi cnoty zaradności.</quote>
       <quote>Grupy neofaszystowskie podnoszą przemoc do poziomu ideologii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">podniósł</hi> głos lub że jego głos <hi rend="bold">się podniósł</hi>, jeśli osoba ta zaczęła mówić głośniej, zwykle ze zdenerwowania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Trudno było go wyprowadzić z równowagi, nigdy nie słyszeliśmy, żeby podniósł głos.</quote>
       <quote>Proszę nie podnosić na mnie głosu.</quote>
       <quote>A mnie co do tego?! — rzucił Rowiński podniesionym tonem.</quote>
       <quote>W miarę jak się zapalała, głos jej się podnosił i zaczynał dominować nad salą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Jeśli załoga statku <hi rend="bold">podniosła</hi> kotwicę, to wyciągnęła ją z wody, aby odpłynąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był chłodny i burzliwy wieczór, gdy podnieśliśmy kotwicę w Montevideo.</quote>
       <quote>Załadunek był zakończony i żaglowiec podnosił kotwicę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli na statku została <hi rend="bold">podniesiona</hi> bandera, to została wciągnięta na maszt. Jeśli na statku <hi rend="bold">podniesiono</hi> żagle, to rozwinięto je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W Gdyni podniesiono banderę na nowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">podnosi głowę</hi> lub <hi rend="bold">kark</hi>, jeśli przestaje być komuś uległy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nacjonaliści podnoszą głowy, stają się wręcz bezczelni.</quote>
       <quote>Coraz częstsze były bunty po wsiach, chłopi podnosili karki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="podniesc.2">
     <def>znaleźć się w pozycji stojącej/pionowej, postawić, wstać</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> jakąś rzecz, to sprawiliśmy, że przestała leżeć i znalazła się w pozycji stojącej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podniosłem przewrócone krzesło.</quote>
       <quote>Zaczął padać deszcz, więc ludzie podnosili kołnierze palt i przemykali pod murami.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy się</hi>, to przestaliśmy siedzieć, leżeć, klęczeć itp., a zaczęliśmy stać. ; siedząc lub leżąc, unieśliśmy trochę swoje ciało.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chłopak podniósł się zza stołu.</quote>
       <quote>Podniósł się z klęczek i z trudem powlókł się do strumienia.</quote>
       <quote>Postękując i marudząc, jęliśmy podnosić się na nogi.</quote>
       <quote>Podniosła się na łokciach i uczepiła jego ramienia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Mówimy, że jakaś osoba, instytucja, dziedzina itp. <hi rend="bold">podniosła się</hi> np. z nędzy lub upadku albo że ktoś <hi rend="bold">podniósł</hi> ją z nędzy lub upadku, jeśli przestała znajdować się w tym stanie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Załamanie oświaty już nastąpiło i nie podniesie się ona z upadku bez specjalnej pomocy.</quote>
       <quote>Wydawało się, że po tej plajcie nieprędko się podniesie.</quote>
       <quote>Nie było nikogo, kto by podniósł go z tego upadku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ludzie <hi rend="bold">podnieśli z gruzów</hi> lub <hi rend="bold">z ruin</hi> miasto, dom itp. albo jeśli one <hi rend="bold">podniosły się z gruzów</hi> lub <hi rend="bold">z ruin</hi>, to zostały odbudowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Własnymi siłami wierni podnieśli świątynie z ruin.</quote>
       <quote>Potem, właściwie nie wiadomo kiedy, Nowy Świat podniósł się z ruin.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="podniesc.3">
     <def>zacząć</def>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">podniósł</hi> krzyk, wrzask itp. lub jeśli one <hi rend="bold">podniosły się</hi>, to się rozległy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ludność miejscowa podniosła okropny raban.</quote>
       <quote>Nie warto podnosić larum z tego powodu.</quote>
       <quote>Z sali podniosły się głosy protestu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">podniósł</hi> alarm, protest, bunt itp., to wszczął te działania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zerwana ze snu załoga podniosła alarm.</quote>
       <quote>W 1745 roku Szaunisi podnieśli bunt przeciwko nieuczciwym handlarzom, skupującym od nich za rum skóry upolowanych zwierząt.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podnieśliśmy</hi> jakąś sprawę, to zaczęliśmy o niej mówić. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Adwokat podniósł kwestię podziału ziemi.</quote>
       <quote>Nie sposób ustosunkować się do wszystkich podniesionych zarzutów.</quote>
       <quote>Wielu polityków podnosi, że nowe porozumienie jest potrzebne.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wprowadzic">
    <form>
     <orth>wprowadzić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wprowadzic.1">
     <def>wejść z kimś/czymś gdzieś, umieścić gdzieś jakąś rzecz</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wprowadziliśmy</hi> kogoś do jakiegoś pomieszczenia, budynku lub innej zamkniętej przestrzeni, to prowadząc go, weszliśmy z nim tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z wielką uprzejmością wprowadził do swych komnat niezwykłego gościa.</quote>
       <quote>Żandarmi wprowadzili na salę oskarżonych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub np. książka <hi rend="bold">wprowadziła</hi> nas w jakieś zagadnienie, w temat, w dziedzinę wiedzy lub działalności ludzkiej, to zaznajomiła nas z nimi, dostarczając nam podstawowych wiadomości lub umiejętności.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Starsi uczniowie wprowadzili nas w tajemnice szkoły.</quote>
       <quote>obrazy, które wprowadzają nas w świat jego wyobraźni</quote>
       <quote>nowy przedmiot pod nazwą „Wprowadzenie do życia w rodzinie”</quote>
       <quote>Brat wprowadził go w politykę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">wprowadził</hi> nas w jakieś środowisko, to towarzysząc nam, sprawił, że znaleźliśmy się w nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wprowadzeni w jego towarzystwo, powiększyli grono jego oddanych zwolenników.</quote>
       <quote>młodzi narkomani, którzy wprowadzani są w świat przestępczy</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub okoliczność <hi rend="bold">wprowadziła</hi> nas w jakiś stan, to spowodowała, że znaleźliśmy się w nim. ; Użycie zwrotne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pierwsza miłość i pierwszy zawód wprowadziły go w stan depresji.</quote>
       <quote>Swoimi pytaniami wprowadzał w zakłopotanie profesorów gimnazjalnych. Przypomnij sobie, co wprowadza cię w zły nastrój.</quote>
       <quote>Monotonnym kiwaniem się i śpiewem szaman wprowadzał się w trans.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wprowadziliśmy</hi> gdzieś jakąś rzecz, to umieściliśmy ją tam, zwłaszcza w sposób zamierzony.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ostrożnie wprowadził końcówkę drutu do otworu i przykręcił zaciski.</quote>
       <quote>Francja wprowadziła na orbitę okołoziemską nowego satelitę.</quote>
       <quote>reakcja tkanek na wprowadzenie silikonu do organizmu</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli jakąś rzecz <hi rend="bold">wprowadzono</hi> do użytku, sprzedaży, obiegu itp., to zaczęto jej używać, sprzedawać ją, stosować itd.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Była to nowa zabawka, świeżo zapewne wprowadzona do sprzedaży.</quote>
       <quote>Z tej okazji Poczta Polska wprowadzi do sprzedaży okolicznościowy znaczek.</quote>
       <quote>Zasługą wydawnictwa jest wprowadzenie w żywy obieg najcenniejszych dzieł literatury polskiej i obcej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wprowadzono</hi> jakiś element do jakiegoś systemu lub układu, to spowodowano, że znalazł się w nim i zaczął pełnić swoją funkcję.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Państwa te pierwsze wprowadziły spadochrony do wyposażenia lotników.</quote>
       <quote>zmiany wprowadzone do ordynacji wyborczej</quote>
       <quote>Wycieczki za miasto wprowadziły urozmaicenie w nasze nudne życie.</quote>
       <quote>W 1935 roku Niemcy wprowadziły powszechny obowiązek służby wojskowej.</quote>
       <quote>Ustawa wprowadza pojęcie banku tkanek i narządów.</quote>
       <quote>By wprowadzić rządy terroru, należało przekonać obywateli o grożącym rewolucji niebezpieczeństwie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wprowadziliśmy w życie</hi> lub <hi rend="bold">w czyn</hi> jakieś plany, zasady, pomysły itp., to zrealizowaliśmy je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>wprowadzenie w życie reformy uwłaszczeniowej</quote>
       <quote>Miała dużo pomysłów, ale brakło jej talentu organizacyjnego, żeby wprowadzić je w czyn.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wprowadzic.2">
     <def>zacząć mieszkać</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wprowadziliśmy się</hi> do jakiegoś domu, mieszkania lub pokoju, to zaczęliśmy tam mieszkać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do naszego maleńkiego mieszkanka wprowadziło się czterech żołnierzy.</quote>
       <quote>W styczniu 1993 roku Clintonowie wprowadzili się do Białego Domu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="kierowac">
    <form>
     <orth>kierować</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="kierowac.1">
     <def>ustawiać w pewnym kierunku, poruszać w pewnym kierunku</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy</hi> coś w jakąś stronę lub jeśli coś <hi rend="bold">kieruje się</hi> w jakąś stronę, to ustawia się w jej kierunku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kieruję reflektor w dół i omiatam nim zbocze.</quote>
       <quote>lunety kierowane w gwiaździste niebo</quote>
       <quote>Długie lufy dział pancernika kierowały się, jedna za drugą, w stronę portu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy</hi> coś w jakieś miejsce, to sprawiamy, że ta rzecz porusza się lub trafia tam. <hi rend="bold">3</hi> Jeśli kierujemy kogoś gdzieś, to radzimy lub każemy mu tam pójść. Kierował większość swoich pacjentów do specjalistów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niektóre linie autobusowe będą tymczasowo kierowane na objazdy ulicami Andersa i Marszałkowską.</quote>
       <quote>towary kierowane do krajów Unii Europejskiej</quote>
       <quote>projekt ustawy kierowany pod ponowne obrady sejmu</quote>
       <quote>Kierował wszystkie uderzenia na twarz i głowę przeciwnika.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy</hi> spojrzenie na kogoś lub na coś albo jeśli nasze spojrzenie <hi rend="bold">kieruje się</hi> na kogoś lub na coś, to zaczynamy patrzeć na tę osobę lub rzecz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wszystkie spojrzenia kierowały się na niego.</quote>
       <quote>Kieruje wzrok w nieokreślony punkt, jakby nas nie słyszał.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy</hi> słowa, myśli, uczucia itp. do kogoś lub na coś albo jeśli one <hi rend="bold">kierują się</hi> do kogoś lub na coś, to ta osoba lub rzecz staje się ich przedmiotem lub celem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przestrogę tę kieruję do ludzi lekkomyślnych, którzy przeceniają swe siły.</quote>
       <quote>Umiejętnie kieruje rozmowę na sprawę dla siebie najważniejszą: pieniądze.</quote>
       <quote>Wrześniowa pora kieruje moje myśli ku szkole.</quote>
       <quote>ataki kierowane na premiera</quote>
       <quote>Stopniowo moja złość kieruje się przeciw bratu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="kierowac.2">
     <def>iść gdzieś</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy się</hi> w jakieś miejsce, to idziemy tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zziębnięty kierował się w stronę łóżka.</quote>
       <quote>Kierujemy się do wyjścia.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="kierowac.3">
     <def>utrzymywać pojazd w ruchu</def>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">kierujemy</hi> pojazdem, to utrzymujemy go w ruchu i nadajemy mu określony kierunek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nauczyła się kierować nie tylko samochodem, ale i traktorem.</quote>
       <quote>Balon jest kierowany przez doświadczonego pilota.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="kierowac.4">
     <def>wyznaczać cel i sposób działania, mieć wpływ na czyjeś postępowanie bieg spraw</def>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">kieruje</hi> jakąś grupą ludzi lub przedsięwzięciem, które oni realizują, to wyznacza im cel i sposób działania oraz jest odpowiedzialny za ich pracę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sama kieruje trzydziestoosobowym zespołem młodych ludzi.</quote>
       <quote>Miał za zadanie kierować budową mostu.</quote>
       <quote>kierowanie gospodarką narodową</quote>
       <quote>W domu żona kierowała wszystkim, radziła, pracowała, opiekowała się dziećmi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">kieruje</hi> jakąś osobą, jej postępowaniem lub biegiem jakichś spraw, to wpływa na nie, aby osiągnąć zamierzony cel.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ktoś musi nim kierować, to niemożliwe, żeby sam to wymyślił.</quote>
       <quote>Uzurpował sobie prawo kierowania moim życiem.</quote>
       <quote>Są istotami wolnymi, zdolnymi do kierowania swoim losem.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli jakieś uczucie, wola, rozsądek lub jakieś okoliczności <hi rend="bold">kierują</hi> kimś albo jeśli ktoś <hi rend="bold">kieruje się</hi> nimi w swoim postępowaniu, to działa pod ich wpływem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kierując się dobrem dzieci, zrezygnowali z walki o nie w sądzie.</quote>
       <quote>Kierowany niezdrową ciekawością, zaczął przetrząsać stosy nadpalonych listów.</quote>
       <quote>W sprawach sercowych kieruję się raczej rozumem niż emocjami.</quote>
       <quote>Kierowaliśmy się wyłącznie względami merytorycznymi, a nie politycznymi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">kieruje</hi> jakąś osobę np. na adwokata lub jeśli ona <hi rend="bold">kieruje się</hi> np. na adwokata, to kształci się, aby zostać np. adwokatem. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sam lekarz, kierował syna także na lekarza.</quote>
       <quote>Obie pannice kierowały się na śpiewaczki operowe i debiut ich odbył się w tym samym czasie i miejscu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="przyznac">
    <form>
     <orth>przyznać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="przyznac.1">
     <def>dać</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jakiejś osobie, instytucji lub organizacji <hi rend="bold">przyznano</hi> coś, to dano jej to lub zgodzono się, aby to otrzymała.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jury postanowiło nie przyznawać pierwszej nagrody.</quote>
       <quote>W sytuacji losowej pracownikowi można przyznać zapomogę.</quote>
       <quote>przyznana tym republikom autonomia</quote>
       <quote>kolejna mapa podziału Bośni, przyznająca Chorwatom i muzułmanom ponad połowę terytorium</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="przyznac.2">
     <def>zgodzić się z czymś/kimś, powiedzieć prawdę</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przyznaliśmy</hi> komuś rację, to zgodziliśmy się z nim w jakiejś sprawie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Marta w duchu przyznawała jej rację.</quote>
       <quote>Chyba każdy przyzna, że dokonał się w tym kraju olbrzymi postęp.</quote>
       <quote>Sama przyznasz, że siedzieć przy takiej pogodzie w domu nie ma sensu.</quote>
       <quote>Masz słuszność — przyznał.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">przyznał</hi> komuś lub czemuś jakąś pozytywną cechę, to zgodził się, że ta osoba lub rzecz ją ma.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przyznać mu należy wielkie zalety osobiste. Był niezmiernie uczynny, życzliwie odnosił się do wszystkich.</quote>
       <quote>Poezji nie lubi, Staffowi jednak przyznaje talent.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">przyznał się</hi> do czegoś złego, to powiedział, że zrobił to lub że w tym uczestniczył.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do zamachu nie przyznała się żadna organizacja terrorystyczna.</quote>
       <quote>Oskarżony nie przyznaje się do winy.</quote>
       <quote>Już na pierwszym przesłuchaniu przyznali się, że wręczali urzędnikom łapówki.</quote>
       <quote>Nie wiem, co mnie opętało — przyznałem się ze skruchą.</quote>
       <quote>Ściągnąłeś od kogoś, co? Przyznaj się.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">przyznał się</hi> do czegoś, to powiedział, że miał z tym jakiś związek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>ludzie przyznający się do Kościoła</quote>
       <quote>Przyznał się kiedyś, że jest pełen podziwu dla surrealistycznej twórczości Buńuela.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Słowa <hi rend="bold">przyznać</hi> używamy, aby zaznaczyć, że chcemy powiedzieć coś, co może zdziwić naszego rozmówcę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie bardzo mi się podobał, przyznam, ten projekt.</quote>
       <quote>Przyznaję, że wcześniej tych zasad nie znałam.</quote>
       <quote>Trzeba przyznać, że jak na debiutantkę radzi sobie bardzo dobrze.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dostac">
    <form>
     <orth>dostać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dostac.1">
     <def>otrzymać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> coś od kogoś, to ta osoba dała nam to lub przekazała.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Gdy miałam 5 lat, na gwiazdkę dostałam wielkiego pluszowego misia.</quote>
       <quote>W końcu lutego dostałam od niego list.</quote>
       <quote>Dostaniecie węgla na całą zimę.</quote>
       <quote>Chirurg za operację dostaje czasem kilka tysięcy złotych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> coś, czego potrzebowaliśmy, to udało nam się to zdobyć albo ktoś nam to zapewnił lub przyznał.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mieli nadzieję, że dostaną miejsca w przedziale sypialnym.</quote>
       <quote>Nie ma z czego żyć, bo nie może dostać pracy.</quote>
       <quote>Nie dostanę tak długiego urlopu.</quote>
       <quote>Dostaliśmy trzy dni na pomalowanie domu.</quote>
       <quote>Prezydent dostał szczególne uprawnienia.</quote>
       <quote>Dostaniesz jeszcze jedną szansę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> coś za jakąś sumę pieniędzy, to udało się nam za nią to kupić lub wynająć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W gospodzie można dostać tani i dobry obiad.</quote>
       <quote>Za piętnaście funtów nie dostaniecie lepszego pokoju.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Słowo <hi rend="bold">dostać</hi> łączymy z niektórymi rzeczownikami nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś stał się przedmiotem czynności nazwanej przez dany rzeczownik. Na przykład jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> odpowiedź, to odpowiedziano nam, a jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> gwarancję, to ktoś nam coś zagwarantował.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wieczorem dostaliśmy rozkaz ewakuacji.</quote>
       <quote>Dostałem zwolnienie z pracy, bo mam grypę.</quote>
       <quote>Nie dostał rozgrzeszenia i musi jeszcze raz iść do spowiedzi.</quote>
       <quote>Dostałem też kilka wskazówek, za które dziękuję.</quote>
       <quote>Szef produkcji niespodziewanie dostał wymówienie.</quote>
       <quote>Nieraz dostałam lanie od matki.</quote>
       <quote>Powiem, jak dostanę buziaka.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dostał</hi> jakąś ocenę za swoją pracę lub umiejętności albo jakąś nagrodę bądź karę za coś, co zrobił, to został tak oceniony, lub nagrodzony lub ukarany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Maciuś dostał piątkę z matematyki.</quote>
       <quote>Na pisemnym dostała najwięcej punktów.</quote>
       <quote>Faul i nasz obrońca dostaje żółtą kartkę.</quote>
       <quote>Fakt, dostała od życia nauczkę.</quote>
       <quote>Za gwałt dostał dwa lata w zawieszeniu na pięć.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> jeść lub pić, to podano nam coś do jedzenia lub picia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dostaniesz świeżego mleka i bułkę.</quote>
       <quote>Dostaliśmy po talerzu ciepłej zupy.</quote>
       <quote>Czy pies dostał już jeść.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> jakieś lekarstwo, to przepisano lub dano je nam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dostałem antybiotyki i mam siedzieć w domu.</quote>
       <quote>Chory dostał zastrzyk i teraz śpi.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dostał</hi> jakieś imię lub tytuł, to nadano mu je.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Stefan — takie imię mój syn dostał na chrzcie świętym.</quote>
       <quote>Za swoje zasługi dostaje tytuł szlachecki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dostał</hi> nauczyciela, opiekuna do dziecka, męża itp., to znalazł lub znaleziono dla niego taką osobę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nigdzie nie mogę dostać dobrego hydraulika.</quote>
       <quote>Dziewczynki pozostawały pod opieką bon, chłopcy w zasadzie od razu dostawali guwernerów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że komuś <hi rend="bold">dostało się</hi> coś dobrego, jeśli zdarzyło mu się to dostać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dostały nam się wspaniałe placki cebulowe.</quote>
       <quote>Dostała mu się niezła posada.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="18">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dostał</hi> jakąś osobę w swoje ręce lub jeśli ona <hi rend="bold">dostała się</hi> w jego ręce, to została przez niego złapana.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tamci trzej to płotki, jego jednego chciałbym dostać.</quote>
       <quote>Żywego mnie nie dostaną.</quote>
       <quote>Jeśliby gestapo dostało cię w swoje łapy, już po tobie.</quote>
       <quote>Byleby się nie dostali w ręce policji.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dostac.2">
     <def>zostać uderzonym</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dostał</hi> np. w twarz lub po głowie, to został uderzony.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie podskakuj, bo dostaniesz w zęby.</quote>
       <quote>Zerwał się, ale znów dostał i upadł.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Mówimy, że komuś <hi rend="bold">się dostało</hi>, jeśli naraził się on komuś i został przez niego ostro upomniany lub skrytykowany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie szczędził obelg liberałom, mnie się też dostało.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="dostac.3">
     <def>zacząć coś mieć</def>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> jakiejś choroby lub objawów jakiegoś stanu, to zachorowaliśmy na tę chorobę lub pojawiły się u nas objawy tego stanu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak tylko kataru dostanie, zaraz leci do lekarza.</quote>
       <quote>Czy ty chcesz, żebym dostał zawału?</quote>
       <quote>Z zimna dostałam gęsiej skórki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">dostała</hi> czegoś, to zaczęła się tym charakteryzować.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Obrane do czysta ziemniaki nagle dostawały oczek, które trzeba było wydłubywać czubkiem noża.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="dostac.4">
     <def>wejść do miejsca zamkniętego lub trudno dostępnego; znaleźć się w jakimś miejscu</def>
     <sense n="15">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">dostała się</hi> do miejsca zamkniętego lub trudno dostępnego albo do osoby lub rzeczy znajdującej się w takim miejscu, to udało jej się tam wejść, wjechać, wpłynąć itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ścisk taki, że ledwo dostałam się do autobusu.</quote>
       <quote>Nie mogę dostać się do najwyższych półek bez drabiny.</quote>
       <quote>Gdyby woda dostała się do środka, spowodowałaby niepowetowane straty.</quote>
       <quote>Pamiętam, że listonosz ledwo się do mnie dostał, taka była zawieja.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">dostała się</hi> gdzieś, to w jakiś sposób znalazła się tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jak mam stąd się dostać do Łazienek?</quote>
       <quote>Już pod koniec wojny dostałem się do niewoli.</quote>
       <quote>Niestety dostał się do grupy przestępczej i źle skończył.</quote>
       <quote>Żebyś tylko dostała się na studia.</quote>
       <quote>Pod autobus linii 158 dostał się przechodzący przez jezdnię mieszkaniec Saskiej Kępy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="dostac.5">
     <def>sięgać</def>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś lub coś <hi rend="bold">dostaje</hi> do jakiegoś punktu w przestrzeni, to sięga do niego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Musiałem prowadzić rower, bo braciszek nie dostawał nogami do pedałów.</quote>
       <quote>Był tak wysoki, że głową dostawał sufitu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="6" xml:id="dostac.6">
     <def>wytrwać stojąc</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">dostaliśmy</hi> do jakiegoś momentu, to wytrwaliśmy do niego stojąc.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Z trudem dostałem do końca nabożeństwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="wygladac">
    <form>
     <orth>wyglądać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="wygladac.1">
     <def>mieć określone cechy, sprawiać pewne wrażenie</def>
     <sense n="1">
      <def>Mówimy, że jakaś osoba lub rzecz <hi rend="bold">wygląda</hi> w jakiś sposób, jeśli ma określone cechy, dzięki którym sprawia takie wrażenie. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pałac nie wyglądał na królewską rezydencję, prawie się nie różnił od ładniejszych domów miasta.</quote>
       <quote>Ma około 40 lat, ale wygląda na mniej.</quote>
       <quote>Sołtys był wysoki, wyglądał zdrowo i krzepko.</quote>
       <quote>Jak ty wyglądasz? Cały brudny.</quote>
       <quote>To sztuczne kwiaty, a wyglądają jak żywe.</quote>
       <quote>brzydka starsza jurorka w okularach, wyglądająca na uszczypliwą i zasadniczą</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Mówimy, że ktoś dobrze <hi rend="bold">wygląda</hi>, jeśli wydaje się zdrowy, i że źle <hi rend="bold">wygląda</hi>, jeśli wydaje się chory.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Źle wygląda, skarży się na zmęczenie, wczoraj miała lekką gorączkę.</quote>
       <quote>Coś ona za dobrze wygląda na taką diagnozę.</quote>
       <quote>Może byś wyszła na powietrze. Nie wyglądasz najlepiej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">dobrze wygląda</hi>, jeśli ma lekką nadwagę. Wyrażenie często eufemistyczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dobrze wyglądasz, przytyłeś.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">wygląda</hi> w jakiś sposób, np. dobrze lub źle, to jest takie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sprawy między Rosją a Polską nie wyglądają tak źle, jak się na pozór wydawać mogło.</quote>
       <quote>Teoretycznie wygląda to bardzo ładnie, ale w praktyce nie działa.</quote>
       <quote>wiedza o tym, jak naprawdę wygląda nasza gospodarka</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wygląda na to</hi>, że coś jest prawdą, to różne okoliczności wskazują, że nią jest.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wygląda na to, że decyzje już zapadły, tylko premier zwleka z ich ogłoszeniem.</quote>
       <quote>Czy mam rację? — Na to wygląda.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="wygladac.2">
     <def>niecierpliwie czekać</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyglądamy</hi> kogoś lub na kogoś, to niecierpliwie na niego czekamy, zwykle patrząc, czy nie nadchodzi. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oczy wypatrzyłam, tak was wyglądam.</quote>
       <quote>Potem albo chodził od okna do okna, wyglądając na żonę, albo brał ze sobą najmłodszego synka i szedł jej szukać po mieście.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyglądamy</hi> jakiejś rzeczy lub jakiejś zmiany, to niecierpliwie na nią czekamy. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pierwszej nocy budził się co chwila, wyglądając ranka.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="wygladac.3">
     <def>popatrzyć na zewnątrz przez otwór, wychylić się skądś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyjrzeliśmy</hi> przez jakiś otwór, zwykle okno, to zbliżywszy się do niego, popatrzyliśmy na zewnątrz.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Cichutko zbliżyła się do drzwi i wyjrzała przez wizjer.</quote>
       <quote>Wyglądał oknem, jakby kogoś oczekiwał.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">wyjrzeliśmy</hi> z czegoś, zza czegoś lub spod czegoś, to wychyliliśmy się stamtąd lub wyszliśmy stamtąd na chwilę, aby popatrzyć gdzieś.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Któryś z nich wyjrzał oknem i krzyknął.</quote>
       <quote>Pani Zawadzka wyjrzała ze swego pokoju.</quote>
       <quote>Teodozja oparła się o parapet i wyjrzała na podwórko.</quote>
       <quote>Psy szczekały, nikt jednak nie wyjrzał przed dom.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że coś <hi rend="bold">wyjrzało</hi> spod czegoś innego, jeśli wysunęło się spod tego i stało się widoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Słońce wyjrzało zza chmur.</quote>
       <quote>Brudne mankiety wyglądały z rękawów marynarki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="przeprowadzic">
    <form>
     <orth>przeprowadzić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="przeprowadzic.1">
     <def>przemieścić prowadząc</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy</hi> jakąś osobę, zwierzę lub pojazd skądś dokądś, to prowadząc je, opuściliśmy to pierwsze miejsce i znaleźliśmy się w tym drugim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skazanych przeprowadzono pod silną eskortą z więzienia do sądu.</quote>
       <quote>Dyżurujący nauczyciele przeprowadzają dzieci przez jezdnię.</quote>
       <quote>W czasie burzy trudno przeprowadzić statek przez te cieśniny.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="przeprowadzic.2">
     <def>zmienić miejsce zamieszkania</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy się</hi> z jednego miejsca w inne, to przestaliśmy mieszkać w tym pierwszym i zaczęliśmy mieszkać w tym drugim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jutro przeprowadzimy się do tańszego pokoju.</quote>
       <quote>Po wojnie rodzina Bursów przeprowadza się do domu przy ulicy Garncarskiej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy</hi> kogoś z mieszkania do mieszkania, to przewieźliśmy lub przenieśliśmy mu meble i inne jego rzeczy. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Brat mnie przeprowadził. On ma taką furgonetkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="przeprowadzic.3">
     <def>wykreślić, zbudować, ułożyć</def>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadzono</hi> gdzieś jakąś linię, drogę, przewody telefoniczne itp., to je tam wykreślono, zbudowano lub ułożono.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chirurg tak przeprowadził linię cięcia, że blizna ukryła się w naturalnym fałdzie skóry.</quote>
       <quote>Przeprowadzili już elektryczność i telefon.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="przeprowadzic.4">
     <def>wykonać, zrealizować</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadzono</hi> jakąś czynność, to wykonano ją, zwykle w sposób oficjalny, planowy i zgodny z pewnymi procedurami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>inspektorzy ONZ, przeprowadzający kontrolę podejrzanych obiektów w Iraku</quote>
       <quote>W tej sprawie powinno się przeprowadzić referendum.</quote>
       <quote>Powołano komisję, która przeprowadzi śledztwo.</quote>
       <quote>W setkach przeprowadzonych doświadczeń nie udało się znaleźć śladów życia na Marsie.</quote>
       <quote>Lekarze natychmiast przeprowadzili operację.</quote>
       <quote>Komputer przeprowadza obliczenia i drukuje wyniki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy</hi> jakiś zamiar, plan lub jakąś myśl, to zrealizowaliśmy je, uzyskując na nie czyjąś zgodę lub pokonując czyjś opór.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mówi się, że obecny parlament nie ma szans na przeprowadzenie tego projektu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy</hi> z kimś wywiad, rozmowę lub ankietę, to udzielił on nam wywiadu, odbył z nami rozmowę lub wypełnił dostarczoną mu przez nas ankietę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nasz wysłannik przeprowadził wywiad z ministrem.</quote>
       <quote>Muszę z nimi przeprowadzić męską rozmowę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">przeprowadziliśmy</hi> w myśli podział lub rozróżnienie, to dokonaliśmy go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Każdy podział na znaczenia można przeprowadzić na wiele sposobów.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="nastapic">
    <form>
     <orth>nastąpić</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="nastapic.1">
     <def>wejść na coś stopą, atakować</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">nastąpiliśmy</hi> na coś, to weszliśmy na to stopą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kazik nastąpił widać na szyszkę, bo krzyknął boleśnie.</quote>
       <quote>Cofnąłem się o krok, następując psu na ogon.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">następuje</hi> na jakąś osobę lub jakieś miejsce, to je atakuje. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Następowała na mnie, powtarzając: wiedziałaś, wiedziałaś.</quote>
       <quote>Studenci znów wiecowali i następowali na pałac.</quote>
       <quote>Niemcy następowali, a wojska cara cofały się z Litwy.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="nastapic.2">
     <def>zdarzyć się</def>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">nastąpiło</hi>, to zdarzyło się lub pojawiło, zwłaszcza po czymś, z czym miało jakiś związek.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Śmierć nastąpiła w nocy na skutek udaru serca.</quote>
       <quote>Lada dzień nastąpi podwyżka cen biletów komunikacji miejskiej.</quote>
       <quote>Wyniki badań wskazują, że nie następuje poprawa czystości rzek.</quote>
       <quote>Pory roku następowały po sobie.</quote>
       <quote>Ani procesy historyczne, ani przemiany w ludziach nie następują z dnia na dzień.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="lezec">
    <form>
     <orth>leżeć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="lezec.1">
     <def>być w pozycji poziomej, być płasko umieszczonym, pokrywać powierzchnię, znajdować się gdzieś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">leżymy</hi> na czymś, to nasze ciało znajduje się na tym w pozycji poziomej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pawełek leżał na łóżku i wpatrywał się bezmyślnie w sufit.</quote>
       <quote>Pod piecem leży zwinięty w kłębek kot.</quote>
       <quote>Cały dzień leżeli w słońcu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">leży</hi> w jakimś szpitalu, to przebywa w nim jako pacjent.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>On ma dobrze, bo leży w klinice rządowej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">leży</hi> gdzieś, jeśli jest tam pochowany. ;Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">leży w grobie</hi>, a potocznie że <hi rend="bold">leży w ziemi</hi>, jeśli już nie żyje i został pogrzebany.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pod murem, gdzie leżą rozstrzelani, zapaliłem ostatnią świeczkę.</quote>
       <quote>Wujek już od roku leży w grobie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">leży</hi> na jakiejś poziomej powierzchni, zwłaszcza coś, czego pionowy wymiar jest mniejszy od choćby jednego z wymiarów poziomych, to jest na niej umieszczone płasko.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na biurku leżą porozrzucane skrypty.</quote>
       <quote>Na drzewach dojrzewały owoce, mnóstwo jabłek leżało na trawie.</quote>
       <quote>Drogę zagradzała nam leżąca w poprzek kłoda.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli śnieg, kurz itp. <hi rend="bold">leży</hi> na czymś, to pokrywa to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W dolinach leżało niewiele śniegu, dużo błota.</quote>
       <quote>Nisko przy ziemi leżały jeszcze mgły, ale wyżej powietrze było już czyste.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli jakieś miejsce <hi rend="bold">leży</hi> na jakimś obszarze, to znajduje się na nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Prawie każda stolica leży nad jakąś rzeką.</quote>
       <quote>Ruszyli na południe i zdobyli małą indiańską osadę leżącą na wyspie.</quote>
       <quote>Większa część Tatr leży po stronie słowackiej.</quote>
       <quote>W roku trzydziestym był tu kamieniołom leżący poza granicami miasta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli element jakiejś całości <hi rend="bold">leży</hi> gdzieś, to się tam znajduje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zauważył na jej twarzy bliznę leżącą pomiędzy okiem a brwią.</quote>
       <quote>Wlew oleju leży w górnej części silnika.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli problem, przyczyna, sens czegoś itp. <hi rend="bold">leżą</hi> w czymś, to jest to ich istotą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Problem leży nie w samej decyzji o umorzeniu, ale w uzasadnieniu tej decyzji.</quote>
       <quote>Dawno już odgadł, że sens jego istnienia leży w cierpieniu.</quote>
       <quote>Oryginalność tych powieści leży przede wszystkim w specyficznej formie, która ma charakter mozaikowy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">leży</hi> u podstaw, źródeł, początków itp. czegoś, to jest tego podstawą, źródłem lub początkiem.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>rozumowanie leżące u podstaw tych koncepcji</quote>
       <quote>Mówi się, że u źródeł tej porażki leży spór między koalicją a prezydentem.</quote>
       <quote>wydarzenia, u których podłoża leżały względy polityczne</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">leży</hi> w czyjejś gestii, to osoba ta jest upoważniona do zrobienia tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W gestii właścicieli i redaktorów telewizyjnych leży zamawianie filmów dokumentalnych.</quote>
       <quote>decyzje leżące w kompetencji władz lokalnych</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="lezec.2">
     <def>być dopasowanym, odpowiednim</def>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ubranie na nas <hi rend="bold">leży</hi> dobrze albo źle, to jest na nas dopasowane i dobrze w nim wyglądamy albo przeciwnie — jest niedopasowane i wyglądamy w nim źle.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ten garnitur jest jak na niego szyty — leży na nim jak ulał.</quote>
       <quote>Doszła do wniosku, że materiał jest już przetarty, kołnierz trochę wyleniały, a całość leży fatalnie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli coś nam <hi rend="bold">leży</hi>, to jest dla nas odpowiednie i jesteśmy z tego zadowoleni. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>O wygranej decyduje często przypadek: to, czy kandydat wylosuje pytanie, które mu leży.</quote>
       <quote>Każdy z mistrzów tenisa stołowego ma zawodników, z którymi lubi grać, i takich, którzy mu wyraźnie nie leżą.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">leży</hi> w czyimś charakterze, to jest właściwe tej osobie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wybuchowość leżała w jej usposobieniu.</quote>
       <quote>Leży w naturze ludzkiej chęć przekraczania norm — pokonywania przeszkód.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="lezec.3">
     <def>być w złym stanie</def>
     <sense n="13">
      <def>Mówimy, że budynek, miasto itp. <hi rend="bold">leżą w gruzach</hi> lub <hi rend="bold">w ruinie</hi>, jeśli są zrujnowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pałac leżał w gruzach już od wielu lat.</quote>
       <quote>Cały kraj leży w ruinie, a król nic, tylko bale wyprawia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że jakaś działalność <hi rend="bold">leży</hi>, jeśli jest bardzo zaniedbana i nie przynosi efektów. Słowo potoczne.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Eksport leży jeszcze bardziej, nigdy nie był duży, teraz nie ma go prawie wcale.</quote>
       <quote>Są dziedziny, które zupełnie leżą, np. teatr.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="15">
      <def>Mówimy potocznie, że ktoś <hi rend="bold">leży</hi> lub <hi rend="bold">leży i kwiczy</hi>, jeśli znajduje się w sytuacji bez wyjścia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Teraz jedna pomyłka i leżymy na obie łopatki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="kolej">
    <form>
     <orth>kolej</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="kolej.1">
     <def>pociąg</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Kolej</hi> to system transportu, w którym ludzi i towary przewozi się pociągami na określonych trasach od stacji do stacji. ; <hi rend="bold">Kolej żelazna</hi> to dawna nazwa kolei. ; <hi rend="bold">Kolej linowa</hi> to inaczej kolejka linowa. Nazwa oficjalna.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jej ojciec pracuje na kolei już od lat.</quote>
       <quote>Na bocznicy stały stare wagony kolejowe.</quote>
       <quote>dworzec kolejowy</quote>
       <quote>urzędnik kolejowy.</quote>
       <quote>rozwój kolei żelaznych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli jedziemy dokądś <hi rend="bold">koleją</hi>, to jedziemy tam pociągiem. ; Używane jako przymiotnik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Do Starachowic jeździliśmy koleją.</quote>
       <quote>Tańszy jest przejazd koleją czy autobusem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="kolej.2">
     <def>to, co następuje; to, na co czekaliśmy; zdarzenia następujące po sobie</def>
     <sense n="4">
      <def>Mówimy, że przyszła <hi rend="bold">kolej</hi> na kogoś lub że jest czyjaś <hi rend="bold">kolej</hi>, jeśli osoba ta nie musi już czekać i może teraz zrobić to, co jej poprzednik.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie mógł się już doczekać, ale przyszła i na niego kolej.</quote>
       <quote>Rzucaj, teraz twoja kolej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że przyszła <hi rend="bold">kolej</hi> na coś lub że jest <hi rend="bold">kolej</hi> czegoś, jeśli nastąpiło to, na co czekaliśmy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nareszcie przyszła kolej na składanie życzeń i wręczanie prezentów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Koleje</hi> czyjegoś losu lub życia albo <hi rend="bold">koleje</hi> czegoś to historia życia tej osoby lub bieg jakichś zdarzeń.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dziwne były koleje jego losu.</quote>
       <quote>Niejedno już napisano o burzliwych kolejach ich związku.</quote>
       <quote>Niezwykłe koleje tego miasta wyznaczał bieg historii.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Jakaś <hi rend="bold">kolej rzeczy</hi>, np. normalna lub zwykła, to następowanie po sobie zdarzeń w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To normalna kolej rzeczy.</quote>
       <quote>Dziwną koleją rzeczy przypadli sobie do serca.</quote>
       <quote>Taka jest kolej rzeczy.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def><hi rend="bold">po kolei</hi>. Jeśli ktoś robi coś <hi rend="bold">po kolei</hi>, to robi to w określonym porządku. ; Jeśli jakieś wydarzenia następują <hi rend="bold">po kolei</hi>, to następują jedno po drugim. ; <hi rend="bold">mieć nie (wszystko) po kolei (w głowie)</hi>: zob. głowa</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Opowiedz po kolei, jak to było.</quote>
       <quote>Oglądał znaczki, po kolei podnosząc każdą sztukę do oczu.</quote>
       <quote>Po kolei, jedno po drugim, gasły wszystkie światła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli jakaś osoba lub rzecz jest np. czwarta <hi rend="bold">z kolei</hi>, to następuje po trzech takich samych osobach lub rzeczach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Był piątym z kolei dzieckiem w ich rodzinie.</quote>
       <quote>Trzecia z kolei zabrała głos przewodnicząca samorządu.</quote>
       <quote>To już piąta z kolei awaria w tym miesiącu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="skladac">
    <form>
     <orth>składać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="skladac.1">
     <def>być zbudowanym z jakichś elementów, złożyć całość z części</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">składa się</hi> z jakichś elementów, to jest z nich zbudowane.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rozdział pierwszy składa się z jedenastu podrozdziałów.</quote>
       <quote>W teatrach stołecznych repertuar składa się głównie z komedii.</quote>
       <quote>Część mózgowa składa się ze sklepienia i podstawy czaszki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">składamy</hi> pieniądze, to nie wydajemy ich, lecz gromadzimy, zwykle na jakiś cel.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Już osiem lat składali na mieszkanie, a ciągle nie mieli potrzebnej sumy.</quote>
       <quote>Składam pieniądze, żeby wyjechać latem za granicę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Mówimy, że ktoś, zwykle dziecko, <hi rend="bold">składa litery</hi>, jeśli dopiero uczy się czytać i czytając sylabizuje.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zosia ledwie składa litery, ale bardzo chce już sama czytać bajki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakaś rzecz została <hi rend="bold">złożona</hi> lub jeśli <hi rend="bold">złożyła się</hi>, to jej części zbliżyły się do siebie, tak że zaczęła ona zajmować mniej miejsca niż poprzednio. Zwykle składamy jakąś rzecz, kiedy przestajemy z niej korzystać.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jego ubranie złożone w kostkę leżało na krześle.</quote>
       <quote>Składa kartkę na pół i wkłada do koperty.</quote>
       <quote>Zanim zdążyłem zrobić zdjęcie, łabędzica złożyła skrzydła.</quote>
       <quote>Babciu, czy ten stolik się składa.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> dwie rzeczy, to zbliżył je do siebie tak, że się stykają. Mówimy też, że ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> jedną rzecz z drugą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Feliksa złożyła dłonie jak do modlitwy.</quote>
       <quote>Trzeba złożyć ze sobą kilka paneli.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">złożyliśmy</hi> jakąś rzecz, to połączyliśmy jej elementy w jedną całość.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kupiliśmy nowe meble, wystarczy je tylko złożyć i gotowe.</quote>
       <quote>Ten samolot pomagała mi składać starsza siostra.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli lekarz <hi rend="bold">złożył</hi> komuś rękę, nogę lub kość, to ustawił mu złamaną kość ręki lub nogi w takiej pozycji, żeby mogła się prawidłowo zrosnąć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kto pani składał nogę? Nie wygląda to najlepiej.</quote>
       <quote>Źle złożone kości mogą być przyczyną poważnych dolegliwości, a czasem nawet kalectwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="skladac.2">
     <def>stać się</def>
     <sense n="7">
      <def>Jeśli jakieś zdarzenia <hi rend="bold">złożyły się</hi> na coś, to stały się przyczyną tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niepowodzenia w pracy i kłopoty z mężem złożyły się na depresję Edyty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="14">
      <def>Mówimy, że <hi rend="bold">składa się</hi> tak lub inaczej, np. źle lub dobrze, jeśli sytuacja wygląda w taki sposób.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tak się właśnie składa, że szukam jakiejś roboty.</quote>
       <quote>Dobrze się złożyło, że cię spotkałem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="skladac.3">
     <def>zrobić, dać (jako czasownik posiłkowy)</def>
     <sense n="9">
      <def>Słowo <hi rend="bold">złożyć</hi> łączymy z wieloma rzeczownikami, zwykle nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">złożyć</hi> zamówienie znaczy to samo, co zamówić, a <hi rend="bold">składać</hi> życzenia znaczy to samo, co życzyć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Złożycie państwo oficjalne zeznania w tej sprawie?</quote>
       <quote>Oskarżyciel publiczny nie składał wniosku o ukaranie oskarżonego.</quote>
       <quote>Niech pan złoży podpis w tym miejscu.</quote>
       <quote>Pierwszy składał mu gratulacje Marek.</quote>
       <quote>Śpiewaczka złożyła publiczności głęboki ukłon i majestatycznie opuściła scenę.</quote>
       <quote>Klerycy złożyli śluby kapłańskie w katedrze św. Jana.</quote>
       <quote>hołd złożony poległym żołnierzom</quote>
       <quote>15 września premier Chamberlain złożył Hitlerowi wizytę w Obersalzbergu.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="4" xml:id="skladac.4">
     <def>dać pewną sumę pieniędzy</def>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli kilka osób <hi rend="bold">złożyło się</hi> na coś, to każda z nich dała na to pewną sumę pieniędzy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pracownicy naszego biura złożyli się na prezent dla odchodzącej na emeryturę koleżanki.</quote>
       <quote>Złóżmy się po dwadzieścia złotych na nowe firanki.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="5" xml:id="skladac.5">
     <def>położyć</def>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> na kogoś winę lub odpowiedzialność za coś, to uczynił go winnym lub odpowiedzialnym za to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rodzice uwiedzionej całą winą składają na podstępnego posłańca, któremu za niecny czyn grozi szubienica.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Kiedy samice ryb <hi rend="bold">składają</hi> ikrę albo kiedy samice ptaków i niektórych innych zwierząt <hi rend="bold">składają</hi> jaja, to wydalają ze swojego organizmu jaja, z których potem wykluwają się małe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jaja składane przez ptaki często padają łupem innych zwierząt.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="16">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> do grobu zmarłą osobę, jej ciało lub kości, to pochował ją. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sami tylko bernardyni zajęli się złożeniem do grobu swego zmarłego brata.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="17">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">złożył</hi> głowę, ręce itp. gdzieś, to oparł je tam. Słowo książkowe.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wówczas Jellinek otoczył go ramieniem i czule złożył głowę na jego lewej piersi.</quote>
       <quote>Złożył głowę na wysokim oparciu fotela i przymknął oczy.</quote>
       <quote>Na kolanach złożyła swe kształtne dłonie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="swiatlo">
    <form>
     <orth>światło</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="swiatlo.1">
     <def>jasność; blask; źródło oświetlenia</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> to jasność wytwarzana przez słońce, ogień, żarówkę itp., umożliwająca widzenie przedmiotów. ; blask powstały wskutek odbicia światła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W świetle reflektorów fontanna wygląda bardzo efektownie.</quote>
       <quote>Specjalne filtry chronią skórę przed ostrym światłem słonecznym.</quote>
       <quote>pokój zalany światłem</quote>
       <quote>gra świateł.</quote>
       <quote>Nikłe światełko sączyło się przez szparę.</quote>
       <quote>światełko lampy gazowej.</quote>
       <quote>W południe, gdy pogoda jest słoneczna, w kryształach błyskają kolorowe światła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> dnia, poranka itp. to jasność charakterystyczna dla dnia lub jakiejś pory dnia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Światło zimowego dnia wydawało się skąpe i mroczne.</quote>
       <quote>W dziennym świetle ten pierścionek wygląda inaczej.</quote>
       <quote>blade światełko poranka</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> to źródło oświetlenia, np. świeca lub żarówka. ; <hi rend="bold">Światła drogowe</hi> lub <hi rend="bold">długie</hi> to w samochodach światła o długim zasięgu, używane podczas jazdy po nie oświetlonych drogach. ; <hi rend="bold">Światła mijania</hi> lub <hi rend="bold">światła krótkie</hi> to w samochodach światła o krótkim zasięgu, używane podczas jazdy w mieście i w czasie mijania innych pojazdów na drogach. ; <hi rend="bold">Światła pozycyjne</hi> lub <hi rend="bold">postojowe</hi> to w pojazdach mechanicznych światła ostrzegawcze używane nocą w czasie postoju. ; <hi rend="bold">Światła odblaskowe</hi> to kawałki plastiku umocowane z tyłu pojazdu, uformowane tak, żeby odbijały światła nadjeżdżających pojazdów</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zbliżała się północ, we wszystkich domach pogasły światła.</quote>
       <quote>Jest ciemno, przydałoby się mocniejsze światło.</quote>
       <quote>światła Nowego Jorku.</quote>
       <quote>W wodzie migoczą światełka łodzi rybackich.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Światła</hi> na skrzyżowaniu lub na przejściu dla pieszych to sygnały świetlne regulujące ruch. Zielone światło oznacza, że wolno iść lub jechać, czerwone nakazuje zatrzymanie się, a żółte ostrzega, że za chwilę nastąpi zmiana kierunku ruchu i zapali się światło zielone lub czerwone.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zgasł silnik, gdy zatrzymaliśmy się na światłach.</quote>
       <quote>Zagapiłem się i przejechałem skrzyżowanie na czerwonym świetle.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Mówimy, że ktoś zapalił <hi rend="bold">zielone światło</hi> czemuś lub dla czegoś, zwykle dla jakiejś działalności, jeśli stworzył temu korzystne warunki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Rzemieślnicy od dawna domagali się dla siebie zielonego światła.</quote>
       <quote>Budownictwu mieszkaniowemu zapalono wreszcie zielone światło.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli oglądamy jakiś przedmiot <hi rend="bold">pod światło</hi>, zwykle przedmiot z papieru lub szkła, to patrzymy na niego, trzymając go między swoimi oczami a oknem lub źródłem światła.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na banknotach znajduje się znak wodny, który jest widoczny pod światło.</quote>
       <quote>Sprawdził pod światło, czy kieliszek jest czysty.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">w świetle</hi>. Jeśli coś okazuje się prawdą <hi rend="bold">w świetle</hi> jakichś okoliczności, to te okoliczności pokazują, że jest to prawdą. ; Jeśli ktoś przedstawił lub widzi coś <hi rend="bold">w</hi> jakimś <hi rend="bold">świetle</hi>, to przedstawił to lub widzi to w określony sposób. ; Jeśli ujrzeliśmy jakąś osobę lub sprawę <hi rend="bold">w pełnym świetle</hi>, to poznaliśmy całą prawdę o niej.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W świetle prawa obie rozgłośnie działają nielegalnie.</quote>
       <quote>W świetle najnowszych badań podejrzenia te można odrzucić.</quote>
       <quote>W świetle tych faktów sytuacja w Kanaanie staje się zrozumiała.</quote>
       <quote>Historycy przedstawiają zwolenników Targowicy w najgorszym świetle.</quote>
       <quote>W nowym świetle ukazały nam się widziane wiele razy miasteczka.</quote>
       <quote>Jeśli przyjrzymy się jeszcze raz tej sprawie, dostrzeżemy ją w innym świetle.</quote>
       <quote>Nareszcie miałem okazję zobaczyć go w pełnym świetle.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Mówimy, że ktoś lub coś <hi rend="bold">rzuca światło</hi> na coś, np. na jakieś zdarzenia, jeśli wyjaśnia to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dokument rzuca światło na mentalność Stanisława Augusta.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Mówimy, że coś ukrywanego lub nieznanego <hi rend="bold">wyszło na światło dzienne</hi> lub <hi rend="bold">ujrzało światło dzienne</hi> albo że ktoś to <hi rend="bold">wyciągnął</hi>, <hi rend="bold">wydobył</hi> itp. <hi rend="bold">na światło dzienne</hi>, jeśli zostało to ujawnione.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zwykle nadużycia w zakładzie pracy nie wychodzą na światło dzienne.</quote>
       <quote>Wiersze te ujrzały światło dzienne dopiero w 1988 roku.</quote>
       <quote>Nie znosił, gdy inni wyciągali ten temat na światło dzienne.</quote>
       <quote>wstydliwe i głęboko ukrywane sprawy, które wywlekano teraz na światło dzienne</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Słowa <hi rend="bold">światło</hi> używamy jako symbolu wiedzy, postępu, rozwoju itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Utwór ten to demonstracja rozumu przeciwko przesądom tłumiącym światło.</quote>
       <quote>Przez ekran telewizora wpadało złudne światło z lepszego świata.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="swiatlo.2">
     <def>przestrzeń, miejsce wyróżniające się jaśniejszą barwą</def>
     <sense n="11">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> to przekrój lub średnica jakiegoś otworu.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Miażdżyca prowadzi do zwężenia światła naczyń krwionośnych.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> to miejsce na fotografii lub obrazie wyróżniające się jaśniejszą barwą.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Światło w portrecie jest szalenie ważne, gdyż pozwala wydobyć z fotografowanej twarzy jak najwięcej ekspresji i wyrazu.</quote>
       <quote>zadziwiająco piękne, dosłownie rzeźbione światłem obrazy</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="13">
      <def><hi rend="bold">Światło</hi> to odstęp między wierszami lub wyrazami tekstu. Termin drukarski.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Sonet drukowany był bez świateł między strofami i opatrzony tajemniczym tytułem.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pozycja">
    <form>
     <orth>pozycja</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pozycja.1">
     <def>miejsce</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Pozycja</hi> czegoś lub kogoś to miejsce, w którym ta rzecz lub osoba się znajduje, zwłaszcza określone w stosunku do innych rzeczy lub osób albo do wyznaczonych punktów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Niemcy, ze względu na swoją pozycję geopolityczną, czują się szczególnie odpowiedzialne za kraje Europy Środkowej.</quote>
       <quote>dane określające pozycję statku</quote>
       <quote>Dziesięć lat grałem na pozycji lewoskrzydłowego.</quote>
       <quote>Już po kilku minutach znalazł w idealnej pozycji strzeleckiej.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Pozycja</hi> jakiejś osoby, organizacji lub firmy wśród innych osób, organizacji lub firm to jej miejsce i znaczenie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Moja pozycja zawodowa nie jest gorsza niż jego.</quote>
       <quote>Skompromitowani działacze utrzymują czołowe pozycje w kierownictwie związku.</quote>
       <quote>Firma wciąż utrzymuje pozycję monopolisty na naszym rynku.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Pierwsza, druga, trzecia itd. <hi rend="bold">pozycja</hi> to kolejne miejsca, jakie ktoś lub coś zajmuje w jakiejś klasyfikacji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przed ostatnią konkurencją zajmowałem dopiero ósmą pozycję.</quote>
       <quote>Szurkowski utrzymał pozycję lidera i wygrał wyścig.</quote>
       <quote>Awansowaliśmy na czołową pozycję pod względem wielkości obrotów i sprzedaży.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def><hi rend="bold">Pozycje</hi> wojskowe to specjalnie przygotowany teren, na którym bronią się oddziały wojskowe lub z którego ruszają do ataku.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mam rozkaz utrzymania pozycji.</quote>
       <quote>Nocą kompanie okopały się na zajętych pozycjach.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Nasza <hi rend="bold">pozycja</hi> w jakiejś sprawie to nasze stanowisko i nasz pogląd na tę sprawę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jest trochę zdenerwowany, nie bardzo wie, jaką zająć pozycję i jak zareagować.</quote>
       <quote>Sprzeciwił się ideałom socjalistycznej rewolucji i coraz bardziej schodził na pozycje prawicowe.</quote>
       <quote>Nie ustąpię ani na krok z pozycji, które uważam za słuszne.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli ktoś jest, stoi, trwa itp. na straconej lub przegranej pozycji, to znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji, w której, jak się wydaje, jest skazany na niepowodzenie. Janas zorientował się, że stoi na przegranej pozycji i począł czynić wszystko, by przewlekać sprawę… Ciągle jeszcze broni straconych pozycji.</def>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli robimy coś <hi rend="bold">z</hi> jakiejś lub czyjejś <hi rend="bold">pozycji</hi>, to robimy to, przyjmując określony punkt widzenia lub zajmując określone miejsce lub stanowisko.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>humanistyczna krytyka nauki prowadzona z pozycji zdroworozsądkowych wyobrażeń o nauce</quote>
       <quote>Można wygrać z pozycji słabszego, gdy się umie szukać sojuszników.</quote>
       <quote>Pytania te nie są stawiane z pozycji mędrca.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pozycja.2">
     <def>ułożenie/ustawienie w określony sposób</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Pozycja</hi> to ułożenie ciała w określony sposób; określone ustawienie urządzenia, przycisku itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Pozycja na wznak w czasie porodu jest niewygodna dla matki.</quote>
       <quote>Nagle zmieniła pozycję siedzącą na stojącą.</quote>
       <quote>Nie wytrzymywał długo w jednej pozycji.</quote>
       <quote>Przestaw zegar na pozycję „off”.</quote>
       <quote>Przycisk blokuje się w pozycji roboczej.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="pozycja.3">
     <def>rzecz, osoba lub sprawa wśród innych podobnych</def>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Pozycja</hi> to rzecz, osoba lub sprawa wymieniona wśród innych podobnych w jakimś spisie lub planie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Inwentarz dóbr dworskich liczy ponad trzy tysiące pozycji.</quote>
       <quote>Zacząłem od sporządzenia listy zadań i czerwonym ołówkiem zakreśliłem ważniejsze pozycje.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Pozycje</hi> książkowe, sceniczne, repertuarowe itp. to książki, filmy, sztuki teatralne itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Na festiwalu nie zabrakło najwartościowszych pozycji światowego kina.</quote>
       <quote>Pojawia się coraz więcej pozycji popularnonaukowych.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="podac">
    <form>
     <orth>podać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="podac.1">
     <def>dać, przekazać</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">podał</hi> nam jakąś rzecz, to dał nam ją do ręki.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podaj mi ręcznik, wisi tam za tobą.</quote>
       <quote>Co czytasz? — spytałem. Bez słowa podała mi kartkę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli ktoś nam <hi rend="bold">podał</hi> jedzenie lub picie, to postawił je przed nami tak, abyśmy mogli je sobie wziąć. Jeśli ktoś <hi rend="bold">podał</hi> choremu lekarstwo, to włożył lub wlał je mu do ust, wprowadził do żyły itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podaj coś zimnego do picia.</quote>
       <quote>Zupę podajemy w wazie, grzanki i natkę wrzucamy tuż przed podaniem.</quote>
       <quote>Do stołu podawali wynajęci kelnerzy.</quote>
       <quote>Lek podajemy co 6 godzin.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakaś osoba, prasa, książka lub inne źródło informacji <hi rend="bold">podało</hi> jakąś wiadomość, to uzyskaliśmy ją dzięki nim.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Radio podaje co godzinę wiadomości.</quote>
       <quote>W ulotce podany jest adres firmy.</quote>
       <quote>Czy może mi pani podać numer swojego telefonu?</quote>
       <quote>Kroniki historyczne podają, że wyprawa wojenna rozpoczęła się na jesieni.</quote>
       <quote>Agencje nie podają, jak doszło do katastrofy.</quote>
       <quote>Jak podają statystyki, osiemdziesiąt procent sprzedawanej u nas beletrystyki to tłumaczenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli mówiąc lub pisząc <hi rend="bold">podaliśmy</hi> coś, np. odpowiedź, argument lub myśl, to sformułowaliśmy to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kto pierwszy poda rozwiązanie zagadki, dostanie nagrodę.</quote>
       <quote>Wartownik zażąda, żebym podał hasło.</quote>
       <quote>Podała fikcyjne nazwisko.</quote>
       <quote>Chciałbym tutaj podać pewien przykład.</quote>
       <quote>Prokuratura odmówiła podania szczegółów.</quote>
       <quote>Podaję wyniki głosowania.</quote>
       <quote>Czekamy, aż państwo podacie nam swoje warunki.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podaliśmy</hi> oficjalne pismo do jakiejś instytucji lub np. do prasy, to złożyliśmy je tam, aby zostało rozpatrzone lub ogłoszone.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wystarczy zadzwonić. Podaj skargę do administracji na piśmie.</quote>
       <quote>Jak nie zapłacą, podam sprawę do sądu.</quote>
       <quote>Podaliśmy nekrolog do gazety.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">podał</hi> kogoś do sądu lub innej podobnej instytucji, to złożył na niego skargę w tej instytucji.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Groziła, że nas poda do sądu.</quote>
       <quote>W razie czego można go podać na kolegium.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="7">
      <def>Kiedy ktoś <hi rend="bold">podał</hi> komuś płaszcz lub palto, to trzymając je rozpostarte w rękach, ułatwił mu założenie go.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Szarmancko podał jej palto.</quote>
       <quote>Szatniarz podał mu płaszcz.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="8">
      <def>Jeśli ktoś nam <hi rend="bold">podał</hi> krzesło, to przyniósł, przysunął lub wskazał krzesło, na którym możemy usiąść</def>
     </sense>
     <sense n="9">
      <def>Jeśli <hi rend="bold">podaliśmy</hi> ogień komuś, kto zapalał papierosa, to zapaliliśmy zapalniczkę lub zapałkę, aby osoba ta mogła od niej zapalić papierosa.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Uprzejmie podał jej ogień, unosząc się z krzesła.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="10">
      <def>Jeśli zawodnik podczas gry w piłkę, koszykówkę itp. <hi rend="bold">podał</hi> do innego zawodnika, to przekazał mu piłkę w sposób zgodny z regułami gry, np. kopiąc lub rzucając.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zawodnicy wolno podają sobie piłkę.</quote>
       <quote>Lewandowski podaje na lewo do Szczęsnego, ale niecelnie i piłka wychodzi na aut.</quote>
       <quote>Teraz podał piłkę do przodu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="11">
      <def>Jeśli ludzie <hi rend="bold">podali</hi> sobie ręce, to wyciągnęli je przed siebie i uścisnęli sobie dłonie, np. witając się, żegnając, dziękując za coś lub na znak zgody.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Podali sobie ręce i rozeszli się.</quote>
       <quote>Zdecydowanym gestem podała mi rękę i mocno uścisnęła.</quote>
       <quote>Podał nam na przywitanie dłoń i uśmiechnął się porozumiewawczo.</quote>
       <quote>Ksiądz podał mi dłoń do ucałowania.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="12">
      <def>Mówimy, że ktoś <hi rend="bold">podał</hi> komuś <hi rend="bold">dłoń</hi> lub <hi rend="bold">rękę</hi>, jeśli pomógł mu lub zrobił coś, aby z nim dojść do porozumienia.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Drużyna harcerska z mojej wsi podała mi swoją pomocną dłoń.</quote>
       <quote>Musimy mu jakoś podać rękę, nie zostawiać go samego.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="podac.2">
     <def>przedstawić się jako pewna osoba.</def>
     <sense n="13">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">podał się</hi> za kogoś, to przedstawił się jako ta osoba. ; Dopełnienie wyrażone przymiotnikiem musi mieć tę samą liczbę i rodzaj, co podmiot zdania.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Dymitr, zwany Samozwańcem, podawał się za syna Iwana Groźnego.</quote>
       <quote>Uciekinierzy z rewolucyjnej Rosji często podawali się za hrabiów albo książąt.</quote>
       <quote>Nie lubiła udawać i podawać się za lepszą, niż była.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pismo">
    <form>
     <orth>pismo</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pismo.1">
     <def>system znaków służących do pisania</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Pismo</hi> to sztuka utrwalania myśli za pomocą znaków przyjętych przez określoną społeczność. ; system znaków służących do pisania. ; indywidualny dla każdego sposób zapisywania tych znaków lub ich odmiana użyta w druku lub w tekście, który starannie napisano ręcznie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Chińczycy bardzo wcześnie dokonali wynalazku pisma.</quote>
       <quote>Egipskie hieroglify i sumeryjskie pismo klinowe miały wiele cech wspólnych.</quote>
       <quote>pismo Braille'a.</quote>
       <quote>List był napisany drobnym, pedantycznym pismem.</quote>
       <quote>pismo techniczne</quote>
       <quote>pismo maszynowe</quote>
       <quote>kroje pisma</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli coś utrwalamy <hi rend="bold">w piśmie</hi>, to robimy to pisząc.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie umiała w piśmie wyrazić tego, co czuła.</quote>
       <quote>W żywej mowie używamy innych wyrazów niż w piśmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakąś sprawę przedstawiamy <hi rend="bold">na piśmie</hi>, to przedstawiamy ją pisemnie, zwykle w oficjalnym dokumencie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zalecenia zostały mu wydane na piśmie.</quote>
       <quote>Umowę zawarto na piśmie.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pismo.2">
     <def>tekst lub zbiór tekstów, list, gazeta, czasopismo</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Pismo</hi> to także zapisany lub wydrukowany tekst o charakterze oficjalnym, często list. ; gazeta lub czasopismo.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skierowaliśmy do administracji osiedla kolejne pismo w sprawie przeniesienia parkingu.</quote>
       <quote>pismo urzędowe.</quote>
       <quote>Goniec przyniósł Michałowi pisemko nakazujące mu stawienie się do pracy.</quote>
       <quote>pismo ilustrowane</quote>
       <quote>Wywiad ze słynnym reżyserem ukazał się w najbardziej poczytnym piśmie społeczno-kulturalnym.</quote>
       <quote>Pierwszy wiersz Krzysztofa opublikowało jakieś pisemko młodzieżowe.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Pisma</hi> to zebrane teksty jakiegoś autora, jakiejś dziedziny, epoki itp.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tom zawiera pisma rozproszone i teksty wydobyte z pośmiertnej spuścizny autora.</quote>
       <quote>pisma filozoficzne</quote>
       <quote>„Pisma wszystkie” Norwida</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def><hi rend="bold">Pismo Święte</hi> to zbiór ksiąg, które chrześcijanie i żydzi uważają za święte i na których opiera się ich religia</def>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="film">
    <form>
     <orth>film</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="film.1">
     <def>ruchome obrazy, gałąź sztuki</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Film</hi> to ruchome obrazy, przedstawiające najczęściej wydarzenia z życia fikcyjnych lub prawdziwych ludzi, oglądane w kinie lub w telewizji. ; gałąź sztuki lub dział przemysłu rozrywkowego zajmujące się produkcją takich obrazów.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>W niedzielę rano chodziliśmy do kina na filmy dla dzieci.</quote>
       <quote>Ostatni film, który nakręcił, wchodzi właśnie na ekrany.</quote>
       <quote>film fabularny</quote>
       <quote>Prawie we wszystkich kinach grają teraz filmy sensacyjne.</quote>
       <quote>Pierwsze krótkie filmiki braci Lumié pokazywały po prostu ruch.</quote>
       <quote>filmiki reklamowe</quote>
       <quote>Początkowo film uważano za rozrywkę jarmarczną.</quote>
       <quote>We współczesnym filmie amerykańskim dominuje groza i przemoc.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="film.2">
     <def>taśma światłoczułego materiału</def>
     <sense n="2">
      <def><hi rend="bold">Film</hi> to taśma światłoczułego materiału, na której robi się zdjęcia lub kręci filmy, zwykle zwinięta w rolkę, wkładana do aparatu fotograficznego lub kamery. ; taśma z naświetlonymi zdjęciami, która wprawiona w ruch w projektorze pozwala widzieć ruchome obrazy np. na ekranie kinowym.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Oddaj ten film do wywołania.</quote>
       <quote>Film się rwał, publiczność ze złości tupała nogami i gwizdała.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="film.3">
     <def>cienka warstwa substancji</def>
     <sense n="3">
      <def><hi rend="bold">Film</hi> to także cienka warstwa jakiejś substancji pokrywająca powierzchnię czegoś, np. ochronna warstwa kremu na skórze twarzy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Ścianki rury ssącej są pokryte cienkim filmem benzynowym.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="pozostaly">
    <form>
     <orth>pozostały</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>adj</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="pozostaly.1">
     <def>inny</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Pozostałe</hi> osoby lub rzeczy nie należą do tych, o których mówimy.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Matka wstała wcześnie, pozostali domownicy spali jeszcze.</quote>
       <quote>Niektóre punkty były już dyskutowane, pozostałe będą przedmiotem uwagi w najbliższym czasie.</quote>
       <quote>Jutro dobra pogoda będzie tylko na zachodzie Polski, w pozostałej części kraju ma nadal padać.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="pozostaly.2">
     <def>od czasownika 'pozostać'; pozostający w jakimś miejscu/stanie</def>
     <sense n="1">
      <def></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Skoczył pierwszy, a potem namawiał pozostałych na pokładzie.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>nieliczni pozostali przy życiu pasażerowie</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="3" xml:id="pozostaly.3">
     <def>od czasownika 'pozostać'; pozostający z całości</def>
     <sense n="5">
      <def></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Nie wiem, na co wykorzystam pozostałą część urlopu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="6">
      <def></def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>likwidacja wieloletnich zaniedbań, pozostałej po Galicji i Kongresówce biedy</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="tworzyc">
    <form>
     <orth>tworzyć</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="tworzyc.1">
     <def>pojawiać się, obmyślać formę czegoś</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli jakaś osoba, rzecz lub sytuacja <hi rend="bold">tworzy</hi> coś albo jeśli coś <hi rend="bold">tworzy się</hi> gdzieś, to powstaje tam.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Tworzymy nowe miejsca pracy i dlatego przysługują nam preferencyjne ulgi podatkowe.</quote>
       <quote>Potężna rzeka występowała z zamulonego koryta, tworząc rozlewiska.</quote>
       <quote>Zaproponowano jej etat w tworzącym się od podstaw przesiębiorstwie.</quote>
       <quote>Między brwiami tworzyła mu się bruzda.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Jeśli pisarz, malarz, kompozytor itp. <hi rend="bold">tworzy</hi> jakieś dzieło, to obmyśla je i nadaje mu jakąś formę.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przez wiele lat Jerzy Wasowski tworzył muzykę do tekstów Jeremiego Przybory.</quote>
       <quote>W filmie tym tworzy kreację pełną siły i ciepła, która stała się przełomową dla jego kariery.</quote>
       <quote>Ten nieznany portrecista tworzył na przełomie XVII i XVIII wieku.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="tworzyc.2">
     <def>być elementem całości</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli jakieś osoby lub rzeczy <hi rend="bold">tworzą</hi> jakąś całość, to są jej elementami.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Kiedy tak obserwowała Izę i Piotra z boku, doszła do wniosku, że tworzą całkiem dobraną parę.</quote>
       <quote>Krzewy tworzyły tu gąszcz, przez który trudno się było przecisnąć.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="dokonac">
    <form>
     <orth>dokonać</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>verb</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="dokonac.1">
     <def>zrobić</def>
     <sense n="1">
      <def>Jeśli ktoś <hi rend="bold">dokonał</hi> czegoś trudnego, ważnego lub niezwykłego, to zrobił to.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Jasia wierzyła, że potrafię dokonać wszystkiego, czego tylko zechcę.</quote>
       <quote>dzieło, którego dokonał w ciągu swojego życia</quote>
       <quote>Legenda mówi, że posąg dokonał wielu cudów.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Słowo <hi rend="bold">dokonać</hi> łączymy z rzeczownikami, zwykle nazywającymi czynności, aby powiedzieć, że ktoś wykonał czynność nazwaną przez dany rzeczownik. Połączenia takie często mają to samo znaczenie, co pojedynczy czasownik, ale brzmią bardziej oficjalnie. Na przykład <hi rend="bold">dokonać</hi> odkrycia znaczy to samo, co odkryć, a <hi rend="bold">dokonać</hi> przeglądu znaczy to samo, co przejrzeć.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Odsłonięcia tablicy dokonał ówczesny dyrektor generalny Lasów Państwowych.</quote>
       <quote>Nowy właściciel dokonał gruntownego remontu.</quote>
       <quote>Spustoszenia tego dokonali dwaj panowie, którzy robili rewizję.</quote>
       <quote>zasadnicze pytanie, czy dokonaliśmy słusznego wyboru</quote>
       <quote>Oskarżony zaprzecza, jakoby dokonał zarzucanego mu czynu.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="4">
      <def>Jeśli coś <hi rend="bold">dokonało</hi> czegoś ważnego, to stało się przyczyną zaistnienia tego.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Wynalazek ten dokonał przewrotu w technice.</quote>
       <quote>Nie zdawał sobie sprawy z tego, czego może dokonać modlitwa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="dokonac.2">
     <def>zaistnieć</def>
     <sense n="3">
      <def>Jeśli coś, np. jakieś zjawisko, <hi rend="bold">dokonało się</hi> gdzieś lub kiedyś, to zaistniało w tym miejscu lub czasie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Zbrodnia, która się przed chwilą dokonała, była na razie sprawą ich czterech.</quote>
       <quote>Oto dokonać się ma na naszych oczach ostatni akt sprawiedliwości dziejowej.</quote>
       <quote>Zmiany znaczeniowe dokonują się nie tylko w wyrazach obcych.</quote>
       <quote>W ślad za reformą uwłaszczeniową dokonywa się na ziemiach polskich rewolucja przemysłowa.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>
   <entry xml:id="doswiadczenie">
    <form>
     <orth>doświadczenie</orth>
    </form>
    <gramGrp>
     <pos>noun</pos>
    </gramGrp>
    <sense n="1" xml:id="doswiadczenie.1">
     <def>wiedza i umiejętności; poznawanie; zdarzenia i sytuacje</def>
     <sense n="1">
      <def><hi rend="bold">Doświadczenie</hi> to rzeczownik od „doświadczyć”.</def>
     </sense>
     <sense n="2">
      <def>Nasze <hi rend="bold">doświadczenie</hi> w jakiejś dziedzinie to nasza wiedza i umiejętności zdobyte w niej dzięki długiej pracy i własnym obserwacjom.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Mamy wspaniałych pracowników z wieloletnim doświadczeniem.</quote>
       <quote>wymiana doświadczeń między krajami nadbałtyckimi</quote>
       <quote>Brak mi doświadczenia w tej grze.</quote>
       <quote>Wiedział z doświadczenia, że jej „nie wiem” znaczy „tak”.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="3">
      <def>Nasze <hi rend="bold">doświadczenia</hi> to także zdarzenia i sytuacje, zwłaszcza przykre dla nas, które w jakiś sposób wpłynęły na nasze życie.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>To było wspaniałe, ekscytujące doświadczenie.</quote>
       <quote>Miał za sobą śmierć żony i doświadczenia wojenne.</quote>
       <quote>Nauczona smutnym doświadczeniem już się na to nie zgodzę.</quote>
      </cit>
     </sense>
     <sense n="5">
      <def><hi rend="bold">Doświadczenie</hi> to poznawanie świata dzięki przeżyciom i doznaniom zmysłowym. Termin filozoficzny.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Język jest źródłem poznania i doświadczenia.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
    <sense n="2" xml:id="doswiadczenie.2">
     <def>próba lub test naukowy</def>
     <sense n="4">
      <def><hi rend="bold">Doświadczenie</hi> to próba lub test naukowy, które przeprowadza się, aby sprawdzić, czy jakieś zjawiska następują w określonych warunkach.</def>
      <cit type="dicteg">
       <quote>Przeprowadzono doświadczenia nad trwałością nowych tworzyw.</quote>
       <quote>Organizacje ekologiczne protestują przeciwko doświadczeniom na zwierzętach.</quote>
       <quote>Nowe doświadczenia ze szczepionką potwierdziły jej przydatność.</quote>
      </cit>
     </sense>
    </sense>
   </entry>

  </body>
 </text>
</TEI>
