<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?oasis-xml-catalog catalog="catalog.xml"?>
<teiCorpus xmlns:xi="http://www.w3.org/2001/XInclude" xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<xi:include href="NKJP_header-main.xml"/>
<TEI>
<xi:include href="header.xml"/>
<text xml:id="txt_text" xml:lang="pl">
<body xml:id="txt_body">
<div xml:id="txt_1-div">
<ab xml:id="txt_1.1-ab">Efekty zewnętrzne – zjawisko w ekonomii polegające na przeniesieniu części kosztów lub korzyści wynikających z działalności jednego podmiotu na podmioty trzecie bez odpowiedniej rekompensaty .</ab>
<ab xml:id="txt_1.2-ab">Zazwyczaj jest to uboczny skutek działalności danego podmiotu gospodarczego , którego konsekwencje ( pozytywne bądź negatywne ) ponosi szersze grono odbiorców niezależnie od swojej woli .</ab>
<ab xml:id="txt_1.3-ab">Typowym przykładem efektów zewnętrznych są zanieczyszczenia środowiska naturalnego spowodowane produkcją niektórych dóbr przemysłowych .</ab>
<ab xml:id="txt_1.4-ab">Efekty zewnętrzne zachodzą poza rynkiem , co jest główną przyczyną trudności przy określaniu wartości i egzekwowaniu rekompensaty .</ab>
<ab xml:id="txt_1.5-ab">Efekty te należy rozumieć jako koszty lub korzyści o charakterze ekonomicznym , a nie wyłącznie finansowym .</ab>
<ab xml:id="txt_1.6-ab">Ich występowanie powoduje zakłócenia w funkcjonowaniu mechanizmu rynkowego i stanowi jedną z przyczyn zawodności rynku .</ab>
<ab xml:id="txt_1.7-ab">Pojęcie efektów zewnętrznych wprowadził brytyjski ekonomista Arthur Pigou w roku 1920 , jako jedno z centralnych zagadnień ekonomii dobrobytu .</ab>
<ab xml:id="txt_1.8-ab">Odgrywa ono także kluczową rolę w problematyce ochrony środowiska i rozwoju zrównoważonego .</ab>
</div>
<div xml:id="txt_2-div">
<ab xml:id="txt_2.1-ab">Występowanie efektów zewnętrznych jest najczęściej związane ze specyfiką danej działalności .</ab>
<ab xml:id="txt_2.2-ab">Wśród najważniejszych przyczyn ich występowania wymienia się : Technologię wytwarzania produktu , np . w procesie produkcji stali oprócz zamierzonego produktu zostają wytworzone duże ilości związków siarki , których uwolnienie do atmosfery jest zjawiskiem społecznie niepożądanym .</ab>
<ab xml:id="txt_2.3-ab">Efekty synergiczne występujące pomiędzy producentami i konsumentami lub grupami producentów , np . właściciel pasieki zlokalizowanej w pobliżu sadu owocowego będzie odnosił korzyści w postaci lepszej jakości wytwarzanego przez pszczoły miodu ( a więc i wyższej ceny , którą otrzyma za miód ) , choć nie ponosi żadnych opłat na rzecz sadownika .</ab>
<ab xml:id="txt_2.4-ab">Komplementarność dóbr , np . podniesienie cen paliw może skutkować zmniejszeniem popytu na samochody , co stanowi koszt ekonomiczny dla producentów samochodów .</ab>
<ab xml:id="txt_2.5-ab">Efekty sieciowe , np . przyłączanie się kolejnych osób do grupy posługującej się danym komunikatorem internetowym powoduje zwiększenie jego wartości jako narzędzia komunikacji dla wszystkich pozostałych użytkowników , ponieważ rozszerza się grupa osób , z którymi mogą się oni skontaktować za pomocą komunikatora .</ab>
<ab xml:id="txt_2.6-ab">Występowanie wspólnych zasobów , których użytkowanie przez kolejne osoby powoduje obniżenie użyteczności dla obecnych użytkowników , np . niekontrolowany dostęp do łowisk ryb spowoduje nadmierne odłowienie i ograniczenie możliwości reprodukcji zasobów ryb , przez co globalna wielkość połowów się zmniejszy .</ab>
<ab xml:id="txt_2.7-ab">Bardzo często sprzyjającym czynnikiem dla występowania efektów zewnętrznych są nieprecyzyjnie określone prawa własności .</ab>
<ab xml:id="txt_2.8-ab">Środowisko naturalne trudno przypisać konkretnemu właścicielowi , dlatego podmioty gospodarcze mogą w łatwy sposób przerzucać koszty działalności na środowisko .</ab>
<ab xml:id="txt_2.9-ab">Należy zaznaczyć , że odbiorca produktu rynkowego nie musi być odbiorcą efektu zewnętrznego – np . stal może być sprzedawana klientom zagranicznym , podczas gdy koszty zanieczyszczonego środowiska ponosi lokalna społeczność .</ab>
</div>
<div xml:id="txt_3-div">
<ab xml:id="txt_3.1-ab">W zależności od tego , czy dana działalność powoduje występowanie u osób trzecich kosztów , czy korzyści , wyróżnia się odpowiednio : negatywne efekty zewnętrzne ( koszty zewnętrzne ) pozytywne efekty zewnętrzne ( korzyści zewnętrzne ) Negatywne efekty zewnętrzne Występują w sytuacji , gdy producent jest w stanie przerzucić część kosztów na osoby trzecie .</ab>
<ab xml:id="txt_3.2-ab">Powoduje to powstanie strat u innych podmiotów , które nie są związane z działalnością , która doprowadziła do powstania kosztu i nie uczestniczą w odnoszeniu korzyści z tej działalności .</ab>
<ab xml:id="txt_3.3-ab">Typowym przykładem negatywnych efektów zewnętrznych jest np . emisja trujących gazów do atmosfery lub zanieczyszczanie rzek ściekami .</ab>
<ab xml:id="txt_3.4-ab">Producent – np . huta , ponosi jedynie koszty produkcji stali , a społeczeństwo ponosi koszty w postaci zanieczyszczonego powietrza .</ab>
<ab xml:id="txt_3.5-ab">Jednocześnie huta nie płaci społeczeństwu odszkodowania za zanieczyszczenie powietrza .</ab>
<ab xml:id="txt_3.6-ab">Huta nie ponosi zatem całości kosztów , jakie wiążą się z produkcją stali , co powoduje zniekształcenia w prowadzonym przez nią rachunku ekonomicznym .</ab>
<ab xml:id="txt_3.7-ab">Pozytywne efekty zewnętrzne Niektóre rodzaje działalności mogą powodować korzyści u osób trzecich .</ab>
<ab xml:id="txt_3.8-ab">Jeżeli podmiot prowadzący działalność nie jest w stanie otrzymać pełnego wynagrodzenia za te korzyści , wówczas występują pozytywne efekty zewnętrzne .</ab>
<ab xml:id="txt_3.9-ab">Przykładem może być budowa drogi dojazdowej do własnej posiadłości .</ab>
<ab xml:id="txt_3.10-ab">Dzięki drodze uzyskujemy korzyść w postaci większego komfortu dojazdu , ale efekt ten dotyczy również naszych sąsiadów , którzy nie płacą za użytkowanie drogi .</ab>
<ab xml:id="txt_3.11-ab">Tym samym budując samodzielnie drogę , podmiot ponosi całość kosztów , ale nie może otrzymać wszystkich korzyści , jakie z tego płyną .</ab>
</div>
<div xml:id="txt_4-div">
<ab xml:id="txt_4.1-ab">Zarówno pozytywne jak i negatywne efekty zewnętrzne powodują nieefektywność w sensie Pareta alokacji zasobów ( przypisania zasobów do określonych celów ) i są najbardziej typową przyczyną zawodności rynku , wykorzystywaną jako argument na rzecz interwencji państwa .</ab>
<ab xml:id="txt_4.2-ab">Alokacja przy negatywnych efektach zewnętrznych Negatywne efekty zewnętrzne powodują , że producent nie bierze pod uwagę w swoim rachunku ekonomicznym kosztów zewnętrznych i tym samym zaniża koszty społeczno - ekonomiczne , jakie wiążą się z produkcją danego dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_4.3-ab">Jeżeli brał by pod uwagę także koszty zewnętrzne , wówczas wyższe koszty produkcji dobra wpłynęły by na wyższą cenę , a to z kolei doprowadziło by do ograniczenia popytu na to dobro .</ab>
<ab xml:id="txt_4.4-ab">Ostatecznie równowaga rynkowa ( zrównanie popytu z podażą ) ustaliła by się przy poziomie produkcji niższej od pierwotnej wielkości .</ab>
<ab xml:id="txt_4.5-ab">Oznacza to , że obecna wielkość produkcji jest zbyt duża w stosunku do poziomu społecznie pożądanego i tym samym powoduje zbędną stratę społeczną ( ang . deadweight loss ) .</ab>
<ab xml:id="txt_4.6-ab">Na wykresie popytu i podaży negatywne efekty zewnętrzne są obrazowane przez rozdział krzywej marginalnych kosztów społecznych S_s , które uwzględniają wszystkie efekty związane z produkcją danego dobra oraz krzywej marginalnych kosztów prywatnych S_p , które odzwierciedlają wyłącznie koszty bezpośrednio ponoszone przez producenta .</ab>
<ab xml:id="txt_4.7-ab">Różnica między nimi jest równa kosztom , jakie ponoszą odbiorcy efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_4.8-ab">Krzywa D obrazuje krańcowe korzyści , jakie odnosi społeczeństwo z konsumpcji określonej ilości dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_4.9-ab">Producent ponosi jedynie koszty prywatne , co przy określonym popycie powoduje zrównanie się marginalnych kosztów z marginalnymi korzyściami przy produkcji na poziomie q_1 i cenie p_1. Powoduje to jednak stratę społeczną , ponieważ dla części produkcji ( dla odcinka q_1-q_2 ) koszty społeczne S_s przewyższają społeczne korzyści D .</ab>
<ab xml:id="txt_4.10-ab">Istnieje więc nadkonsumpcja tego dobra – społeczeństwo konsumuje dane dobro pomimo tego , że rzeczywisty koszt jego wytworzenia jest wyższy od korzyści , jakie przynosi konsumpcja .</ab>
<ab xml:id="txt_4.11-ab">Warunkiem efektywności alokacji jest zrównanie się społecznych kosztów marginalnych ze społecznymi korzyściami marginalnymi , co jest osiągane przy produkcji na poziomie q_2 i cenie p_2. Punkt odpowiadający tym wielkościom stanowi optimum alokacji zasobów według kryterium efektywności społeczno - ekonomicznej .</ab>
<ab xml:id="txt_4.12-ab">Przesunięcie do tego punktu może być osiągnięte między innymi poprzez wprowadzenie podatku Pigou .</ab>
<ab xml:id="txt_4.13-ab">Przykład : Na polu naftowym działa 10 szybów eksploatujących złoża ropy .</ab>
<ab xml:id="txt_4.14-ab">Każdy z nich przynosi jego właścicielowi 50 000 zł miesięcznie .</ab>
<ab xml:id="txt_4.15-ab">Przyłączenie nowego szybu spowoduje obniżenie ciśnienia w złożu ropy i tym samym wielkość przychodów z każdego szybu spadnie do 40 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.16-ab">Właściciel nowego szybu oczywiście skorzystał na przyłączeniu swojego szybu , ponieważ dzięki niemu zarabia 40 000 zł miesięcznie .</ab>
<ab xml:id="txt_4.17-ab">Jednak odbyło się to kosztem pozostałych wydobywców , z których każdy stracił 10 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.18-ab">Zatem aby nowy właściciel mógł zarobić 40 000 zł pozostali stracili 10&amp;nbsp;×&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000 zł = 100 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.19-ab">Powstała zatem zbędna strata społeczna w wysokości 60 000 zł spowodowana nadmiernym wydobyciem ropy .</ab>
<ab xml:id="txt_4.20-ab">Ograniczenie ilości szybów doprowadziło by do zwiększenia globalnej wielkości wydobycia ropy i efektywniejszego wykorzystania zasobów , przez co zwiększony został by dobrobyt społeczny na rynku ropy .</ab>
<ab xml:id="txt_4.21-ab">Alokacja przy pozytywnych efektach zewnętrznych Pozytywne efekty zewnętrzne prowadzą z kolei do niedostatecznej podaży dóbr .</ab>
<ab xml:id="txt_4.22-ab">Jeżeli koszty jakiejś inwestycji są wysokie , a inwestor może otrzymać tylko część korzyści , jakie wynikają z inwestycji , to wykonany rachunek ekonomiczny może wskazać na nieopłacalność .</ab>
<ab xml:id="txt_4.23-ab">Jeżeli koszt budowy drogi dojazdowej przewyższy korzyści , jakie indywidualny podmiot przypisuje istnieniu tej drogi , to nie zdecyduje się on na jej budowę , pomimo tego , że suma korzyści , jakie odnieśli by wszyscy sąsiedzi , mogła by uzasadniać poniesienie kosztów .</ab>
<ab xml:id="txt_4.24-ab">Jest to przyczyną powstania zbędnej straty społecznej .</ab>
<ab xml:id="txt_4.25-ab">Na wykresie popytu i podaży pozytywne efekty zewnętrzne są obrazowane przez rozdział krzywej marginalnych korzyści społecznych D_s i krzywej marginalnych korzyści prywatnych D_p.</ab>
<ab xml:id="txt_4.26-ab">Różnica między nimi jest równa korzyściom , jakie odnoszą odbiorcy efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_4.27-ab">Krzywa S obrazuje koszty krańcowe , związane z produkcją określonej ilości dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_4.28-ab">Producent odnosi jedynie korzyści prywatne , co przy określonych kosztach powoduje zrównanie się marginalnych kosztów z marginalnymi korzyściami przy produkcji na poziomie q_1 i cenie p_1. Powoduje to jednak stratę społeczną , ponieważ dla części produkcji ( dla odcinka q_2-q_1 ) koszty S są niższe niż społeczne korzyści D_s.</ab>
<ab xml:id="txt_4.29-ab">Możliwe jest zatem powiększenie dobrobytu społecznego poprzez zwiększenie podaży dobra , co oznacza , że w warunkach wolnego rynku podaż tego dobra jest zbyt mała .</ab>
<ab xml:id="txt_4.30-ab">Warunkiem efektywności alokacji jest zrównanie się społecznych kosztów marginalnych ze społecznymi korzyściami marginalnymi , co jest osiągane przy produkcji na poziomie q_2 i cenie p_2. Stan taki może być osiągnięty między innymi poprzez rozwiązanie oparte na teoremacie Coase'a lub poprzez subsydiowanie produkcji w ramach interwencji państwa .</ab>
<ab xml:id="txt_4.31-ab">Skrajnie wysokie korzyści zewnętrzne powodują powstanie nieefektywności rynku podobnej do tej , która przejawia się przy produkcji dóbr publicznych .</ab>
<ab xml:id="txt_4.32-ab">Przykład : Jest 4 sąsiadów , którzy mogli by skorzystać z drogi dojazdowej .</ab>
<ab xml:id="txt_4.33-ab">Każdy z nich przypisuje istnieniu tej drogi jakąś wartość – załóżmy 5000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.34-ab">Nie oznacza to , ile każdy z nich musiał by zapłacić za tę drogę , lecz jedynie , ile był by skłonny zapłacić za to , by powstała .</ab>
<ab xml:id="txt_4.35-ab">Załóżmy , że wybudowanie tej drogi kosztowało by w cenach rynkowych 16 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.36-ab">Każdy z nich przypisuje drodze wartość tylko 5000 zł , w związku z tym dla każdego z nich koszt budowy drogi przewyższa jej wartość .</ab>
<ab xml:id="txt_4.37-ab">Tym samym nikt nie zdecyduje się na budowę drogi .</ab>
<ab xml:id="txt_4.38-ab">Budując drogę , dany sąsiad poniósł by stratę w wysokości 11 000 zł , jednocześnie powodując efekt zewnętrzny u innych sąsiadów w wysokości 3&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5000&amp;nbsp;zł = 15 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.39-ab">Znaczna część efektów jego pracy została by przeniesiona na innych .</ab>
<ab xml:id="txt_4.40-ab">Jednak wartość , jaką przypisują drodze wszyscy sąsiedzi naraz to 4&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5000&amp;nbsp;zł = 20 000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.41-ab">Gdyby się porozumieli i wspólnym nakładem wybudowali drogę , wówczas odnieśli by nadwyżkę konsumenta w wysokości 20 000 zł - 16 000 zł = 4000 zł .</ab>
<ab xml:id="txt_4.42-ab">Innymi słowy , każdy z nich mógł by zapłacić po 4000 zł za powstanie drogi , a więc mniej niż uważa , że jest to warte .</ab>
<ab xml:id="txt_4.43-ab">Dzięki porozumieniu sąsiadów i powstaniu drogi każdy z nich odniósł korzyść , która nie była by możliwa , gdyby każdy z nich działał w pojedynkę .</ab>
<ab xml:id="txt_4.44-ab">Występowanie znacznych pozytywnych efektów zewnętrznych uniemożliwiło w tym wypadku powstanie drogi w ramach wolnego rynku , pomimo faktu , że jej koszt był mniejszy od wartości , jaką jej przypisywano .</ab>
<ab xml:id="txt_4.45-ab">Zwiększenie dobrobytu wymagało odejścia od mechanizmu rynkowego na rzecz porozumienia inwestorów , co zapewniło zwiększenie dobrobytu w sąsiedztwie .</ab>
</div>
<div xml:id="txt_5-div">
<ab xml:id="txt_5.1-ab">Negatywne efekty zewnętrzne powodują nadmierną podaż dóbr , natomiast pozytywne efekty zewnętrzne odwrotnie – niedostateczną podaż .</ab>
<ab xml:id="txt_5.2-ab">Jest to przyczyną nieefektywności mechanizmu rynkowego , co sprawia , że ekonomiści poszukują różnych sposobów rozwiązania problemu efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.3-ab">Główne trudności Istnieje wiele trudności , na które napotykają ekonomiści , próbując znaleźć rozwiązanie problemu efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.4-ab">Do najważniejszych z nich należą : Pozarynkowy charakter efektów zewnętrznych Koszty transakcji Koszty wykluczenia z konsumpcji Pozarynkowy charakter efektów zewnętrznych W gospodarce rynkowej wyceny dóbr dokonuje rynek .</ab>
<ab xml:id="txt_5.5-ab">Rynki , na których konkurencja ma formę zbliżoną do konkurencji doskonałej w sposób obiektywny oceniają wartość społeczno - ekonomiczną danego dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_5.6-ab">Efekty zewnętrzne , jako " produkt uboczny " działalności podmiotów gospodarczych nie są przedmiotem obrotu rynkowego .</ab>
<ab xml:id="txt_5.7-ab">Ich " dystrybucja " odbywa się poza rynkiem , a więc nie dochodzi do obiektywnego oszacowania ich wartości .</ab>
<ab xml:id="txt_5.8-ab">Utrudnia to znacznie ocenę społeczno - ekonomicznej efektywności produkcji dla rynków na których występują efekty zewnętrzne .</ab>
<ab xml:id="txt_5.9-ab">Istnieje obawa , że efekty zewnętrzne mogą być wyceniane w sposób arbitralny , co nie pozostaje bez wpływu na ocenę efektywności .</ab>
<ab xml:id="txt_5.10-ab">Ponieważ efekty zewnętrzne bardzo często wiążą się z zagadnieniami ochrony środowiska , to jedną z dziedzin , na której polu sformułowano kilka metod szacowania wartości efektów zewnętrznych jest ekonomia środowiskowa .</ab>
<ab xml:id="txt_5.11-ab">Można wymienić np . metodę szacowania wartości według kosztów odtworzeniowych , co oznacza , że efekty zewnętrzne ( np . zanieczyszczenie środowiska ) są tyle warte ile kosztowało by przywrócenie stanu pierwotnego ( usunięcie zanieczyszczeń ) .</ab>
<ab xml:id="txt_5.12-ab">Inną metodą jest szacowanie na podstawie kosztów prewencyjnych , co w tym przypadku oznacza , że wartość efektów zewnętrznych jest równa kosztom , jakie musiały by być poniesione na zapobieżenie powstaniu efektów ( np . koszty zainstalowania filtru zanieczyszczeń ) .</ab>
<ab xml:id="txt_5.13-ab">Uniwersalną , lecz trudną do stosowania w praktyce metodą szacowania wartości efektów zewnętrznych jest agregacja gotowości do zapłaty za usunięcie efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.14-ab">W tym znaczeniu efekt zewnętrzny ( np . zanieczyszczone powietrze ) jest tyle warte , ile w sumie są skłonni zapłacić za jego usunięcie ci , których efekt ten dotyka .</ab>
<ab xml:id="txt_5.15-ab">Należy podkreślić , że o ile poprzednie metody szacowania wartości efektów zewnętrznych opierają się na cenach rynkowych o tyle metoda agregacji gotowości do zapłaty opiera się na preferencjach odbiorców efektów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.16-ab">Jej zastosowanie stwarza kolejne trudności metodologiczne w postaci wiarygodnej oceny preferencji dużych grup społecznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.17-ab">Koszty transakcji W niektórych przypadkach istnieje możliwość zapobieżenia negatywnemu wpływowi występowania efektów zewnętrznych na efektywność społeczno - ekonomiczną poprzez porozumienie podmiotów biorących udział w produkcji lub konsumpcji dóbr .</ab>
<ab xml:id="txt_5.18-ab">Jednak wraz ze wzrostem skali działania i wielkości rynku oraz jego rozdrobienia koszty takiego porozumienia znacznie rosną .</ab>
<ab xml:id="txt_5.19-ab">O ile porozumienie czterech sąsiadów w sprawie budowy drogi nie przysparza dużych trudności ani kosztów o tyle np . budowa autostrady wymaga porozumienia i pogodzenia wielu podmiotów o sprzecznych interesach , co rodzi znaczne koszty transakcyjne takiego przedsięwzięcia .</ab>
<ab xml:id="txt_5.20-ab">Może się okazać , że wzrost kosztów porozumienia podmiotów znacznie ograniczy lub nawet przewyższy korzyści , jakie mogły by wynikać z realizacji przedsięwzięcia .</ab>
<ab xml:id="txt_5.21-ab">Koszty wykluczenia z konsumpcji Jeżeli działalność danego podmiotu rodzi korzyści u innych podmiotów , to mógł by on zażądać rekompensaty za te korzyści .</ab>
<ab xml:id="txt_5.22-ab">Jednak odbiorcy pozytywnych efektów zewnętrznych będą mogli odmówić .</ab>
<ab xml:id="txt_5.23-ab">W takiej sytuacji podmiot musiał by być zdolny do wykluczenia odbiorców z konsumpcji efektów zewnętrznych i uzależnić zezwolenie na tę konsumpcję od rekompensaty .</ab>
<ab xml:id="txt_5.24-ab">Cechą charakterystyczną efektów zewnętrznych jest jednak to , że koszt takiego wykluczenia jest znaczny i często ograniczanie konsumpcji efektów zewnętrznych przez podmioty trzecie jest nieopłacalne .</ab>
<ab xml:id="txt_5.25-ab">Jeżeli pszczelarz czerpie korzyści z bliskości sadu owocowego , to sadownik mógł by oczekiwać wynagrodzenia za te korzyści .</ab>
<ab xml:id="txt_5.26-ab">Odmowa pszczelarza skłoni sadownika do zastosowania jakichś specjalnych środków ( np . oprysków ) , które uniemożliwiły by pszczołom zbieranie pyłku z kwiatostanów jabłoni .</ab>
<ab xml:id="txt_5.27-ab">Zastosowanie takich środków jest kosztowne i mogło by się okazać , że jest droższe od kwoty , jaką pszczelarz był by skłonny zapłacić za dostęp do jabłoni .</ab>
<ab xml:id="txt_5.28-ab">W ten sposób wykluczenie z konsumpcji efektów zewnętrznych powodowało by stratę dobrobytu .</ab>
<ab xml:id="txt_5.29-ab">Sytuacja skomplikowała by się jeszcze bardziej , gdy w grę wchodziło by więcej pszczelarzy .</ab>
<ab xml:id="txt_5.30-ab">Wykluczenie z konsumpcji jednego z nich oznacza jednoczesne wykluczenie pozostałych i odwrotnie – dopuszczenie jednego automatycznie dopuszcza innych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.31-ab">Powoduje to , że pozostali pszczelarze nie mają bodźców do płacenia za coś , co i tak otrzymują , ponieważ jeden z nich już zdecydował się na płacenie za dostęp do jabłoni .</ab>
<ab xml:id="txt_5.32-ab">W ten sposób " zagarniają " efekt zewnętrzny wytworzony nakładem pracy sadownika .</ab>
<ab xml:id="txt_5.33-ab">Metody W ekonomii istnieje rozbieżność poglądów w kwestii sposobu eliminacji efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.34-ab">Istnieją różnorodne metody rozwiązywania problemów alokacji zasobów , jakie wiążą się z ich występowaniem .</ab>
<ab xml:id="txt_5.35-ab">Metody te można w sposób najogólniejszy podzielić na prywatne i publiczne .</ab>
<ab xml:id="txt_5.36-ab">Do prywatnych rozwiązań problemu efektów zewnętrznych zalicza się : Internalizacja efektów zewnętrznych , Rozwiązania oparte o teoremat Coase'a , Rozwiązania oparte o system prawny .</ab>
<ab xml:id="txt_5.37-ab">Publiczne metody to : Podatki korekcyjne Subsydia Zbywalne zezwolenia emisyjne Metody regulacyjne Prywatne rozwiązania Internalizacja efektów zewnętrznych Internalizacja efektów zewnętrznych polega na włączeniu kosztów lub korzyści zewnętrznych wynikających z działalności danego podmiotu do rachunku ekonomicznego tego podmiotu .</ab>
<ab xml:id="txt_5.38-ab">Można tego dokonać np . poprzez tworzenie odpowiednio dużych jednostek gospodarczych , dzięki czemu efekty zewnętrzne działalności będą włączone do jego rachunku ekonomicznego .</ab>
<ab xml:id="txt_5.39-ab">Sadownik może założyć spółkę z pszczelarzami , dzięki czemu wszystkie efekty zewnętrzne " zamkną się " w ramach jednego podmiotu gospodarczego i tym samym wszyscy będą mogli na tym skorzystać i podzielić się korzyściami , jakie z tego płyną .</ab>
<ab xml:id="txt_5.40-ab">Rozwiązania oparte o teoremat Coase'a Ronald Coase , zdobywca nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii dowiódł , że rozwiązanie problemu efektów zewnętrznych może być przy określonych warunkach dokonane w drodze przetargu dokonanego przez zainteresowane strony , bez udziału władz publicznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.41-ab">Istnieją trzy warunki skuteczności takiego rozwiązania : Precyzyjnie określone prawa własności Relatywnie małe rozdrobnienie zainteresowanych stron Niskie koszty transakcyjne Jeżeli właściciel lasu w pobliżu miejscowości turystycznej chciał by wyciąć las , spowodował by negatywny efekt zewnętrzny w postaci utraty walorów krajobrazowych przez tę miejscowość .</ab>
<ab xml:id="txt_5.42-ab">Spowoduje to zmniejszenie ruchu turystycznego i straty u właścicieli bazy noclegowej .</ab>
<ab xml:id="txt_5.43-ab">Jeżeli suma strat hotelarzy była by większa niż korzyść , jaką odniesie właściciel lasu z wycinki drzew , to hotelarze mogą się porozumieć , aby zapłacić rekompensatę właścicielowi lasu za powstrzymanie się od wycinki .</ab>
<ab xml:id="txt_5.44-ab">Zapłacenie przez nich równowartości kwoty , jaką właściciel lasu zarobił by na wycince , będzie mniejszym obciążeniem , niż straty spowodowane ewentualną wycinką .</ab>
<ab xml:id="txt_5.45-ab">Właścicielowi lasu jest obojętne czy dostanie pieniądze od nabywców drewna , czy od hotelarzy .</ab>
<ab xml:id="txt_5.46-ab">Hotelarze natomiast wolą zapłacić rekompensatę , ponieważ wynosi ona mniej , niż ewentualne straty wynikając ze zmniejszenia popytu na ich usługi .</ab>
<ab xml:id="txt_5.47-ab">Tym samym zapłata rekompensaty może skutecznie wyeliminować efekty zewnętrzne i być przyczyną wzrostu dobrobytu społeczno - ekonomicznego .</ab>
<ab xml:id="txt_5.48-ab">Rozwiązania oparte o system prawny Wiążą się przede wszystkim z precyzyjnym określeniem praw własności do poszczególnych dóbr i zasobów oraz stworzenie ram prawnych dla dochodzenia odszkodowań wynikających z negatywnych efektów zewnętrznych dla właścicieli tych zasobów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.49-ab">Uznając , że środowisko naturalne jest własnością skarbu państwa , państwo może dochodzić przed sądem odszkodowania od zakładów przemysłowych za niszczenie zasobów środowiska , które powinno być przeznaczone na odtworzenie walorów naturalnych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.50-ab">Branie przez producentów zanieczyszczeń pod uwagę ewentualnych odszkodowań spowodowało by ograniczenie emisji zanieczyszczeń .</ab>
<ab xml:id="txt_5.51-ab">Jednym z problematycznych zagadnień na polu tych rozwiązań jest tak zwana wartość istnienia , jaką niektórzy przypisują określonym zasobom środowiska , nawet jeżeli z nich bezpośrednio nie korzystają .</ab>
<ab xml:id="txt_5.52-ab">Problem ten ze szczególną jaskrawością wystąpił podczas katastrofy ekologicznej tankowca Exxon Valdez u wybrzeży Alaski w marcu 1989 r . Obywatele występowali z pozwami przeciwko koncernowi Exxon , właścicielowi Valdeza o odszkodowanie z tytułu utraty pewnej wartości , jaką była by możliwość korzystania z dziewiczych walorów środowiska , które zostały zaprzepaszczone przez katastrofę .</ab>
<ab xml:id="txt_5.53-ab">Zatem wartością był sam fakt istnienia tych zasobów oraz możliwość korzystania z nich ( a nie tylko samo korzystanie ) .</ab>
<ab xml:id="txt_5.54-ab">Sądy amerykańskie uznawały pozwy , co skutkowało wypłatami ponad 1 mld dolarów odszkodowań .</ab>
<ab xml:id="txt_5.55-ab">Takie rozwiązanie wymagało jednak odpowiednich przepisów prawnych oraz uznania wartości istnienia jako wystarczającego miernika poniesionej straty .</ab>
<ab xml:id="txt_5.56-ab">Publiczne rozwiązania Prywatne metody rozwiązywania problemów wynikających z efektów zewnętrznych nie dają skutecznych rezultatów w każdym wypadku .</ab>
<ab xml:id="txt_5.57-ab">Nie rozwiązują problemu " gapowicza " ( zwanego też problemem wolnego jeźdźca – niepoprawne tłumaczenie angielskiego free rider ) – podmiot , który miał by dojść do porozumienia z innymi w kwestiach rekompensaty za efekty zewnętrzne , mógł by odmówić udziału w " składce " , dochodząc do wniosku , że jeżeli inni zapłacą , to on i tak będzie mógł korzystać z efektów , lecz bez ponoszenia kosztów – przyjmuje więc postawę " gapowicza " .</ab>
<ab xml:id="txt_5.58-ab">Rozwiązania prywatne odbywają się także w warunkach ograniczonej informacji , co utrudnia obiektywną wycenę faktycznej użyteczności danych rozwiązań dla poszczególnych grup .</ab>
<ab xml:id="txt_5.59-ab">Tym samym pojawia się pokusa spekulacyjna – zawyżanie wartości swoich strat wynikających z przymusowej konsumpcji efektów zewnętrznych , celem otrzymania większego odszkodowania .</ab>
<ab xml:id="txt_5.60-ab">Podobnie nie rozwiązuje to problemu kosztów transakcyjnych , które mogą przekraczać ewentualną wartość sporną .</ab>
<ab xml:id="txt_5.61-ab">Taka sytuacja będzie ekonomicznie sankcjonować nieefektywność wynikającą z efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.62-ab">Wszystkie te utrudnienia związane z rozwiązaniami prywatnymi skłaniają do formułowania publicznych metod poprawy efektywności społeczno - ekonomicznej alokacji zasobów na rynkach charakteryzujących się występowaniem znaczących efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.63-ab">Metody te są szczególnie rozpowszechnione w dziedzinie ochrony środowiska .</ab>
<ab xml:id="txt_5.64-ab">Podatki korekcyjne Polegają na obciążeniu producenta , który powoduje występowanie negatywnych efektów zewnętrznych podatkiem o takiej wysokości , która zrównuje prywatne koszty krańcowe producenta z krańcowymi kosztami społeczno - ekonomicznymi danej ilości dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_5.65-ab">Powoduje to uwzględnienie przez producentów kosztów efektów zewnętrznych i wliczenie ich do rachunku ekonomicznego producenta .</ab>
<ab xml:id="txt_5.66-ab">Efektem będzie wzrost kosztów , a więc i ceny dobra , co pociągnie za sobą ograniczenie popytu i tym samym zmniejszenie wielkości produkcji dobra od poziomu społeczno - ekonomicznego optimum .</ab>
<ab xml:id="txt_5.67-ab">Podatki takie są nazywane także podatkiem Pigou , od nazwiska brytyjskiego ekonomisty Arthura Pigou , który po raz pierwszy zaproponował tego rodzaju podatki w swojej książce Ekonomia dobrobytu z 1920 r . Przed nałożeniem podatku ( rys . z lewej ) równowaga rynkowa ustala się na przecięciu marginalnych kosztów prywatnych oraz marginalnych korzyści społecznych , przy poziomie produkcji q_1 oraz cenie p_1. Zapewnia to nadwyżkę konsumenta w wielkości obszaru niebieskiego oraz nadwyżkę producenta w wielkości obszaru czerwonego .</ab>
<ab xml:id="txt_5.68-ab">Taka produkcja przekracza jednak poziom , przy którym zrównują się społeczne koszty marginalne ze społecznymi korzyściami marginalnymi , co stanowi warunek efektywności w sensie Pareto .</ab>
<ab xml:id="txt_5.69-ab">Przekroczenie tego poziomu oznacza , że społeczeństwo konsumuje dobro , pomimo faktu , że jego społeczny koszt przewyższa jego społeczną korzyść .</ab>
<ab xml:id="txt_5.70-ab">Jest to zobrazowane na rysunku poprzez szary obszar odpowiadający zbędnej stracie społecznej spowodowanej nadkonsumpcją dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_5.71-ab">Nadmierna podaż i nadmierna konsumpcja jest wynikiem zaniżenia ceny dobra ze względu na nieuwzględnianie przez producenta w rachunku ekonomicznym społeczno - ekonomicznego kosztu produkcji .</ab>
<ab xml:id="txt_5.72-ab">Wprowadzenie podatku t ( rys . z prawej ) , odpowiadającego wysokości kosztów społecznych związanych z produkcją dobra spowoduje , że producent będzie uwzględniał te koszty w rachunku ekonomicznym .</ab>
<ab xml:id="txt_5.73-ab">Podniesie to koszty , a więc i cenę dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_5.74-ab">Podniesienie ceny spowoduje przesunięcie punktu równowagi w lewo , do miejsca odpowiadającego produkcji o wielkości q_2. Przy tym poziomie produkcji oraz podatku t , cena , jaką płacą konsumenci za dobro wynosi p_2. Jednak producent otrzymuje za jednostkę dobra cenę p_2-t.</ab>
<ab xml:id="txt_5.75-ab">Różnica między tymi cenami stanowi ściągany przez państwo podatek i jest przedstawiona na wykresie w postaci żółtego obszaru .</ab>
<ab xml:id="txt_5.76-ab">Warto zauważyć , że zgodnie z teorią opodatkowania nie ma różnicy , czy podatkiem zostaną obłożeni konsumenci , czy producenci .</ab>
<ab xml:id="txt_5.77-ab">Zarówno producenci , jak i konsumenci ponoszą koszty wprowadzenia podatku ( w stosunku , który jest zależny od elastyczności cenowej popytu i podaży ) .</ab>
<ab xml:id="txt_5.78-ab">Obie grupy pomniejszyły swoją nadwyżkę na rzecz ściąganego podatku .</ab>
<ab xml:id="txt_5.79-ab">Wprowadzenie takiego podatku spowoduje znaczący efekt redystrybucyjny : Poniesienie kosztów przez konsumentów – górne części obszarów żółtego i zielonego , Poniesienie kosztów przez producentów – dolne części obszarów żółtego i zielonego , Odniesienie korzyści przez dotychczasowych odbiorców efektów zewnętrznych – całość obszaru zielonego oraz zniesienie straty społecznej ( obszar szary ) , Odniesienie korzyści przez skarb państwa – żółty obszar .</ab>
<ab xml:id="txt_5.80-ab">Jak widać rozwiązanie takie , choć efektywne w sensie Pareta , charakteryzuje się nierównomiernym rozkładem korzyści .</ab>
<ab xml:id="txt_5.81-ab">W szczególności straty ponoszą producenci i konsumenci , co sprawia , że najważniejsze podmioty uczestniczące w rynku nie są zainteresowane takim rozwiązaniem .</ab>
<ab xml:id="txt_5.82-ab">Jest to argument za interwencją państwa , które dysponuje aparatem przymusu ( w postaci egzekwowania prawa ) i jest w stanie narzucić producentom i konsumentom zachowania proefektywnościowe .</ab>
<ab xml:id="txt_5.83-ab">Do rozwiązania takiego nie mogło by dojść na rynku nieregulowanym .</ab>
<ab xml:id="txt_5.84-ab">Subsydia Jeżeli społeczeństwo ponosi określone koszty w związku z zanieczyszczeniami środowiska , a krańcowy koszt redukcji zanieczyszczeń jest niższy niż krańcowa korzyść , to społeczeństwo może zdecydować o dopłaceniu w formie subsydiów producentom , aby ci np . zainstalowali urządzenia redukujące emisję zanieczyszczeń .</ab>
<ab xml:id="txt_5.85-ab">Jest to sytuacja neutralna dla producentów , natomiast dotychczasowi odbiorcy efektów zewnętrznych korzystają na takim rozwiązaniu , ponieważ obciążenia , jakie ponoszą są niższe niż koszty efektów zewnętrznych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.86-ab">Rozwiązanie takie nie zrównuje kosztów społecznych i prywatnych , lecz obniża krańcowe koszty zanieczyszczeń .</ab>
<ab xml:id="txt_5.87-ab">Subsydia powodują dodatkowe obniżenie kosztów prywatnych producenta , co powoduje , że równowaga ustala się na poziomie produkcji większej od pierwotnej ( choć przy mniejszych kosztach krańcowych ) i niższej cenie dobra .</ab>
<ab xml:id="txt_5.88-ab">Rozwiązanie to przerzuca koszty zniesienia efektów zewnętrznych na ich dotychczasowych odbiorców .</ab>
<ab xml:id="txt_5.89-ab">To oni opłacają ( w postaci zwiększonych podatków ) subsydia dla producentów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.90-ab">Jest to najważniejsza różnica w porównaniu z rozwiązaniem opartym na podatkach korekcyjnych , przy których koszty zniesienia efektów zewnętrznych ponoszą konsumenci i producenci .</ab>
<ab xml:id="txt_5.91-ab">Rozwiązanie to może być stosowane wobec dóbr istotnych z punktu widzenia potrzeb społecznych , gdy podatki korekcyjne spowodowały by zbyt duży wzrost cen dla konsumentów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.92-ab">Jest też często stosowane w sposób nieuzasadniony jako wynik presji podmiotów rynkowych na decydentów polityki gospodarczej .</ab>
<ab xml:id="txt_5.93-ab">Konsumenci lub producenci mogą lobbować na rzecz rozwiązania problemu efektów zewnętrznych poprzez subsydia , ponieważ przerzuca to koszty rozwiązania na odbiorców efektów i tym samym odciąża producentów i konsumentów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.94-ab">Grupy producentów lub konsumentów są najczęściej dużo bardziej zintegrowane i zorganizowane niż rozproszona grupa odbiorców efektów zewnętrznych , co daje im większą siłę przetargową w ewentualnym wywieraniu presji na decydentów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.95-ab">Zbywalne zezwolenia emisyjne Polega na określeniu wielkości emisji w danym okresie , a następnie zorganizowanie przetargu , podczas którego producenci będą mogli kupić drogą licytacji prawo do udziału w ogólnej wielkości emisji .</ab>
<ab xml:id="txt_5.96-ab">Takie pozwolenie będą mogli następnie sprzedać na rynku , co zapewnia , że zezwolenia trafiają do tych producentów , którzy potrafią wytwarzać dobra przy najmniejszym możliwym poziomie zanieczyszczeń .</ab>
<ab xml:id="txt_5.97-ab">Rynkowy charakter zezwoleń emisyjnych skłania przedsiębiorstwa do ciągłego poszukiwania sposobów ograniczania emisji , ponieważ wiąże się to z możliwością odsprzedaży części zezwoleń i tym samym z dodatkowym przychodem .</ab>
<ab xml:id="txt_5.98-ab">Najważniejszymi zaletami tego rozwiązania są możliwość kontrolowania przez państwo całkowitej wielkości emisji ( co nie jest możliwe w przypadku podatków korekcyjnych ) oraz motywację producentów w zakresie obniżania emisji .</ab>
<ab xml:id="txt_5.99-ab">Rozwiązanie jest to szczególnie skuteczne na rynkach , gdzie trudno wycenić efekty zewnętrzne , a stopień koncentracji rynku jest stosunkowo mały , co wyklucza ewentualne porozumienia producentów .</ab>
<ab xml:id="txt_5.100-ab">Jego skuteczność jest jednak ograniczona do takich efektów zewnętrznych , dla których nie jest istotna lokalizacja ich powstania .</ab>
<ab xml:id="txt_5.101-ab">Metody regulacyjne Do tej grupy metod należą przede wszystkim wszelkie normy , zakazy i nakazy .</ab>
<ab xml:id="txt_5.102-ab">Przykładem może być zakaz palenia w miejscach publicznych , określone normy emisji spalin samochodowych , czy przepisy dotyczące dostępu do łowisk ryb .</ab>
<ab xml:id="txt_5.103-ab">Regulacje mogą dotyczyć nakładów bądź efektów działalności podmiotów gospodarczych .</ab>
<ab xml:id="txt_5.104-ab">Regulacja efektów wiąże się z ustalaniem norm w zakresie ilości emitowanych zanieczyszczeń , natomiast regulacja nakładów dotyczy przede wszystkim procesów technologicznych lub wykorzystania określonych surowców .</ab>
<ab xml:id="txt_5.105-ab">Podstawowym argumentem na rzecz regulacji nakładów jest większa łatwość ich kontroli w porównaniu do regulacji efektów ( łatwiej skontrolować proces oczyszczania węgla , niż faktyczną emisję zanieczyszczeń ) .</ab>
<ab xml:id="txt_5.106-ab">Często prowadzą one jednak do nieefektywności , ponieważ demotywują przedsiębiorstwa do opracowywania nowych technologii produkcji .</ab>
<ab xml:id="txt_5.107-ab">Najczęściej stosowane są , przy dużym rozdrobnieniu źródeł efektów zewnętrznych , które uniemożliwia rynkowe rozwiązania .</ab>
<ab xml:id="txt_5.108-ab">Poważną wadą rozwiązań regulacyjnych polegających na administracyjnym ustalaniu norm jest całkowity brak motywacji podmiotów gospodarczych do zmniejszania emisji poniżej poziomu normy , nawet gdyby koszty takiego zabiegu były by minimalne .</ab>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
</teiCorpus>
