RELIGIA PLEMIENNAAnalogiczny schemat postrzegamy w Bergsonowskiej analizie dwóch niesprowadzalnych wzajem rodzajów religii. Religia statyczna, podobnie jak moralność zamknięta, jest organem przez naturę wynalezionym na potrzeby wspólnoty stworzeń, którym dano zdolność myślenia i wolnego wyboru. Uderzają nas nieraz niedorzeczności lub okrucieństwa, jakie odkrywamy w różnych mitologiach i rytuałach religii prymitywnych. Nie musimy zakładać, jak Lévy-Bruhl, że ludzie w tych społeczeństwach mieli zasadniczo odmienną mentalność, albo jak Durkheim, że ich świadomość zbiorowa była z istoty różna od naszej. Powinniśmy natomiast wejrzeć w naturalne funkcje wierzeń i obyczajów religijnych. Podstawowa funkcja religii ma charakter fabulacyjny ( fonction fabulatrice ); jej zadaniem jest przeciwdziałanie społecznie niszczycielskim działaniom inteligencji i ograniczanie ich. Ponieważ pszczoła nie ma inteligencji, nie potrzebuje również zabobonów, podczas gdy i ta pierwsza, i te drugie zostały dane człowiekowi łącznie, jako że inteligencja, gdyby zabobony jej nie ograniczały, prowadziłaby do dezintegracji zarówno społecznego, jak indywidualnego życia. Wyobrażenia mitologiczne są w ludzkich zbiorowościach substytutem instynktu: zapewniają stabilność i ład. Zarówno inteligencja, jak i zdolność do życia społecznego są pochodzenia biologicznego, i służą ostatecznie tym samym celom. Jednakowoż bez nieustannego między nimi napięcia gatunek ludzki nie mógłby podążać drogą swojego przeznaczenia. Po pierwsze, nie ma w naszej inteligencji niczego, co by przeszkadzało nam myśleć wyłącznie o swoich własnych interesach; inteligencja zachęca do egoizmu. Natura wynalazła rozmaite mityczne stwory - bogów, którzy chronią, grożą i karzą - ażeby bronić ładu społecznego przed tym niszczycielskim wpływem inteligencji, przy czym mity religijne nigdy nie odróżniają jasno porządku fizycznego i moralnego. Te formy percepcji prymitywnej bynajmniej nie ulotniły się ze świadomości nowoczesnej: